Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi

	1917—1991
Мақом	1917–22: ; Суверен давлат ; 1922–90: ; Совет Иттифоқи республикаси ; 1990–91: ; Республика қонунчилиги устувор бўлган иттифоқдош республика
Ҳукумат бошчиси
• 1917–1924 (илк)	Владимир Ленинҳ
• 1990–1991	Иван Силаеви
• 1991 (сўнгги)	Борис Елцинж
Тарихий эра	ХХ аср
Аввалги давлат	Кейинги давлат
	Россия Республикаси
	Узоқ Шарқ Республикаси
	Таганрог
	Тува Халқ Республикаси
	Карел-Фин Совет Социалистик Республикаси
	Виипури вилояти
	Оулу вилояти
	Лапланд вилояти
	Шарқий Пруссия
	Курил ороллари
	Карафуто
	Россия Демократик Федератив Республикаси
1922: ; Совет Иттифоқи
1940: ; Карел-Фин Совет Социалистик Республикаси
1991: ; Россия Федерацияси
Ичкерия Чечен Республикаси
Ҳозирда ҳудудида қуйидагилар мавжуд	Руссиа; Украине; Беларус; Чина; Казакҳстан; Кйргйзстан; Монголиа; Тажикистан; Туркменистан; Узбекистан

Россия Совет Федератив Социалистик Республикаси, Россия СФСР (русча: Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика) — Совет Иттифоқи таркибига кирган республикаларнинг бири. Бошида Россия Совет Республикаси, Россия Социалистик Федератив Республикаси деб аталган. Норасмий турда Россия Федерацияси ёки шунчаки Россия деб аталган. Айрим манбаларда Совет Россияси деб юритилади. 1917–1922-йилларда мустақил давлат бўлган. 1922–1991-йиллар оралиғида эса Совет Иттифоқининг майдони, аҳолисининг сони, иқтисоди жиҳатдан энг йирик аъзоси бўлган. Иттифоқнинг сўнгги йилларида — 1990–1991-йилларда иттифоқ қонунларидан Россия қонунлари устувор бўлган суверен давлатга айланган. Россия СФСР таркибига 16 автоном республика, 5 автоном област, 10 автоном округ, 6 ўлка, 49 област, 1030 шаҳар, 2178 шаҳар типидаги посёлкалар кирган.^[1] Руслар энг катта этник гуруҳ бўлган. 1917–1918-йилларда Петроград (ҳозирги Санкт Петербург) шаҳри пойтахти бўлган. 1918-йилдан эса Москва шаҳри пойтахти бўлган. Ленинград, Новосибирск, Екатеринбург, Нижний Новгород ҳамда Самара каби йирик шаҳарлари бўлган.

Россия СФСР иқтисоди кенг кўламда саноатлаштирилган. Совет Иттифоқидаги электр энергиясининг учдан икки қисми Россия СФСРда ишлаб чиқарилган. Россия СФСР Волга ва Урал регионларида ҳамда Сибирда янги конлар аниқланиши ортидан 1961-йилга келиб АҚШ ва Саудия Арабистонидан кейинги дунёдаги учинчи энг йирик нефт экспортчисига айланган. Мамлакат бўйлаб жойларда уюштирилган оммавий соғлиқни сақлаш муассасалари хизмат кўрсатган. 1970-йиллар охиридан бошлаб бош котиб Леонид Брежнев қўли остида стагнацияга учраган иқтисод 1985-йилдан кейин Михаил Горбачев маъмуриятининг перестройка сиёсати доирасида бир оз либерализация қилинган. Натижада кооперативлар каби ҳукумат эгалик қилмаган ширкатлар юзага келган.

Россия Совет Республикаси суверен давлати 1917-йилнинг 7-ноябрида эълон қилинган. Бу конституциясида социалистик республика деб белгиланган жаҳондаги биринчи давлат эди. Республиканинг миллий ғояси коммунизм бўлган. Республиканинг илк конституцияси 1918-йилда қабул қилинган. 1922-йилда Россия СФСР ССРИни тузиш келишувини имзолаган, натижада Совет Социалистик Республикалари Иттифоқига расман асос солинган. 1977-йилги конституцияда иттифоқ республикаси ССРИга аъзо суверен давлат эканлиги ҳамда ҳар бир иттифоқдош республика ССРИдан эркин чиқиш ҳуқуқига эга эканлиги кўрсатилган. 1990-йилнинг 12-июнида Россия халқ депутатлари съезди РСФСР давлат суверенитети декларациясини қабул қилди, совет ҳокимияти ўрнига ҳокимият ваколатларини бўлди, Россия фуқаролигини таъсис қилди ҳамда Россия СФСР Совет Иттифоқини тарк этиш ҳуқуқига эга бўлиб қолишини таъкидлади. 1991-йилнинг 12-июнида ислоҳотлар тарафдори бўлган Демократик Россия ҳаракати қўллови билан Борис Елцин Россия Федерациясининг илк президенти этиб сайланди.

1991-йилнинг августида амалга оширилган давлат тўнтариш уриниши ва Михаил Горбачевнинг қисқа муддатда қўлга олиниши Совет Иттифоқини беқарорлаштирди. 1991-йилнинг 8-декабрида Россия, Украина ва Беларус етакчилари Белавежа келишимини имзолади. Келишувда илк асосчи давлатлар томонидан Совет Иттифоқи тарқатиб юборилгани таъкидланди ва Мустақил давлатлар ҳамдўстлиги тузилгани эълон қилинди. 12-декабр куни Россия СФСР Олий кенгаши келишувни ратификация қилди. Натижада Совет Социалистик Республикалари Иттифоқини тузиш келишуви бекор қилинди, Россиянинг Совет Иттифоқидан де фаcто мустақил бўлгани ва бошқа иттифоқдош республикалар билан алоқаси узилгани маълум қилинди.

Горбачев истеъфо бериши ортидан 1991-йилнинг 25-декабрида Россия СФСР Россия Федерацияси деб қайта номланди. 1991-йилнинг 26-декабрида эндиликда собиқ Совет Иттифоқининг ўроқ ва болтали қизил байроғи Кремл минорасидан туширилди ва Миллатлар кенгаши иттифоқни тарқатиб юборди. Совет Иттифоқи парчаланиб кетганидан кейин Россия тарқатиб юборилган марказий ҳукумат ҳуқуқ ва мажбуриятларини, жумладан, БМТ ҳамда Хавфсизлик Кенгашига доимий аъзоликни ўз бўйнига олишини эълон қилди.

1978-йилги Россия СФСР конституцияси демократия, хусусий мулк ҳамда бозор иқтисодига ўтиш йўлида бир неча марта ўзгартирилди. Россия Федерациясининг янги конституцияси 1993-йилнинг 25-декабрида кучга кирди ва совет бошқарув тизимини бутунлай йўқ қилиб, унинг ўрнига ярим президентлик тизимини таъсис қилди.

Тарихи

Россия ҳудудида синфий жамият 1-минг йилликнинг 2-ярмида вужудга келган. Феодал муносабатларнинг таркиб топиш жараёни мураккаб кечган ва узоқ давом этган. ИХ асрда илк феодал қадимий рус давлати — Киев Руси ташкил топган. Киев Руси ҳудудида ягона қадимий рус элати шаклланган. Тахминан 988-йили Киев Русининг давлат дини сифатида христианлик қабул қилинган. ХИИИ аср ўртасида рус халқи мўғуллар, шведлар, немислар ҳужумига дучор бўлиб, мўғул зулмидан қутулиш учун деярли 250 йил кураш олиб борган. ХИВ—ХВИ асрларда Москва атрофидаги барча шимоли-шарқий ва шимоли-ғарбий рус ерларининг бирлашувидан мустаҳкамлашган Рус давлати вужудга келган.

ХВИИ аср охири — ХВИИИ асрнинг 1-чорагида Пётр И ўтказган ислоҳотлар Россия империясининг ижтимоий-иқтисодий ва маданий ривожланишига ёрдам берган. 1700–1721-йиллардаги Шимолий уруш натижасида Россия Болтиқ денгизига чиқиш имкониятига эга бўлган. ХВИ—ХИХ асрларда Шимол, Волгабўйи, Урал, Сибир ҳудудларининг руслар томонидан қўшиб олиниши ва ўзлаштирилиши, бир қанча рус бўлмаган маҳаллий халқларнинг Россия таркибига киритилиши натижасида кўп миллатли Россия империяси таркиб топган.

1898-йили Россия СДРП ташкил этилган. 1905–1907-йиллар инқилоби империализм давридаги биринчи халқ инқилоби бўлган. 1917-йил февралда содир бўлган иккинчи халқ инқилоби самодержавиени ағдарган. 1917-йилда Владимир Ленин бошчилигида болшевиклар Октабр инқилоби амалга оширган ва мамлакатда социализм қуриш ҳаракатлари бошланган.

Россия Совет Республикаси суверен давлати 1917-йилнинг 7-ноябрида эълон қилинган. Бу конституциясида социалистик республика деб белгиланган жаҳондаги биринчи давлат эди. Республиканинг миллий ғояси коммунизм бўлган. 1918-йил январида Россия Совет Федератив Социалистик Республикаси ташкил этилган ва ўша йили республиканинг илк конституцияси 1918-йилда қабул қилинган. 1922-йилда 30-декабрда Россия СФСР ССРИни тузиш келишувини имзолаган, натижада Совет Социалистик Республикалари Иттифоқига расман асос солинган.

1941–1942-йиллари Иккинчи жаҳон уруши даврида (қаранг Улуғ Ватан уруши (атама)) Россия СФСРнинг айрим ҳудудларини немис-фашист қўшинлари оккупация қилган. Россия СФСР бошқа иттифоқдош республикалар халқлари билан бирга немис-фашист қўшинларини енгиб, ғалабага эришган.

1990-йилнинг 12-июнида Россия халқ депутатлари съезди РСФСР давлат суверенитети декларациясини қабул қилди, совет ҳокимияти ўрнига ҳокимият ваколатларини бўлди, Россия фуқаролигини таъсис қилди ҳамда Россия СФСР Совет Иттифоқини тарк этиш ҳуқуқига эга бўлиб қолишини таъкидлади. 1991-йилнинг 12-июнида ислоҳотлар тарафдори бўлган Демократик Россия ҳаракати қўллови билан Борис Елцин Россия Федерациясининг илк президенти этиб сайланди.

1991-йилнинг августида амалга оширилган давлат тўнтариш уриниши ва Михаил Горбачевнинг қисқа муддатда қўлга олиниши Совет Иттифоқини беқарорлаштирди. 1991-йилнинг 8-декабрида Россия, Украина ва Беларус етакчилари Белавежа келишимини имзолади. Келишувда илк асосчи давлатлар томонидан Совет Иттифоқи тарқатиб юборилгани таъкидланди ва Мустақил давлатлар ҳамдўстлиги тузилгани эълон қилинди. 12-декабр куни Россия СФСР Олий кенгаши келишувни ратификация қилди. Натижада Совет Социалистик Республикалари Иттифоқини тузиш келишуви бекор қилинди, Россиянинг Совет Иттифоқидан де фаcто мустақил бўлгани ва бошқа иттифоқдош республикалар билан алоқаси узилгани маълум қилинди.

Горбачев истеъфо бериши ортидан 1991-йилнинг 25-декабрида Россия СФСР Россия Федерацияси деб қайта номланди. 1991-йилнинг 26-декабрида эндиликда собиқ Совет Иттифоқининг ўроқ ва болтали қизил байроғи Кремл минорасидан туширилди ва Миллатлар кенгаши иттифоқни тарқатиб юборди. Совет Иттифоқи парчаланиб кетганидан кейин Россия тарқатиб юборилган марказий ҳукумат ҳуқуқ ва мажбуриятларини, жумладан, БМТ ҳамда Хавфсизлик кенгашига доимий аъзоликни ўз бўйнига олишини эълон қилди.

1978-йилги Россия СФСР конституцияси демократия, хусусий мулк ҳамда бозор иқтисодига ўтиш йўлида бир неча марта ўзгартирилди. Россия Федерациясининг янги конституцияси 1993-йилнинг 25-декабрида кучга кирди ва совет бошқарув тизимини бутунлай йўқ қилиб, унинг ўрнига ярим президентлик тизимини таъсис қилди.

Иқтисоди

Россия СФСР 1922–1991-йиллар оралиғида Совет Иттифоқининг майдони, аҳолисининг сони, иқтисоди жиҳатдан энг йирик аъзоси бўлган. Бу даврда мамлакат иқтисоди кенг кўламда саноатлаштирилган. Совет Иттифоқидаги электр энергиясининг учдан икки қисми Россия СФСРда ишлаб чиқарилган. Россия СФСР Волга ва Урал регионларида ҳамда Сибирда янги конлар аниқланиши ортидан 1961-йилга келиб АҚШ ва Саудия Арабистонидан кейинги дунёдаги учинчи энг йирик нефт экспортчисига айланган. Мамлакат бўйлаб жойларда уюштирилган оммавий соғлиқни сақлаш муассасалари хизмат кўрсатган. 1970-йиллар охиридан бошлаб бош котиб Леонид Брежнев қўли остида стагнацияга учраган иқтисод 1985-йилдан кейин Михаил Горбачев маъмуриятининг перестройка сиёсати доирасида бир оз либерализация қилинган. Натижада кооперативлар каби ҳукумат эгалик қилмаган ширкатлар юзага келган.

Манбалар

↑ "Россия Совет Федератив Социалистик Республикаси" (ўзбекча). Энсиклопедик луғат. 2. Тошкент: Ўзбек совет энсиклопедияси. 1988. п. 146. 5-89890-018-7.

Ҳаволалар

Россия СФСР Катта совет энсиклопедиясида ^(рус.)

[1] "Россия Совет Федератив Социалистик Республикаси" (ўзбекча). Энсиклопедик луғат. 2. Тошкент: Ўзбек совет энсиклопедияси. 1988. п. 146. 5-89890-018-7.

[1]