Ziyosfera

Qulon

Қулон , жигетай (лотинча: Эқуус ҳемионус) — отлар оиласига мансуб тур. Ташқи томондан, у эшакка жуда ўхшайди, лекин от билан жуда кўп умумий хусусиятларга эга, шунинг учун қулон кўпинча ярим эшак деб аталади. Тур номининг ўзи лотинча бўлиб ҳемионус  - қадимги юнон тилидан ἡμίονος, том ма’нода "ярим эшак", я’ни хачир ёки эшак. Қулон ҳеч қачон африкалик эшакдан фарқли равишда хонакилаштирилмаган деб қаралади.

Қулон
Илмий таснифлашUshbu tasnifni tahrirlash
Олам: Ҳайвонлар
Тип: Хордалилар
Синф: Сут эмизувчилар
Оила: Эқуидаэ
Уруғ: Эқуус
Турлари: Қулон
Халқаро илмий номи
Эқуус ҳемионус Паллас, 1775

Тавсиф

Қулонлар илк марта 1775-йилда қайд этилган.

Ушбу тур геологик солномаларида Ўрта Осиёнинг илк плейстосен давридан ма’лум. Плейстосеннинг охирида у мамонт фаунасининг бир қисми бўлиб, Шимолий Осиёнинг Кавказдан Япония ва Арктика Сибиригача (Бегичев ороли) кенг ҳудудларида топилган.

Қулон танасининг узунлиги 175—200 см, думининг узунлиги тахминан 40 см, елка баландлиги 125 см, вазни 120–300 кг. Ушбу ўлчовлар билан қулон оддий уй эшакгидан бироз йирикроқдир. Ҳажми бўйича жинсий диморфизм заиф ифодаланган. У уй отидан каттароқ боши узун қулоқлари (17 дан 25 см гача) ва ингичка оёқлари калта, бўртиб чиққан туёқлари билан фарқ қилади. Жун қоплами ёзда камроқ, терига яқин, қишда эса узунроқ ва қайишқоқ бўлади. Бўйиннинг устки қисмида калта, тик турган узун ёли ривожланган бўлиб, у қулоқ супрасидан то думигача борган; Уй отига хос "пешона ёли" йўқ. Думи калта, ингичка, пастки учдан бир қисми узун ёллардан иборат.

Тана, бўйин ва бошнинг умумий ранги турли хил рангларда ифодаланган тўйинган қум-сариқ, ба’зида қизғиш-жигарранг ва зангори тус уйғунлашиб кетади. Орқаси ва думининг ўрта чизиғи бўйлаб қорамтир чизиқ ўтади. Ёли ва Қулоқлар учлари тўқ  қўнғир тусда. Думининг учидаги узун ёллари қора ёки қора-қўнғир. Тана ва бўйиннинг пастки қисми, бошнинг тепаси, оёқ-қўлларининг ички қисмлари ва думининг атрофи оч, деярли оқ бўлади.

Тарқалиши

Россия Банкининг эсдалик тангаси (2014)

Собиқ СССР ҳудудида, тарихий даврларда Украина, Шимолий Кавказ, Ғарбий Сибир жануби ва Байкал орти кўли даштларида яшаган бўлса, ХИХ асрда Қозоғистон, Туркманистон ва Ўзбекистонда кенг тарқалган. ХХ асрнинг бошларида у Туркманистон жанубида ва Шарқий Қозоғистонда топилган, вақти-вақти билан Мўғулистон ҳудудидан жануби-шарқий Байкал орти кўлига келган. “Бобурнома” асарида қулонлар ҳозирги Афғонистон (Қобул ҳудудида)  учраши қайд этилган[1].

Бугунги кунда Туркманистон жануби-шарқидаги (Тежен ва Мурғоб дарёлари оралиғида) Бадхиз қўриқхонасида (тахминан 700 бош қулон) яшайди.

1953-йилда Бадхиз қўриқхонасидан Орол денгизидаги Борса-келмас оролига (120-140 бош қулон) келтирилди. 1982-йилда Орол денгизида экологик вазиятнинг ёмонлашуви, денгиз сувининг шўрланиши ва чучук сувнинг етишмаслиги сабабли поданинг бир қисми аста-секин Бетпоқдала чўлининг шарқий томонига ва Оролнинг Или дарёси ўнг қирғоғига кўчирилди. 1990-йилларнинг охирида орол қирғоққа қўшилгач, қулонларнинг қолган қисми сув орқали катта ер қисмига кўчиб ўтди. 2005-йилда қулонлар сони 179 та эди[2].

Кичик популясиялар Туркманистоннинг Коплонқир платосида ва Меана ва Чаача қишлоқлари яқинида, Қозоғистонда эса 2690 бошли қулонлар, Олтин-Эмал давлат миллий боғи ва Андасой буюртмахоналарида 1000 га  8,8 бош қулонлар яшайди. Аскания-Нова қўриқхонасида ва Украинанинг Бирючи оролида 150 га яқин қулонлар сақланади.

Кианг (Эқуус кианг ҳолдерери)

Собиқ СССРдан ташқарида Эрон, Афғонистон, Мўғулистон, Шимолий-Ғарбий Хитойда кенг тарқалган.

Шунингдек, қулонлар Ўрта Осиёнинг ярим чўлларида яшайди, кам сонли тури фақат қўриқхоналарда сақланади. Дайди қулонлар ХХ асрнинг 1930-йилларгача Или дарёси, кўл қирғоқлари бўйлаб Балхаш, Чарин дарёси бўйи, Тўраайғир тепалигида Жетисуда учраган эди. Маҳаллий топонимлар бу ерда қадим замонлардан буён қулонлар яшаб келганлигини овоза этишади. Малайсари тепалиги ҳудудидаги Қулонбоши (Қулоннинг боши) тоғида, Чу дарёсида афсонага кўра "охирги беш қулон та’қибдан қочиб қутулган". Шу боис бу тепалик Бесқулон (Беш қулон) деб ном олган. Олмаота вилояти ҳудудида петроглифли трактатларда қулонларнинг кўплаб тасвирлари мавжуд.

Яшаш жойи

Текисликдаги чўллар ва ярим чўллар, тоғ этакларида, Туркманистонда денгиз сатҳидан 300-600 метр баландликдаги ярим чўл текисликларида ва адирларнинг майин ёнбағирларида яшайди. Мустаҳкамлашмаган қумли жойлардан четда юради. Ўтмишда ёз фаслида мавсумий кўчиш даврида бошоқли ва ҳар хил ўтли чўлларда яшаган.

Кенжа турлари

Қуланларни кичик турларга тақсимлаш бўйича жуда кўп келишмовчиликлар мавжуд. Қадимги илмий ишларда қулонларнинг еттита тури ажратиб туради, улар асосан кенжа турлар ҳисобланади. Кўпгина зоологлар киангни алоҳида тур деб ҳисоблашади, чунки у умумий хусусиятлардан энг катта номукамалликка эга. Бироқ, умуман олганда, қуйида санаб ўтилган барча кенжа турлар бир хил турга тегишли.

Манбалар

  1. ↑ Бабур-наме (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-01-27 санасида архивланган), c.208
  2. ↑ Димеева Л. „Государственный природный заповедник Барсакельмес“, . Заповедники Средней Азии и Казахстана. Алматы: Тетис, 2006 — 39—40-бет. 
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Фишер Д., Саймон Н., Винсент Д. Красная книга. Дикая природа в опасности / пер. с англ., под ред. А. Г. Банникова. — М.: Прогресс, 1976. — С. 137—140. — 478 с.

Адабиётлар

  • Сотников В. Л.. Кулан, Редкие и исчезающие животные Казахстана. Алма-Ата: Кайнар, 1986. 
  • Барышников Г. Ф., Тихонов А. Н. Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий. Копытные. Непарнопалые и парнопалые (свиные, кабарговые, оленевые). — Санкт-Петербург: «Наука», 2009. — С. 20—27. — ИСБН 978-5-02-026347-5, 978-5-02-026337-6
  • Ливанова Т. К. Лошади. — М.: ООО «Издательство АСТ», 2001. — 256 с. — ИСБН 5-17-005955-8
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi