Qorabuyuk xonim saroyi sahifasining manbasini koʻrish

{| style = "border:1px solid #ccc; width:300px; padding:5px; background-color:#f0f0fa; float:right; margin:7px 0px 20px 20px; font-size:0.9em;"
!colspan="2" style="font-size:1.2em;"|Qorabuyuk xonim saroyi<br /><small>[[Ozarbayjon tili|''ozarb.'']] ''Qaraböyük xanım sarayı''</small>
|-
|colspan="2"|[[Tasvir:2014 Szuszi, Twierdza (07).jpg|260px]]
|-
|colspan="2" style="text-align:center; background-color:#f9f9f9;"|Kompleksni oʻrab turgan qalʼa devorlarining minoralaridan biri
|-
|colspan="2"|[[Tasvir:Qaraböyük xanım sarayının fasadı və yan kəsimi.jpg|260px]]
|-
|colspan="2" style="text-align:center; background-color:#f9f9f9;"|Saroyni oʻrab turgan qalʼaning jabhasi va qismi<ref name="Саркисов, Ализаде123">{{Harvnb|Саркисов, Ализаде|1950|p=123}}</ref>
|-
|colspan=2 style="text-align:center;"|{{Coord|39|45|33|N|46|45|24|E|dim:2000}}
|-
!style="text-align:left;"|Mamlakat 
|{{Ozarbayjon bayrogʻi}} Ozarbayjon
|-
!style="text-align:left;"|Shahar
|[[Fayl:Şuşa şəhərinin gerbi.png|20px|]] Shusha
|-
!style="text-align:left;"|Joylashgan 
|[[Shusha davlat tarixiy-meʼmoriy qoʻriqxonasi]]
|-
!style="text-align:left;"|Tegishli 
|-
|Qorabogʻ xonligi
|-
!style="text-align:left;"|Buyurtmachi
|Panahali xon
|-
!style="text-align:left;"|Asosiy sanalar 
|Tashkil etilgan: 1768-yil 
|-
|colspan="2" style="text-align:center; background-color:#f9f9f9;"|'''[[UNESCO]] qoʻriqxonalar roʻyxati'''<br/>
|-
!style="text-align:left;"|Turi
|Madaniy
|-
!style="text-align:left;"|Mezon
|i, iv, v, vi
|-
!style="text-align:left;"|Tayinlangan
|2001-yil
|-
!style="text-align:left;"|Maʼlumot raqami
|1574
|-
!style="text-align:left;"|Davlat 
|[[Ozarbayjon]]
|-
!style="text-align:left;"|Mintaqa - 
|[[Yevropa]]
|-
|colspan="2" style="text-align:center; background-color:#f9f9f9;"|'''Ozarbayjonda tarixiy yodgorliklarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish'''<br/>
|-
!style="text-align:left;"|Maʼlumotnoma raqami
|339
|-
!style="text-align:left;"|Turkum
|Saroy
|-
!style="text-align:left;"|Muhimlik
|Mamlakat muhim
|-
|colspan="2"|[[Tasvir:Qaraböyük xanım saayının planı.jpg|260px|center]]
|-
|colspan="2" style="text-align:center; background-color:#f9f9f9;"|''Saroy rejasi''<br/>
|}

'''Qorabuyuk xonim saroyi''' yoki '''Qorabuyuk xonim burji''' -tarixiy saroy boʻlib, u [[Shusha tumani|Shusha]] shahrining tarixiy markazida joylashgan. Manbalar Shusha qalʼasi hududida bir necha saroylar mavjudligi haqida xabar bersalar-da, ulardan faqat ikkitasi shu kungacha  -Qorabuyuk xonim saroyi va Panohali xon saroyi saqlanib qolgan. Qorabuyuk xonim qalʼasining kirish darvozasidagi yozuvda uning 1182 hijriy (1768) yilda qurilganligi yozib qoldirilgan.<ref name="Авалов25"/>

== Tarixi ==
Xon saroyi joylashgan qasrlar Ozarbayjonning feodal davridagi qalʼa shaharlariga xosdir. [[XVIII asr]] boshidan shakllana boshlagan kichik feodal davlatlar boʻlgan xonliklarning yangi poytaxt shaharlarini arxitektura va rejalashtirish nuqtai nazaridan yetakchilik qilgan bu qalʼalarda hukmdor va uning oilasining yashash joyi, xavfsizligi va faoliyatini taʼminlash uchun saroy majmuasi va boshqa yordamchi binolar joylashgan.<ref name="Авалов23">{{Harvnb|Авалов|1977|p=23}}</ref> XVI – XVIII asrlarda Ozarbayjondagi hukmdorlarning qasrlari Icheri-gala, Bala-gala yoki Ark (masalan, Tabrizdagi kabi) deb atalgan.<ref>{{kitob manbasi |last=Саламзаде |first=А. В. |title=Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв. |date=1964 |location=Баку |pages=96}}</ref>

Odatda, feodal shaharlar qurilishi hukmdor qasrini qurishdan boshlangan. Shusha qalʼasi joylashgan hudud oʻziga xos strategik xarakterga ega boʻlgani tufayli qalʼa ichidagi qurilish, jumladan Panahali xon qalʼasi qurilishi bilan bir davrda boshlangan.<ref name="Авалов23"/> Mirza Adigyozal bey maʼlumotlariga koʻra, Panohalixon hokimligi davrida Shusha xonning oila aʼzolari uchun „''katta binolar va baland saroylar''“ qurilgan.<ref>{{kitob manbasi |last=Адигезал-бек |first=Мирза |title=Карабах-наме |date=1950 |location=Баку |pages=63}}</ref>

Shusha qalʼada qurilgan qasrlardan faqat ikkitasi bizning davrimizgacha omon qolgan, biri qalʼaning janubi-Sharqiy tomonida joylashgan Qorabuyuk xonim qasri, ikkinchisi chuqur jarlik chetida yuksalgan Panohalixon qasridir.<ref name="Авалов25"/> Qorabuyuk xonim qalʼasining kirish darvozasidagi yozuvda uning 1182 hijriy (1768) yilda qurilganligi taʼkidlanadi.<ref name="Авалов25"/>

== Meʼmoriy xususiyatlari ==
[[Fayl:Şuşa qalasının və tarixi mərkəzinin planı az.jpg|180px|thumb|left|Shusha shahar tarixiy markazi loyihasida Qorabuyuk xonim saroyining joylashishi]]

Shusha qalʼasidagi qalʼalarning oʻziga xos meʼmoriy xususiyatlari uzoq vaqt davomida sayohatchilar va shahar mehmonlarining eʼtiborini tortgan. Masalan, XIX asr oʻrtalarida [[:ru:Кавказ (газета)|Kavkaz]]"'' gazetasida shunday deyiladi: "„Shahardagi turli uylar va turar-joy binolari orasida xonning oila aʼzolari yashagan qasrlar diqqatga sazovordir: ular oʻziga xos xususiyatga ega. Ular burchaklardagi doiraviy shakldagi minoralari boʻlgan baland devorlar bilan oʻralgan.“<ref>{{kitob manbasi |date=1857 |title=Газета Кавказ, № 58 |location=Тифлис}}</ref>

Tarixi nomaʼlum boʻlgan bosh loyihaga koʻra, deyarli barcha Shusha qalʼalari oʻxshash konfiguratsiyaga ega boʻlgan: ular toʻrtburchak shaklida boʻlib, toʻrt burchagida mudofaa minoralari joylashgan. Ichkaridan bu devorlar qalʼa aholisi uchun xizmat qilganlarning yashashi uchun saroy tipidagi binolar bilan tutashgan.<ref name="Авалов25">{{Harvnb|Авалов|1977|p=25}}</ref> Shohbuloq qalʼasining meʼmoriy xususiyatlari Shusha qalʼalarining hajm-makon va loyiha jihatdan shakllanishiga taʼsir koʻrsatgan.<ref name="Авалов25"/>

Shohbuloq qasrida boʻlgani kabi bu qasrlarga kirish joylari ham shimoliy yoʻnalishda joylashgan.<ref name="Авалов25"/> Toʻgʻridan-toʻgʻri kirishdan himoyalanish uchun '''G''' shaklidagi oʻtish joyida prizmatik qoplama bilan yakunlangan minora barpo etilgan.<ref name="Авалов25"/>

Binoning ichki perimetri boʻyicha saroy kompleksiga kiritilgan bir qavatli turar-joy va xizmat binolari mavjud. Ularning tomida, 1.5 metr balandlikda, qalʼa devorlariga tuynuk joylashtirilgan. Shunday qilib, turar-joy binolarining tomlari mudofaa maydonchalariga aylangan.<ref name="Саркисов, Ализаде122">{{Harvnb|Саркисов, Ализаде|1950|p=122}}</ref>

Shimoliy yoʻnalishda joylashgan asosiy kirish joyi Ibrohimxalilxon saroyida boʻlgani kabi yaratilgan boʻlsa-da, bu yerda oldinga choʻzilgan prizmatik hajm ikki qavatli.<ref name="Саркисов, Ализаде122"/> Uning ikkinchi qavati hovlining ikki tomonida joylashgan tosh zinaga olib boradi. Majmuaning egasi va uning oilasi saroy binosining yuqori qavatiga joylashgandi.<ref name="Саркисов, Ализаде122"/> Xonalarning devor va shiftlari devoriy rasmlar bilan bezatilgan. Xonalarning perimetri boʻylab 1.80 metr balandlikda stalaktit bilan  tutib turilgan chiroqlar bor.<ref name="Саркисов, Ализаде122"/>

Saroy majmuasini oʻrab turgan qalʼa devorlarining minoralari ikki qavatli.<ref name="Саркисов, Ализаде122"/> Minoralar gumbazli qoplamaga ega. Qasrlarning birinchi va ikkinchi qavatlarida tosh kamin va oʻyiq tokchalar joylashishi ularning ham mudofaa xususiyatlaridan tashqari turar joy binolari sifatida ham foydalanilganligini koʻrsatadi.<ref name="Саркисов, Ализаде122"/>

Saroy binosining shifti ham, devor devorlari ham kichik oʻlchamdagi yaxshi yoʻnilgan toshlardan diqqat bilan va tartibli tarzda yotqizilgan.<ref name="Саркисов, Ализаде122"/> Plastik elementlarga ishlov berishda nafislik seziladi.<ref name="Саркисов, Ализаде122"/>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* {{kitob manbasi|last=Авалов|first=Э. В.|title=Архитектура города Шуши и проблемы сохранения его исторического облика|date=1977|publisher=Элм|location=Баку|ref=harv}}
* {{kitob manbasi |last=А. В. Саркисов |first=А. М. Ализаде |title=О некоторых архитектурных памятниках Шуши |date=1950 |location=Москва-Баку |edition=Памятники архитектуры Азербайджана (сборник материалов), т. II|ref={{harvid|Саркисов, Ализаде|1950}}}}
* {{kitob manbasi |last=Фатуллаев |first=Ш. С. |title=Памятники Шуши |date=1970 |location=Баку |pages=}}
* {{kitob manbasi |last=Саламзаде |first=А. В. |title=Архитектура Азербайджана XVI-XIX вв. |date=1964 |location=Баку |pages=}}
* {{kitob manbasi |last=Дубровин |first=Н. |title=История войны и владычества русских на Кавказе |date=1886 |location=СПб|edition=т.3}}

{{Turkumsiz|date=Aprel 2024}}