RNK splaysingi sahifasining manbasini koʻrish

'''RNK splaysingi''' — [[Molekulyar biologiya|molekulyar biologiyadagi]] jarayon boʻlib, bunda yangi hosil boʻlgan [[informatsion RNK oʻtmishdoshi]] (pre-[[iRNK]]) [[Transkripsiya (biologiya)|transkripti]] [[Yetuk informatsion RNK|yetuk informatsion RNKga]] ([[Informatsion RNK|iRNK]]) aylantiriladi. Bu jarayon barcha [[Intron|intronlarni]] (RNKning kodlanmaydigan qismlari) olib tashlash va [[Ekzon|ekzonlarni]] (kodlanadigan qismlar) qayta ''biriktirish'' (splaysing) orqali amalga oshadi. [[Yadro genlari|Yadroda kodlangan genlar]] uchun splaysing [[Hujayra yadrosi|yadroda]] [[Transkripsiya (biologiya)|transkripsiya]] davomida yoki undan darhol keyin sodir boʻladi. Intronlarni oʻz ichiga olgan [[Eukariotik transkripsiya|eukariotik genlar]] uchun splaysing odatda [[Translyatsiya (biologiya)|oqsilga translyatsiya qilinishi]] mumkin boʻlgan iRNK molekulasini yaratish uchun zarurdir. Koʻplab eukariotik intronlar uchun splaysing [[splayseosoma]] — kichik yadroviy ribonukleoproteinlar ([[SnRNP|snRNPlar]]) kompleksi tomonidan katalizlanadigan reaksiyalar ketma-ketligida amalga oshadi. Shuningdek, [[Oʻz-oʻzidan splaysinglanuvchi intron|oʻz-oʻzidan splaysinglanuvchi intronlar]], yaʼni oʻzlarining ota-ona RNK molekulasidan ajralib chiqishini katalizlay oladigan [[Ribozim|ribozimlar]] ham mavjud. Transkripsiya, splaysing va [[Translyatsiya (biologiya)|translyatsiya]] jarayoni [[gen ekspressiyasi]] deb ataladi va bu [[molekulyar biologiyaning markaziy dogmasi]] hisoblanadi.
[[Fayl:Process_of_RNA_splicing.png|thumb|RNK splaysingi jarayoni]]

== Splaysing yoʻllari ==
Tabiatda RNK splaysingining bir necha usullari mavjud; splaysing turi splaysinglanadigan intronning tuzilishiga va splaysing sodir boʻlishi uchun talab etiladigan [[Katalizator|katalizatorlarga]] bogʻliq.

=== Splayseosoma kompleksi ===

==== Intronlar ====
''Intron'' soʻzi ''intragenic region'' (gen ichki hududi)<ref>{{cite journal | vauthors = Gilbert W | title = Why genes in pieces? | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1978-02-09_271_5645/page/500 | journal = Nature | volume = 271 | issue = 5645 | page = 501 | date = February 1978 | pmid = 622185 | doi = 10.1038/271501a0 | s2cid = 4216649 | doi-access = free | bibcode = 1978Natur.271..501G }}</ref> va ''intracistron''<ref>{{cite journal | vauthors = Tonegawa S, Maxam AM, Tizard R, Bernard O, Gilbert W | title = Sequence of a mouse germ-line gene for a variable region of an immunoglobulin light chain | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 75 | issue = 3 | pages = 1485–1489 | date = March 1978 | pmid = 418414 | pmc = 411497 | doi = 10.1073/pnas.75.3.1485 | doi-access = free | bibcode = 1978PNAS...75.1485T }}</ref> atamalaridan kelib chiqqan boʻlib, [[gen]]ning ikki ekzoni orasida joylashgan [[Dezoksiribonuklein kislota|DNK]] segmentini anglatadi. Intron atamasi ham gen ichidagi DNK ketma-ketligiga, ham ishlov berilmagan RNK transkriptidagi mos keluvchi ketma-ketlikka nisbatan qoʻllaniladi. RNKga ishlov berish yoʻlining bir qismi sifatida intronlar [[Transkripsiya (biologiya)|transkripsiya]]dan soʻng qisqa vaqt ichida yoki u bilan bir vaqtda RNK splaysingi orqali olib tashlanadi.<ref>{{cite journal | vauthors = Tilgner H, Knowles DG, Johnson R, Davis CA, Chakrabortty S, Djebali S, Curado J, Snyder M, Gingeras TR, Guigó R | display-authors = 6 | title = Deep sequencing of subcellular RNA fractions shows splicing to be predominantly co-transcriptional in the human genome but inefficient for lncRNAs | journal = Genome Research | volume = 22 | issue = 9 | pages = 1616–1625 | date = September 2012 | pmid = 22955974 | pmc = 3431479 | doi = 10.1101/gr.134445.111 }}</ref> Intronlar koʻpchilik organizmlar va koʻplab viruslarning genlarida uchraydi. Ular turli xil genlarda, jumladan [[Oqsil|oqsillar]], [[Ribosomal RNK|ribosomal RNK]] (rRNK) va [[Transport RNK|transport RNK]] (tRNK) hosil qiluvchi genlarda joylashishi mumkin.<ref>{{cite journal | vauthors = Roy SW, Gilbert W | title = The evolution of spliceosomal introns: patterns, puzzles and progress | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 7 | issue = 3 | pages = 211–221 | date = March 2006 | pmid = 16485020 | doi = 10.1038/nrg1807 | s2cid = 33672491 }}</ref>

Intronlar ichida splaysing uchun donor sayti (intronning 5' uchi), tarmoqlanish sayti (intronning 3' uchiga yaqin) va akseptor sayti (intronning 3' uchi) talab qilinadi. Splaysing donor sayti intronning 5' uchida deyarli oʻzgarmas GU ketma-ketligini oʻz ichiga oladi va bu kattaroq, kamroq konservativ hudud ichida joylashgan boʻladi. Intronning 3' uchidagi splaysing akseptor sayti intronni deyarli oʻzgarmas AG ketma-ketligi bilan yakunlaydi. AG dan yuqori oqimda (5' tomonga) [[pirimidin]]larga (C va U) boy hudud yoki [[polipirimidin trakt]] mavjud. Polipirimidin traktidan yana yuqori oqimda sirtmoq (lariat) hosil boʻlishida ishtirok etadigan adenin nukleotidini oʻz ichiga olgan tarmoqlanish nuqtasi joylashgan.<ref>{{cite journal | vauthors = Clancy S | title = RNA Splicing: Introns, Exons and Spliceosome | journal = Nature Education | year = 2008 | volume = 1 | issue = 1 | page = 31 | url = http://www.nature.com/scitable/topicpage/rna-splicing-introns-exons-and-spliceosome-12375 | access-date = 31 March 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110315060903/http://www.nature.com/scitable/topicpage/RNA-Splicing-Introns-Exons-and-Spliceosome-12375 | archive-date = 15 March 2011 | url-status = live }}</ref><ref name=Black>{{cite journal | vauthors = Black DL | title = Mechanisms of alternative pre-messenger RNA splicing | journal = Annual Review of Biochemistry | volume = 72 | issue = 1 | pages = 291–336 | date = June 2003 | pmid = 12626338 | doi = 10.1146/annurev.biochem.72.121801.161720 | s2cid = 23576288 | url = https://escholarship.org/uc/item/2hg605wm }}</ref> Intron uchun [[konsensus ketma-ketlik]] (IUPAC [[nuklein kislota nomenklaturasi|nuklein kislota notatsiyasida]]) quyidagicha: G-G-[kesish]-G-U-R-A-G-U (donor sayti) ... intron ketma-ketligi ... Y-U-R-A-C (akseptor saytidan 20-50 nukleotid yuqoridagi tarmoqlanish ketma-ketligi) ... Y-boy-N-C-A-G-[kesish]-G (akseptor sayti).<ref name=WoS>{{cite book |year=2013 |chapter=[[Molecular Biology of the Cell (book)|Molecular Biology of the Cell]] |title=2012 Journal Citation Reports |publisher=[[Thomson Reuters]] |edition=Science |series=[[Web of Science]] |title-link=Journal Citation Reports }}</ref> Biroq, intron splaysing elementlarining oʻziga xos ketma-ketligi va tarmoqlanish nuqtasi hamda eng yaqin 3' akseptor sayti oʻrtasidagi nukleotidlar soni splaysing saytini tanlashga taʼsir qilishi qayd etilgan.<ref name=Taggart>{{cite journal | vauthors = Taggart AJ, DeSimone AM, Shih JS, Filloux ME, Fairbrother WG | title = Large-scale mapping of branchpoints in human pre-mRNA transcripts in vivo | journal = Nature Structural & Molecular Biology | volume = 19 | issue = 7 | pages = 719–721 | date = June 2012 | pmid = 22705790 | pmc = 3465671 | doi = 10.1038/nsmb.2327 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Corvelo A, Hallegger M, Smith CW, Eyras E | title = Genome-wide association between branch point properties and alternative splicing | journal = PLOS Computational Biology | volume = 6 | issue = 11 | article-number = e1001016 | date = November 2010 | pmid = 21124863 | pmc = 2991248 | doi = 10.1371/journal.pcbi.1001016 | veditors = Meyer IM | bibcode = 2010PLSCB...6E1016C | doi-access = free }}</ref> Shuningdek, asosiy DNKdagi nuqtali mutatsiyalar yoki transkripsiya davomidagi xatolar transkriptning odatda splaysing qilinmaydigan qismida ''yashirin splaysing sayti''ni faollashtirishi mumkin. Bu ekzonning bir qismi yoʻqolgan [[yetuk informatsion RNK]] hosil boʻlishiga olib keladi. Shu tariqa, odatda faqat bitta aminokislotaga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan [[nuqtali mutatsiya]] yakuniy oqsilda [[Indel|deletsiya]] yoki qisqarish sifatida namoyon boʻlishi mumkin.
[[File:Intron miguelferig.jpg|thumb|450px|center|'''[[Pre-iRNK]]dagi''' '''Intron Ekzon Chegarasi''' '''1''' - 3' Splaysing sayti '''2''' - Polipirimidin trakt '''3''' - Tarmoqlanish sayti '''4''' - 5' splaysing sayti]]

==== Hosil boʻlishi va faolligi ====
Splaysing beshta kichik yadroviy ribonukleoprotein ([[snRNP]]lar)dan tashkil topgan yirik RNK-oqsil kompleksi — [[splayseosoma]] tomonidan katalizlanadi. Splayseosomaning yigʻilishi va faolligi pre-iRNK transkripsiyasi davomida sodir boʻladi. snRNPlarning RNK komponentlari intron bilan oʻzaro taʼsirlashadi va kataliz jarayonida ishtirok etadi. Tarkibida turli xil [[snRNP]]lar boʻlgan ikki turdagi splayseosomalar (asosiy va kichik) aniqlangan.

* '''Asosiy splayseosoma''' 5' splaysing saytida GU va 3' splaysing saytida AG saqlovchi intronlarni splaysing qiladi. U [[U1 splayseosoma RNKsi|U1]], [[U2 splayseosoma RNKsi|U2]], [[U4 splayseosoma RNKsi|U4]], [[U5 splayseosoma RNKsi|U5]] va [[U6 splayseosoma RNKsi|U6]] [[snRNP]]laridan tashkil topgan boʻlib, yadroda faoldir. Bundan tashqari, splayseosomaning yigʻilishi uchun [[U2 kichik yadroviy RNK yordamchi omili 1]] (U2AF35), [[U2AF2]] (U2AF65)<ref name=graveley2001>{{cite journal | vauthors = Graveley BR, Hertel KJ, Maniatis T | title = The role of U2AF35 and U2AF65 in enhancer-dependent splicing | journal = RNA | volume = 7 | issue = 6 | pages = 806–818 | date = June 2001 | article-number = S1355838201010317 | pmid = 11421359 | pmc = 1370132 | doi = 10.1017/s1355838201010317 | url = http://rnajournal.cshlp.org/content/7/6/806.abstract | access-date = 2014-12-17 | url-status = live | archive-url = https://web.archive.org/web/20181120053109/https://rnajournal.cshlp.org/content/7/6/806.abstract | archive-date = 2018-11-20 }}</ref> va [[SF1 (gen)|SF1]] kabi bir qator oqsillar talab etiladi.<ref name="Black"/><ref name=Matlin>{{cite journal | vauthors = Matlin AJ, Clark F, Smith CW | title = Understanding alternative splicing: towards a cellular code | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 6 | issue = 5 | pages = 386–398 | date = May 2005 | pmid = 15956978 | doi = 10.1038/nrm1645 | s2cid = 14883495 }}</ref> Splayseosoma splaysing jarayonida turli komplekslarni hosil qiladi:<ref name=matera2014>{{cite journal | vauthors = Matera AG, Wang Z | title = A day in the life of the spliceosome | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 15 | issue = 2 | pages = 108–121 | date = February 2014 | pmid = 24452469 | pmc = 4060434 | doi = 10.1038/nrm3742 }}</ref>

:*Kompleks E
:**U1 snRNP intronning 5' splaysing saytidagi GU ketma-ketligiga bogʻlanadi;
:**[[SF1 (gen)|Splaysing omili 1]] intron tarmoqlanish nuqtasi ketma-ketligiga bogʻlanadi;
:**[[U2AF1]] intronning 3' splaysing saytiga bogʻlanadi;
:**[[U2AF2]] polipirimidin traktiga bogʻlanadi;<ref name=guth2000>{{cite journal | vauthors = Guth S, Valcárcel J | title = Kinetic role for mammalian SF1/BBP in spliceosome assembly and function after polypyrimidine tract recognition by U2AF | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_2000-12-01_275_48/page/38058 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 275 | issue = 48 | pages = 38059–38066 | date = December 2000 | pmid = 10954700 | doi = 10.1074/jbc.M001483200 | doi-access = free }}</ref>

:*Kompleks A (pre-splayseosoma)
:**U2 snRNP SF1 ni siqib chiqaradi va tarmoqlanish nuqtasi ketma-ketligiga bogʻlanadi hamda ATF gidrolizlanadi;

:*Kompleks B (pre-katalitik splayseosoma)
:**U5/U4/U6 snRNP trimeri bogʻlanadi va U5 snRNP 5' saytdagi ekzonlarga, U6 esa U2 ga bogʻlanadi;

:*Kompleks B*
:**U1 snRNP ajralib chiqadi, U5 ekzondan intronga koʻchadi va U6 5' splaysing saytiga bogʻlanadi;

:*Kompleks C (katalitik splayseosoma)
:**U4 ajralib chiqadi, U6/U2 transesterifikatsiyani katalizlaydi, bu intronning 5'-uchini introndagi A ga bogʻlanishiga va sirtmoq (lariat) hosil qilishiga olib keladi, U5 3' splaysing saytida ekzonga bogʻlanadi va 5' sayt qirqilib, sirtmoq shakllanishiga olib keladi;

:*Kompleks C* (post-splayseosoma kompleksi)
:**U2/U5/U6 sirtmoqqa bogʻlangan holda qoladi va 3' sayt qirqiladi hamda ekzonlar ATF gidrolizi yordamida birlashtiriladi. Splaysing qilingan RNK ajralib chiqadi, sirtmoq ajraladi va parchalanadi,<ref name=cheng2011>{{cite journal | vauthors = Cheng Z, Menees TM | title = RNA splicing and debranching viewed through analysis of RNA lariats | journal = Molecular Genetics and Genomics | volume = 286 | issue = 5–6 | pages = 395–410 | date = December 2011 | pmid = 22065066 | doi = 10.1007/s00438-011-0635-y | s2cid = 846297 }}</ref> snRNPlar esa qayta ishlanadi.

:Splaysingning bu turi ''kanonik splaysing'' yoki ''sirtmoq yoʻli'' deb ataladi va splaysing jarayonlarining 99% dan ortigʻini tashkil qiladi. Aksincha, intronning yondosh ketma-ketliklari GU-AG qoidasiga amal qilmasa, ''nokanonik splaysing'' sodir boʻladi (quyida "kichik splayseosoma"ga qarang).<ref>{{cite journal | vauthors = Ng B, Yang F, Huston DP, Yan Y, Yang Y, Xiong Z, Peterson LE, Wang H, Yang XF | display-authors = 6 | title = Increased noncanonical splicing of autoantigen transcripts provides the structural basis for expression of untolerized epitopes | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-allergy-and-clinical-immunology_2004-12_114_6/page/1462 | journal = The Journal of Allergy and Clinical Immunology | volume = 114 | issue = 6 | pages = 1463–1470 | date = December 2004 | pmid = 15577853 | pmc = 3902068 | doi = 10.1016/j.jaci.2004.09.006 }}</ref>

* '''[[Kichik splayseosoma]]''' asosiy splayseosomaga juda oʻxshash, ammo u turli xil splaysing sayti ketma-ketliklariga ega boʻlgan noyob intronlarni splaysing qiladi. Kichik va asosiy splayseosomalar bir xil U5 [[snRNP]]ga ega boʻlsa-da, kichik splayseosoma U1, U2, U4 va U6 uchun funksional jihatdan oʻxshash, ammo farqli snRNPlarga ega boʻlib, ular mos ravishda [[U11 splayseosoma RNKsi|U11]], [[U12 kichik splayseosoma RNKsi|U12]], [[U4atac kichik splayseosoma RNKsi|U4atac]] va [[U6atac kichik splayseosoma RNKsi|U6atac]] deb ataladi.<ref>{{cite journal | vauthors = Patel AA, Steitz JA | title = Splicing double: insights from the second spliceosome | journal = Nature Reviews. Molecular Cell Biology | volume = 4 | issue = 12 | pages = 960–970 | date = December 2003 | pmid = 14685174 | doi = 10.1038/nrm1259 | s2cid = 21816910 }}</ref>

==== Rekursiv splaysing ====
Koʻpgina hollarda splaysing intronlarni [[informatsion RNK|iRNK]] oʻtmishdoshi transkriptlaridan yaxlit birlik sifatida olib tashlaydi. Biroq, baʼzi hollarda, ayniqsa juda uzun intronli iRNKlarda splaysing bosqichma-bosqich amalga oshiriladi: intronning bir qismi olib tashlanadi va qolgan intron keyingi bosqichda splaysing qilinadi. Bu holat birinchi marta meva pashshasi ''[[Drosophila melanogaster]]''ning ''[[Ultrabithorax]]'' (''Ubx'') genida va boshqa bir nechta ''Drosophila'' genlarida aniqlangan, ammo odamlarda ham shunday holatlar qayd etilgan.<ref>{{cite journal | vauthors = Sibley CR, Emmett W, Blazquez L, Faro A, Haberman N, Briese M, Trabzuni D, Ryten M, Weale ME, Hardy J, Modic M, Curk T, Wilson SW, Plagnol V, Ule J | display-authors = 6 | title = Recursive splicing in long vertebrate genes | language = En | journal = Nature | volume = 521 | issue = 7552 | pages = 371–375 | date = May 2015 | pmid = 25970246 | pmc = 4471124 | doi = 10.1038/nature14466 | bibcode = 2015Natur.521..371S }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Duff MO, Olson S, Wei X, Garrett SC, Osman A, Bolisetty M, Plocik A, Celniker SE, Graveley BR | display-authors = 6 | title = Genome-wide identification of zero nucleotide recursive splicing in Drosophila | language = En | journal = Nature | volume = 521 | issue = 7552 | pages = 376–379 | date = May 2015 | pmid = 25970244 | pmc = 4529404 | doi = 10.1038/nature14475 | bibcode = 2015Natur.521..376D }}</ref>

==== Trans-splaysing ====
[[Trans-splaysing]] — bu intronlar yoki [[outron]]larni olib tashlaydigan va bitta RNK transkriptida boʻlmagan ikki ekzonni birlashtiradigan splaysing shaklidir.<ref>{{cite journal | vauthors = Di Segni G, Gastaldi S, Tocchini-Valentini GP | title = Cis- and trans-splicing of mRNAs mediated by tRNA sequences in eukaryotic cells | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 105 | issue = 19 | pages = 6864–6869 | date = May 2008 | pmid = 18458335 | pmc = 2383978 | doi = 10.1073/pnas.0800420105 | doi-access = free | bibcode = 2008PNAS..105.6864D | jstor = 25461891 }}</ref> [[Trans-splaysing]] ikki xil endogen [[pre-iRNK]]lar oʻrtasida yoki endogen va ekzogen (masalan, viruslardan) yoxud sunʼiy RNKlar oʻrtasida sodir boʻlishi mumkin.<ref>{{cite journal | vauthors = Eul J, Patzel V | title = Homologous SV40 RNA trans-splicing: a new mechanism for diversification of viral sequences and phenotypes | journal = RNA Biology | volume = 10 | issue = 11 | pages = 1689–1699 | date = November 2013 | pmid = 24178438 | pmc = 3907479 | doi = 10.4161/rna.26707 }}</ref>

=== Oʻz-oʻzidan splaysing ===
'''Oʻz-oʻzidan splaysing''' [[ribozim]] hosil qiladigan noyob intronlar uchun xos boʻlib, bunda splayseosoma funksiyalari faqat RNKning oʻzi tomonidan bajariladi. Oʻz-oʻzidan splaysinglanuvchi intronlarning uch turi mavjud: ''[[I guruh katalitik intron|I guruh]]'', ''[[II guruh intron|II guruh]]'' va ''[[III guruh intron|III guruh]]''. I va II guruh intronlari hech qanday oqsil talab qilmasdan splayseosomaga oʻxshash tarzda splaysingni amalga oshiradi. Bu oʻxshashlik I va II guruh intronlari splayseosoma bilan evolyutsion jihatdan bogʻliq boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi. Oʻz-oʻzidan splaysing juda qadimiy jarayon boʻlishi va oqsillar paydo boʻlishidan oldingi [[RNK dunyosi]]da mavjud boʻlgan boʻlishi mumkin.

I guruh intronlarining splaysing mexanizmi ikkita [[transesterifikatsiya]] bilan tavsiflanadi:
# Erkin guanin [[nukleozid]]i yoki nukleotid kofaktori (GMF, GDF, GTF)ning 3'OH guruhi 5' splaysing saytidagi fosfatga hujum qiladi.
# 5' ekzonning 3'OH guruhi nukleofilga aylanadi va ikkinchi transesterifikatsiya natijasida ikki ekzon birlashadi.

II guruh intronlarining splaysing mexanizmi (ikkita [[transesterifikatsiya]] reaksiyasi) quyidagicha:
# Introndagi oʻziga xos adenozinning ("tarmoqlanish nuqtasi") 2'OH guruhi 5' splaysing saytiga hujum qiladi va shu bilan ''sirtmoq'' (lariat) hosil qiladi.
# 5' ekzonning 3'OH guruhi 3' splaysing saytida ikkinchi transesterifikatsiyani ishga tushiradi va ekzonlarni birlashtiradi.

I va II guruh intronlari splaysing reaksiyasini katalizlash uchun katalitik markazda ikkita magniy ionidan foydalanadi, bu splayseosoma tomonidan qoʻllaniladigan katalitik mexanizm bilan bir xildir.<ref>{{Cite journal |last1=Steitz |first1=T. A. |last2=Steitz |first2=J. A. |date=1993-07-15 |title=A general two-metal-ion mechanism for catalytic RNA |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |volume=90 |issue=14 |pages=6498–6502 |doi=10.1073/pnas.90.14.6498 |doi-access=free |issn=0027-8424 |pmc=46959 |pmid=8341661 |bibcode=1993PNAS...90.6498S }}</ref> Batafsil strukturaviy tavsiflar shuni koʻrsatadiki, II guruh introni tarmoqlanish nuqtasi adenozinini tanib olish va transesterifikatsiyaning ikki bosqichi davomidagi strukturaviy dinamika boʻyicha splayseosomaga sezilarli darajada oʻxshashliklarga ega.<ref>{{Cite journal |last1=Xu |first1=Ling |last2=Liu |first2=Tianshuo |last3=Chung |first3=Kevin |last4=Pyle |first4=Anna Marie |date=2023-12-21 |title=Structural insights into intron catalysis and dynamics during splicing |journal=Nature |language=en |volume=624 |issue=7992 |pages=682–688 |doi=10.1038/s41586-023-06746-6 |issn=0028-0836 |pmc=10733145 |pmid=37993708 |bibcode=2023Natur.624..682X }}</ref>

=== tRNK splaysingi ===
[[tRNK]] (shuningdek, tRNKsimon) splaysingi splaysingning yana bir noyob shakli boʻlib, odatda tRNKda sodir boʻladi. Splaysing reaksiyasi splayseosoma va oʻz-oʻzidan splaysing yoʻllaridan farqli biokimyoni oʻz ichiga oladi.

[[Achitqi zamburugʻlari|Achitqi]] ''[[Saccharomyces cerevisiae]]''da [[TSEN54]], [[TSEN2]], [[TSEN34]] va [[TSEN15]]dan tashkil topgan achitqi tRNK splaysing [[endonukleaza]] geterotetrameri pre-tRNKni akseptor halqasidagi ikki joydan qirqib, 2',3'-siklik fosfodiester guruhi bilan tugaydigan 5'-yarim tRNK va 5'-gidroksil guruhi bilan tugaydigan 3'-yarim tRNK hamda chiqindi intronni hosil qiladi.<ref name=trotta1997>{{cite journal | vauthors = Trotta CR, Miao F, Arn EA, Stevens SW, Ho CK, Rauhut R, Abelson JN | title = The yeast tRNA splicing endonuclease: a tetrameric enzyme with two active site subunits homologous to the archaeal tRNA endonucleases | url = https://archive.org/details/cell_1997-06-13_89_6/page/849 | journal = Cell | volume = 89 | issue = 6 | pages = 849–858 | date = June 1997 | pmid = 9200603 | doi = 10.1016/S0092-8674(00)80270-6 | s2cid = 16055381 | doi-access = free }}</ref> Keyin achitqi tRNK kinazasi [[adenozin trifosfat]] yordamida 5'-gidroksil guruhini fosforillaydi. Achitqi tRNK siklik fosfodiesterazasi siklik fosfodiester guruhini qirqib, 2'-fosforillangan 3' uchni hosil qiladi. Achitqi tRNK ligazasi 3'-yarmining 5' uchiga [[adenozin monofosfat]] guruhini qoʻshadi va ikki yarimni birlashtiradi.<ref name=westaway1988>{{cite journal | vauthors = Westaway SK, Phizicky EM, Abelson J | title = Structure and function of the yeast tRNA ligase gene | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1988-03-05_263_7/page/3170 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 263 | issue = 7 | pages = 3171–3176 | date = March 1988 | pmid = 3277966 | doi = 10.1016/S0021-9258(18)69050-7 | doi-access = free }}</ref> Soʻngra NAD-bogʻliq 2'-fosfotransferaza 2'-fosfat guruhini olib tashlaydi.<ref name=paushkin2004>{{cite journal | vauthors = Paushkin SV, Patel M, Furia BS, Peltz SW, Trotta CR | title = Identification of a human endonuclease complex reveals a link between tRNA splicing and pre-mRNA 3' end formation | url = https://archive.org/details/cell_2004-04-30_117_3/page/311 | journal = Cell | volume = 117 | issue = 3 | pages = 311–321 | date = April 2004 | pmid = 15109492 | doi = 10.1016/S0092-8674(04)00342-3 | s2cid = 16049289 | doi-access = free }}</ref><ref name=soma2014>{{cite journal | vauthors = Soma A | title = Circularly permuted tRNA genes: their expression and implications for their physiological relevance and development | journal = Frontiers in Genetics | volume = 5 | page = 63 | date = 1 April 2014 | pmid = 24744771 | pmc = 3978253 | doi = 10.3389/fgene.2014.00063 | doi-access = free }}</ref>

=== SOS splaysingi ===
SOS splaysingi ''[[Caenorhabditis elegans]]''da kashf etilgan boʻlib, u yerda [[informatsion RNK|iRNK]]lardan [[transpozon]]larni (TE) olib tashlash orqali [[gen]]larni DNK-transpozon vositachiligidagi buzilishlardan himoya qiladi. Bu jarayon odamlarda ham sodir boʻladi va [[splayseosoma]]dan mustaqil ravishda ishlaydi. SOS splaysingi uchun uchta [[Oqsil|oqsil]] talab qilinadi: AKAP17A (iRNK bogʻlovchi oqsil), RTCB ([[RNK ligaza (ATF)|RNK ligaza]]) va CAAP1 (RTCB va AKAP17Ani bogʻlaydi).<ref>{{Cite journal |last=Zhao |first=Long-Wen |last2=Nardone |first2=Christopher |last3=Chang |first3=Cindy |last4=Paulo |first4=Joao A. |last5=Elledge |first5=Stephen J. |last6=Kennedy |first6=Scott |date=2026-01-08 |title=An RNA splicing system that excises DNA transposons from animal mRNAs |url=https://www.nature.com/articles/s41586-025-09853-8 |journal=Nature |language=en |volume=649 |issue=8096 |pages=496–504 |doi=10.1038/s41586-025-09853-8 |issn=0028-0836}}</ref>

== Evolyutsiya ==
Splaysing hayotning barcha [[uch domen tizimi|uch domeni]]da uchraydi, biroq splaysingning koʻlami va turlari asosiy boʻlimlar oʻrtasida juda farq qilishi mumkin. [[Eukariot]]lar koʻplab oqsil kodlovchi [[iRNK|informatsion RNK]]larni va baʼzi [[kodlanmaydigan RNK]]larni splaysing qiladi. [[Prokariot]]lar esa, aksincha, [[kodlanmaydigan RNK]]larni splaysing qiladi. Bu ikki guruh organizmlar oʻrtasidagi yana bir muhim farq shundaki, prokariotlarda splayseosoma yoʻli butunlay mavjud emas.

Splayseosoma intronlari barcha turlarda saqlanib qolmaganligi sababli, splayseosoma splaysingi qachon paydo boʻlganligi haqida bahslar mavjud. Ikkita model taklif qilingan: intron kech va intron erta modellari (qarang: [[Intron#Biological functions and evolution|intron evolyutsiyasi]]).

{| class="wikitable"
|+ Splaysing xilma-xilligi
|-
!               !! Eukariotlar               !! Prokariotlar
|-
| Splayseosomali  || align="center" {{yes|+}} || align="center" {{no|−}}
|-
| Oʻz-oʻzidan splaysing || align="center" {{yes|+}} || align="center" {{yes|+}}
|-
| tRNK          || align="center" {{yes|+}} || align="center" {{yes|+}}
|}

== Biokimyoviy mexanizm ==
[[File:RNA splicing reaction.svg|thumb|400px|Splaysingning ikki bosqichli biokimyosini koʻrsatuvchi diagramma]]
Splayseosoma splaysingi va oʻz-oʻzidan splaysing ikki bosqichli biokimyoviy jarayonni oʻz ichiga oladi. Ikkala bosqich ham RNK nukleotidlari oʻrtasida sodir boʻladigan [[transesterifikatsiya]] reaksiyalaridan iborat. tRNK splaysingi esa bundan mustasno va transesterifikatsiya orqali sodir boʻlmaydi.<ref name=abelson1998>{{cite journal | vauthors = Abelson J, Trotta CR, Li H | title = tRNA splicing | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-biological-chemistry_1998-05-22_273_21/page/12684 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 273 | issue = 21 | pages = 12685–12688 | date = May 1998 | pmid = 9582290 | doi = 10.1074/jbc.273.21.12685 | doi-access = free }}</ref>

Splayseosoma va oʻz-oʻzidan splaysing transesterifikatsiya reaksiyalari ikkita ketma-ket transesterifikatsiya reaksiyasi orqali amalga oshadi. Birinchidan, splayseosoma yigʻilishi davomida aniqlangan intron ichidagi maxsus ''tarmoqlanish nuqtasi'' nukleotidining 2'OH guruhi intronning 5' splaysing saytidagi birinchi nukleotidga [[nukleofil hujum]] qiladi va ''sirtmoq oraliq mahsuloti''ni hosil qiladi. Ikkinchidan, ajralib chiqqan 5' ekzonning 3'OH guruhi intronning 3' splaysing saytidagi oxirgi nukleotiddan keyingi birinchi nukleotidga nukleofil hujum qiladi, natijada ekzonlar birlashadi va intron sirtmogʻi ajralib chiqadi.<ref name=fica2013>{{cite journal | vauthors = Fica SM, Tuttle N, Novak T, Li NS, Lu J, Koodathingal P, Dai Q, Staley JP, Piccirilli JA | display-authors = 6 | title = RNA catalyses nuclear pre-mRNA splicing | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2013-11-14_503_7475/page/228 | journal = Nature | volume = 503 | issue = 7475 | pages = 229–234 | date = November 2013 | pmid = 24196718 | pmc = 4666680 | doi = 10.1038/nature12734 | bibcode = 2013Natur.503..229F }}</ref>

== Muqobil splaysing ==
{{main|Alternative splicing}}

Koʻpgina hollarda splaysing jarayoni bitta iRNKning ekzon tarkibini oʻzgartirish orqali bir qator noyob oqsillarni yaratishi mumkin. Bu hodisa [[muqobil splaysing]] deb ataladi. Muqobil splaysing turli yoʻllar bilan sodir boʻlishi mumkin. Ekzonlar uzaytirilishi yoki tushirib qoldirilishi, yoxud intronlar saqlanib qolishi mumkin. Hisob-kitoblarga koʻra, koʻp ekzonli genlardan olingan transkriptlarning 95 foizi muqobil splaysingga uchraydi va uning baʼzi holatlari toʻqimaga xos tarzda va/yoki maxsus hujayra sharoitlarida sodir boʻladi.<ref>{{cite journal | vauthors = Pan Q, Shai O, Lee LJ, Frey BJ, Blencowe BJ | title = Deep surveying of alternative splicing complexity in the human transcriptome by high-throughput sequencing | journal = Nature Genetics | volume = 40 | issue = 12 | pages = 1413–1415 | date = December 2008 | pmid = 18978789 | doi = 10.1038/ng.259 | s2cid = 9228930 }}</ref> Yuqori oʻtkazuvchanlikka ega iRNK sekvenlash texnologiyasining rivojlanishi muqobil splaysing izoformalarining ekspressiya darajalarini miqdoriy baholashga yordam beradi. Toʻqimalar va hujayra liniyalari boʻylab differensial ekspressiya darajalari ushbu izoformalar funksiyalarini bashorat qilish uchun hisoblash yondashuvlarini ishlab chiqishga imkon berdi.<ref name=Eksi>{{cite journal | vauthors = Eksi R, Li HD, Menon R, Wen Y, Omenn GS, Kretzler M, Guan Y | title = Systematically differentiating functions for alternatively spliced isoforms through integrating RNA-seq data | journal = PLOS Computational Biology | volume = 9 | issue = 11 | article-number = e1003314 | date = Nov 2013 | pmid = 24244129 | pmc = 3820534 | doi = 10.1371/journal.pcbi.1003314 | bibcode = 2013PLSCB...9E3314E | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Li HD, Menon R, Omenn GS, Guan Y | title = The emerging era of genomic data integration for analyzing splice isoform function | journal = Trends in Genetics | volume = 30 | issue = 8 | pages = 340–347 | date = August 2014 | pmid = 24951248 | pmc = 4112133 | doi = 10.1016/j.tig.2014.05.005 }}</ref>

Ushbu murakkablikni hisobga olgan holda, pre-iRNK transkriptlarining muqobil splaysingi pre-iRNK transkriptining oʻzidagi sis-taʼsir qiluvchi saytlar yoki "elementlar" (kuchaytirgichlar va soʻndirgichlar) bilan bogʻlanadigan trans-taʼsir qiluvchi oqsillar (aktivatorlar va repressorslar) tizimi tomonidan boshqariladi. Ushbu oqsillar va ularning tegishli bogʻlanish elementlari maʼlum bir splaysing saytidan foydalanishni ragʻbatlantiradi yoki kamaytiradi. Bogʻlanish oʻziga xosligi sis-elementlarning ketma-ketligi va tuzilishidan kelib chiqadi, masalan, OIV-1 da koʻplab donor va akseptor splaysing saytlari mavjud. Turli splaysing saytlari orasida 3' akseptor sayti boʻlgan ssA7 uchta stvol-sirtmoq tuzilishiga, yaʼni intron splaysing soʻndirgichi (ISS), ekzon splaysing kuchaytirgichi (ESE) va ekzon splaysing soʻndirgichi (ESSE3) ga aylanadi. Intron splaysing soʻndirgichining eritmadagi tuzilishi va uning hnRNPA1 oqsili bilan oʻzaro taʼsiri oʻziga xos tanib olish haqida tushuncha beradi.<ref>{{cite journal | vauthors = Jain N, Morgan CE, Rife BD, Salemi M, Tolbert BS | title = Solution Structure of the HIV-1 Intron Splicing Silencer and Its Interactions with the UP1 Domain of Heterogeneous Nuclear Ribonucleoprotein (hnRNP) A1 | journal = The Journal of Biological Chemistry | volume = 291 | issue = 5 | pages = 2331–2344 | date = January 2016 | pmid = 26607354 | pmc = 4732216 | doi = 10.1074/jbc.M115.674564 | doi-access = free }}</ref> Biroq, muqobil splaysingning murakkabligini oshirgan holda, tartibga soluvchi omillarning taʼsiri koʻpincha joylashuvga bogʻliqligi qayd etilgan. Masalan, intronli kuchaytirgich elementi bilan bogʻlanganda splaysing aktivatori boʻlib xizmat qiladigan splaysing omili ekzon kontekstida oʻzining splaysing elementiga bogʻlanganda repressor boʻlib xizmat qilishi mumkin va aksincha.<ref name="Lim">{{cite journal | vauthors = Lim KH, Ferraris L, Filloux ME, Raphael BJ, Fairbrother WG | title = Using positional distribution to identify splicing elements and predict pre-mRNA processing defects in human genes | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 108 | issue = 27 | pages = 11093–11098 | date = July 2011 | pmid = 21685335 | pmc = 3131313 | doi = 10.1073/pnas.1101135108 | doi-access = free | bibcode = 2011PNAS..10811093H }}</ref> Kuchaytirgich va soʻndirgich elementlarining joylashuvga bogʻliq taʼsiridan tashqari, tarmoqlanish nuqtasining joylashuvi (yaʼni, eng yaqin 3' akseptor saytidan yuqori oqimdagi masofa) ham splaysingga taʼsir qiladi.<ref name=Taggart/> Pre-iRNK transkriptining ikkilamchi tuzilishi ham splaysingni tartibga solishda rol oʻynaydi, masalan, splaysing elementlarini birlashtirish yoki splaysing omili uchun bogʻlanish elementi boʻlib xizmat qiladigan ketma-ketlikni toʻsib qoʻyish orqali.<ref>{{cite journal | vauthors = Warf MB, Berglund JA | title = Role of RNA structure in regulating pre-mRNA splicing | journal = Trends in Biochemical Sciences | volume = 35 | issue = 8014 | pages = 169–178 | date = May 2024 | pmid = 19959365 | pmc = 2834840 | doi = 10.1016/j.tibs.2009.10.004 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Reid DC, Chang BL, Gunderson SI, Alpert L, Thompson WA, Fairbrother WG | title = Next-generation SELEX identifies sequence and structural determinants of splicing factor binding in human pre-mRNA sequence | journal = RNA | volume = 15 | issue = 12 | pages = 2385–2397 | date = December 2009 | pmid = 19861426 | pmc = 2779669 | doi = 10.1261/rna.1821809 }}</ref>

== RNK splaysingida yadro spekllarining roli ==
Pre-iRNK splaysingi butun yadro boʻylab amalga oshiriladi va yetuk iRNK hosil boʻlgach, u translyatsiya uchun sitoplazmaga tashiladi. Oʻsimlik va hayvon hujayralarida [[yadro spekllari]] splaysing omillari yuqori konsentratsiyada boʻlgan hududlardir. Bir vaqtlar bu spekllar splaysing omillari uchun oddiy saqlash markazlari deb hisoblangan. Biroq, hozirgi kunda yadro spekllari splaysing omillarini ularga jismonan yaqin joylashgan genlar atrofida toʻplashga yordam berishi aniqlangan. Spekllardan uzoqroqda joylashgan genlar ham transkripsiya va splaysing qilinishi mumkin, ammo ularning splaysingi spekllarga yaqinroq boʻlganlarga qaraganda kamroq samaralidir. Hujayralar splaysing orqali genlar ekspressiyasini modulyatsiya qilish mexanizmi sifatida genlarning yadro spekllariga nisbatan genomik joylashuvini oʻzgartirishi mumkin.<ref>{{cite journal | vauthors = Bhat P, Chow A, Emert B et al | title = Genome organization around nuclear speckles drives mRNA splicing efficiency. | journal = Nature | volume = 629 | issue = 5 | pages = 1165–1173 | date = May 2024 | pmid = 38720076 | pmc = 11164319 | doi = 10.1038/s41586-024-07429-6 | bibcode = 2024Natur.629.1165B }}</ref>

== OIV integratsiyasida splaysing/muqobil splaysingning roli ==
Splaysing jarayoni [[OIV integratsiyasi]] bilan bogʻliq, chunki OIV-1 yuqori darajada splaysing qilinadigan genlarni nishonga oladi.<ref name="pmid26545813">{{cite journal | vauthors = Singh PK, Plumb MR, Ferris AL, Iben JR, Wu X, Fadel HJ, Luke BT, Esnault C, Poeschla EM, Hughes SH, Kvaratskhelia M, Levin HL | display-authors = 6 | title = LEDGF/p75 interacts with mRNA splicing factors and targets HIV-1 integration to highly spliced genes | journal = Genes & Development | volume = 29 | issue = 21 | pages = 2287–2297 | date = November 2015 | pmid = 26545813 | pmc = 4647561 | doi = 10.1101/gad.267609.115 | doi-access = free }}</ref>

== DNK shikastlanishiga splaysing javobi ==
[[DNK shikastlanishi (tabiiy sodir boʻluvchi)|DNK shikastlanishi]] splaysing omillarining [[post-translyatsion modifikatsiya]]si, joylashuvi, ekspressiyasi va faolligini oʻzgartirish orqali ularga taʼsir qiladi.<ref name="pmid26529031">{{cite journal | vauthors = Shkreta L, Chabot B | title = The RNA Splicing Response to DNA Damage | journal = Biomolecules | volume = 5 | issue = 4 | pages = 2935–2977 | date = October 2015 | pmid = 26529031 | pmc = 4693264 | doi = 10.3390/biom5042935 | doi-access = free }}</ref> Bundan tashqari, DNK shikastlanishi koʻpincha splaysingning [[Transkripsiya (biologiya)|transkripsiya]] bilan bogʻliqligiga xalaqit berish orqali splaysingni buzadi. DNK shikastlanishi [[DNK reparatsiyasi]] bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan genlarning splaysingi va muqobil splaysingiga ham taʼsir qiladi.<ref name="pmid26529031" /> Masalan, DNK shikastlanishlari ''[[Brca1]]'' va ''[[ERCC1|Ercc1]]'' DNK reparatsiyasi genlarining muqobil splaysingini modulyatsiya qiladi.

== Splaysingning eksperimental manipulyatsiyasi ==
Splaysing hodisalarini sterik toʻsuvchi antisens [[oligoniukleotid|oligo]]lar, masalan, [[Morfolino]]lar yoki [[Peptid nuklein kislotasi|Peptid nuklein kislotalar]]ni snRNP bogʻlanish saytlariga, sirtmoqni yopuvchi tarmoqlanish nukleotidiga<ref>{{cite journal | vauthors = Morcos PA | title = Achieving targeted and quantifiable alteration of mRNA splicing with Morpholino oligos | journal = Biochemical and Biophysical Research Communications | volume = 358 | issue = 2 | pages = 521–527 | date = June 2007 | pmid = 17493584 | doi = 10.1016/j.bbrc.2007.04.172 | bibcode = 2007BBRC..358..521M }}</ref> yoki splaysingni tartibga soluvchi element bogʻlanish saytlariga bogʻlash orqali eksperimental tarzda oʻzgartirish mumkin.<ref>{{cite journal | vauthors = Draper BW, Morcos PA, Kimmel CB | title = Inhibition of zebrafish fgf8 pre-mRNA splicing with morpholino oligos: a quantifiable method for gene knockdown | journal = Genesis | volume = 30 | issue = 3 | pages = 154–156 | date = July 2001 | pmid = 11477696 | doi = 10.1002/gene.1053 | s2cid = 32270393 | doi-access = free }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sazani P, Kang SH, Maier MA, Wei C, Dillman J, Summerton J, Manoharan M, Kole R | display-authors = 6 | title = Nuclear antisense effects of neutral, anionic and cationic oligonucleotide analogs | journal = Nucleic Acids Research | volume = 29 | issue = 19 | pages = 3965–3974 | date = October 2001 | pmid = 11574678 | pmc = 60237 | doi = 10.1093/nar/29.19.3965 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Bruno IG, Jin W, Cote GJ | title = Correction of aberrant FGFR1 alternative RNA splicing through targeting of intronic regulatory elements | journal = Human Molecular Genetics | volume = 13 | issue = 20 | pages = 2409–2420 | date = October 2004 | pmid = 15333583 | doi = 10.1093/hmg/ddh272 | doi-access = free }}</ref>

Splaysingni modulyatsiya qilish uchun antisens oligonukleotidlardan foydalanish splaysing nuqsonlari keltirib chiqaradigan turli genetik kasalliklar uchun terapevtik strategiya sifatida katta umid koʻrsatdi.<ref>{{cite journal | vauthors = Fu XD, Ares M | title = Context-dependent control of alternative splicing by RNA-binding proteins | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 15 | issue = 10 | pages = 689–701 | date = October 2014 | pmid = 25112293 | pmc = 4440546 | doi = 10.1038/nrg3778 }}</ref>

Soʻnggi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, RNK splaysingi turli xil epigenetik modifikatsiyalar, jumladan DNK metilatsiyasi va giston modifikatsiyalari orqali tartibga solinishi mumkin.<ref>{{cite journal | vauthors = Fu XD, Ares M | title = Context-dependent control of alternative splicing by RNA-binding proteins | journal = Nature Reviews. Genetics | volume = 15 | issue = 10 | pages = 689–701 | date = October 2014 | pmid = 25112293 | pmc = 4440546 | doi = 10.1038/nrg3778 }}</ref>

== Splaysing xatolari va oʻzgaruvchanlik ==
Barcha kasallik keltirib chiqaruvchi mutatsiyalarning uchdan bir qismi [[Boʻlingan gen nazariyasi|splaysing]]ga taʼsir qilishi taxmin qilingan.<ref name=Lim/> Keng tarqalgan xatolarga quyidagilar kiradi:
* Splaysing saytining mutatsiyasi ushbu sayt funksiyasining yoʻqolishiga olib keladi. Bu muddatidan oldin [[stop kodon]]ning paydo boʻlishiga, ekzonning yoʻqolishiga yoki intronning kiritilishiga olib keladi.
* Splaysing sayti mutatsiyasi oʻziga xoslikni kamaytiradi. Bu splaysing joyining oʻzgarishiga, aminokislotalarning kiritilishi yoki tushib qolishiga yoki katta ehtimol bilan [[oʻqish ramkasi]]ning buzilishiga olib kelishi mumkin.
* Splaysing saytining siljishi kutilganidan koʻproq RNKning kiritilishi yoki chiqarib tashlanishiga olib keladi, natijada uzunroq yoki qisqaroq ekzonlar hosil boʻladi.

Garchi koʻplab splaysing xatolari [[Nonsens-vositachiligidagi iRNK parchalanishi]] (NMD) deb ataladigan hujayra sifatini nazorat qilish mexanizmi tomonidan himoyalangan boʻlsa-da,<ref>{{cite journal | vauthors = Danckwardt S, Neu-Yilik G, Thermann R, Frede U, Hentze MW, Kulozik AE | title = Abnormally spliced beta-globin mRNAs: a single point mutation generates transcripts sensitive and insensitive to nonsense-mediated mRNA decay | url = https://archive.org/details/sim_blood_2002-03-01_99_5/page/1810 | journal = Blood | volume = 99 | issue = 5 | pages = 1811–1816 | date = March 2002 | pmid = 11861299 | doi = 10.1182/blood.V99.5.1811 | s2cid = 17128174 | doi-access = free }}</ref> yuqorida aytib oʻtilganidek, bir qator splaysing bilan bogʻliq kasalliklar ham mavjud.<ref>{{cite journal | vauthors = Ward AJ, Cooper TA | title = The pathobiology of splicing | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-pathology_2010-01_220_2/page/152 | journal = The Journal of Pathology | volume = 220 | issue = 2 | pages = 152–163 | date = January 2010 | pmid = 19918805 | pmc = 2855871 | doi = 10.1002/path.2649 }}</ref>

iRNK splaysingidagi allel farqlari genetik kasalliklarga moyillikka qoʻshgan hissasi bilan bir qatorda, molekulyar darajadagi fenotipik xilma-xillikning keng tarqalgan va muhim manbai boʻlishi mumkin. Darhaqiqat, odamlarda oʻtkazilgan genom miqyosidagi tadqiqotlar allelga xos splaysingga uchraydigan bir qator genlarni aniqladi.

Oʻsimliklarda suv bosish stressiga chidamlilikning oʻzgaruvchanligi glyukoneogenez va boshqa jarayonlar bilan bogʻliq transkriptlarning stress taʼsirida muqobil splaysingi bilan bogʻliqligi aniqlangan.<ref>{{cite journal | vauthors = van Veen H, Vashisht D, Akman M, Girke T, Mustroph A, Reinen E, Hartman S, Kooiker M, van Tienderen P, Schranz ME, Bailey-Serres J, Voesenek LA, Sasidharan R | display-authors = 6 | title = Transcriptomes of Eight Arabidopsis thaliana Accessions Reveal Core Conserved, Genotype- and Organ-Specific Responses to Flooding Stress | journal = Plant Physiology | volume = 172 | issue = 2 | pages = 668–689 | date = October 2016 | pmid = 27208254 | pmc = 5047075 | doi = 10.1104/pp.16.00472 }}</ref>

== Oqsil splaysingi ==
{{Main|Protein splicing}}

RNKdan tashqari, oqsillar ham splaysingga uchrashi mumkin. Garchi biomolekulyar mexanizmlar har xil boʻlsa-da, tamoyil bir xil: oqsilning intronlar oʻrniga [[intein]]lar deb ataladigan qismlari olib tashlanadi. Ekzonlar oʻrniga [[ekstein]]lar deb ataladigan qolgan qismlar birlashtiriladi.
Oqsil splaysingi [[bakteriyalar]], [[arxeya]]lar, oʻsimliklar, achitqi va odamlarni oʻz ichiga olgan turli xil organizmlarda kuzatilgan.<ref>{{cite journal | vauthors = Hanada K, Yang JC | title = Novel biochemistry: post-translational protein splicing and other lessons from the school of antigen processing | journal = Journal of Molecular Medicine | volume = 83 | issue = 6 | pages = 420–428 | date = June 2005 | pmid = 15759099 | doi = 10.1007/s00109-005-0652-6 | s2cid = 37698110 | url = https://zenodo.org/record/1232581 }}</ref>

== Splaysing va sirkulyar RNKlar genezisi ==
Teskari splaysingning mavjudligi birinchi marta 2012-yilda taklif qilingan.<ref> Salzman J, Gawad C, Wang PL, et al. Circular RNAs are the predominant transcript isoform from hundreds of human genes in diverse cell types. PLoS One 2012;7(2):e30733.</ref> Bu teskari splaysing ekzonning 3' chegarasi va yuqori oqimda joylashgan ekzonning 5' chegarasi oʻrtasidagi aniq bogʻlanish natijasida hosil boʻladigan sirkulyar (halqasimon) RNKlar genezisini tushuntiradi.<ref> Jeck WR, Sorrentino JA, Wang K, et al. Circular RNAs are abundant, conserved, and associated with ALU repeats. RNA 2013;19(2):141-57.</ref> Ushbu ekzonli sirkulyar RNKlarda bogʻlanish klassik 3'-5' bogʻlanishdir.

Splaysing paytida intronli ketma-ketliklarning chiqarib tashlanishi ham sirkulyar RNKlar shaklida iz qoldirishi mumkin.<ref> Zhang Y, Zhang XO, Chen T, et al. Circular intronic long noncoding RNAs. Molecular cell 2013;51(6):792-806.</ref> Baʼzi hollarda intronli sirtmoq (lariat) parchalanmaydi va dumaloq qism sirtmoqdan hosil boʻlgan sirkulyar RNK sifatida qoladi<ref> Talhouarne GJ and Gall JG. Lariat intronic RNAs in the cytoplasm of Xenopus tropicalis oocytes. RNA 2014;20(9):1476-87. </ref>. Ushbu sirtmoqdan hosil boʻlgan sirkulyar RNKlarda bogʻlanish 2'-5' bogʻlanishdir.

== Yana qarang ==
{{Commons category|Splicing}}
* [[cDNK]]
* [[DBASS3/5]]
* [[Ekzon birikish kompleksi]]
* [[Besh-praym kep|iRNK keppingi]]
* [[Poliadenillash]]
* [[Post-transkripsion modifikatsiya]]
* [[RNK tahrirlash]]
* [[SWAP oqsil domeni]], splaysing regulyatori

== Manbalar ==
{{Reflist}}

== Havolalar ==
* [http://vcell.ndsu.nodak.edu/animations/mrnasplicing/index.htm Virtual hujayra animatsiyasi toʻplami: iRNK splaysingi] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20160501155625/http://vcell.ndsu.nodak.edu/animations/mrnasplicing/index.htm |date=2016-05-01 }}

{{DEFAULTSORT:Rna Splaysingi}}
[[Turkum:RNK splaysingi]]
[[Turkum:Gen ekspressiyasi]]
[[Turkum:Splayseosoma]]
[[Turkum:Biologiya]]
__INDEKS__
__NONEWSECTIONLINK__