RTGS (transkripsiya) sahifasining manbasini koʻrish

'''Tailand qirollik umumiy transkripsiya tizimi''' ('''RTGS''') [[Tay tili|Tailand]] soʻzlarini lotin alifbosida ifoda etish uchun rasmiy<ref>{{Citation|url=http://www.eki.ee/wgrs/rom1_th.pdf|title=Report on the Current Status of United Nations Romanization Systems for Geographical Names: Thai}}</ref> tizimdir. U Tailand Qirollik Instituti tomonidan nashr etilgan<ref>{{Citation|url=http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.41.pdf|title=Principles of Romanization for Thai Script by Transcription Method}} (hujjat emas)</ref>.

RTGS yoʻl belgilarida<ref>{{Citation|url=http://www.ooh5.go.th/book/CA/CA01.pdf|at=Appendix ง|language=th|title=Handbook and standard for traffic signs|access-date=2022-08-26|archivedate=2017-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115222340/http://www.ooh5.go.th/book/CA/CA01.pdf}}</ref>, hukumat nashrlarida qoʻllanadi va Tailand uchun [[transkripsiya]] standartiga eng yaqin usul hisoblanadi, ammo undan hatto hukumat tomonidan foydalanilsa ham, baʼzi tanqidiy jihatlari mavjud. Tizim ISO 11940-2 tomonidan belgilangan tizim bilan deyarli bir xil.

== Xususiyatlari ==
Tizimning asosiy xususiyatlari:

* U faqat lotin alifbosidan [[Diakritik belgilar|diakritiksiz]] oʻzgartirilmagan harflardan foydalanadi.
* U unli harflar bilan barcha [[Unli tovushlar|unlilar]] va [[Diftong|diftonglarni]] yozadi: ⟨a⟩, ⟨e⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, ⟨u⟩.
** Yagona harflar ⟨a⟩, ⟨e⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, ⟨u⟩ monoftonglar (oddiy unlilar) boʻlib, [[xalqaro fonetik alifbo]] (IPA)dagi kabi qiymatga ega.
** ⟨e⟩ orqasida joylashgan [[Digraf|digraflar]] monoftonglardir; ⟨ae⟩, ⟨oe⟩, ⟨ue⟩ mos ravishda {{IPA|/ɛ, ɤ, ɯ/}} kabi tovushlar va IPA ligaturalariga oʻxshashligi uchun tanlangan boʻlishi mumkin {{IPA|/æ, œ, ɯ/}}.
** ⟨a⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩ dan keyin joylashgan digraflar [[Diftong|diftonglar]] bo‘lib, mos ravishda IPA {{IPA|/a, j, w/}} bilan belgilanadi.
* U IPAdagi kabi [[Undosh tovushlar|undoshlardan]] foydalanadi, bundan tashqari:
** ⟨h⟩ (⟨ph⟩, ⟨th⟩, ⟨kh⟩) boʻlgan digraflar aspiratsiyalangan {{IPA|/pʰ, tʰ, kʰ/}} boʻlib, ularni aspiratsiya qilinmagan ⟨p⟩, ⟨t⟩, ⟨k⟩ dan ajratib turadi.
** U ingliz tilidagi kabi {{IPA|/ŋ/}} uchun ⟨ng⟩ dan foydalanadi.
** U {{IPA|/t͡ɕʰ/}} va {{IPA|/t͡ɕ/}} uchun ⟨ch⟩ dan foydalanadi, xuddi ingliz tiliga oʻxshaydi.
** U ingliz tilidagi kabi {{IPA|/j/}} uchun ⟨y⟩ dan foydalanadi.

Yakuniy undosh tovushlar Tailand orfografiyasiga emas, balki talaffuziga qarab transkripsiya qilinadi.

Unlilar tay orfografiyasidagidek emas, balki talaffuz qilingan so‘zdagi o‘rniga qarab transkripsiya qilinadi. Tailand orfografiyasida yozilmagan biroq nazarda tutilgan unlilar talaffuz qilinganidek transkripsiya qilinadi.

Unli tovush bilan boshlangan keyingi bo‘g‘in oldidan va oldingi bo‘g‘in unli bilan tugagan bo‘lsa, ⟨ng⟩ oldidan bo‘g‘inlarni ajratishda noaniqlikni oldini olish uchun chiziqcha qo‘yiladi.

Transkripsiya qilingan soʻzlar tay tilida boʻsh joy boʻlmasa ham, orasida boʻshliqlar bilan yoziladi. Misol uchun, „สถาบันไทยคดีศึกษา“ ''Tailand tadqiqotlari Instituti'' „Sathaban Thai Khadi Sueksa“ deb tarjima qilingan. Biroq, [[Qoʻshma soʻzlar|birikmalar]] va shaxs ismlari soʻzlar orasida boʻsh joy qoldirmasdan yoziladi. Misol uchun, „ลูกเสือ“ („ลูก“ + „เสือ“, ''skaut'') „luk suea“ emas, „luksuea“ sifatida va „โชคชัย จิตงาม“ ning birinchi va oxirgi ismi sifatida transkripsiya qilinadi, yaʼni „Chok Chai Chit Ngam“ emas, „Chokchai Chitngam“<ref name="announcement">{{Citation|journal=Royal Gazette|volume=116|issue=37 ง|pages=11|url=http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2542/D/037/11.PDF|date=1999-05-11|language=th}}</ref>.

== Transkripsiya jadvali ==
Undosh tovushlar uchun transkripsiyalar boʻgʻindagi boshlangʻich va oxirgi pozitsiya uchun beriladi. Unli tovushlar uchun chiziqcha („&#x2013;“) unliga bosh undoshining nisbiy holatini bildiradi.
{|
!Undosh tovushlar
! 
!Unlilar
|-
|

{| class="wikitable"
!Harf
!Boshlangʻich holat
!Yakuniy holat
|-
|ก
|k
|k
|-
|ข ฃ ค ฅ ฆ
|kh
|k
|-
|ง
|ng
|ng
|-
|จ
|ch
|t
|-
|ฉ ช
|ch
|t
|-
|ซ
|s
|t
|-
|ฌ
|ch
| -
|-
|ญ
|y
|n
|-
|ฎ
|d
|t
|-
|ฏ
|t
|t
|-
|ฐ ฑ ฒ
|th
|t
|-
|ณ
|n
|n
|-
|ด
|d
|t
|-
|ต
|t
|t
|-
|ถ ท ธ
|th
|t
|-
|น
|n
|n
|-
|บ
|b
|p
|-
|ป
|p
|p
|-
|ผ
|ph
| -
|-
|ฝ
|f
| -
|-
|พ
|ph
|p
|-
|ฟ
|f
|p
|-
|ภ
|ph
|p
|-
|ม
|m
|m
|-
|ย
|y
| -
|-
|ร
|r
|n
|-
|ฤ
|rue, ri, roe
| -
|-
|ฤๅ
|rue
| -
|-
|ล
|l
|n
|-
|ฦ
|lue
| -
|-
|ฦๅ
|lue
| -
|-
|ว
|w
| -
|-
|ศ
|s
|t
|-
|ษ
|s
|t
|-
|ส
|s
|t
|-
|ห
|h
| -
|-
|ฬ
|l
|n
|-
|ฮ
|h
| -
|}
|    
| valign="top" |

{| class="wikitable"
!Harf
!Romanizatsiya
|-
|-ะ, -ั, รร (yakuniy holat bilan), -า
|a
|-
|รร (yakuniy holatsiz)
|an
|-
|-ำ
|am
|-
|-ิ, -ี
|i
|-
|-ึ, -ื, —ือ
|ue
|-
|-ุ, -ู
|u
|-
|เ-ะ, เ-็, เ-
|e
|-
|แ-ะ, แ-
|ae
|-
|โ-ะ, -, โ-, เ-าะ, -อ
|o
|-
|เ-อะ, เ-ิ, เ-อ
|oe
|-
|เ-ียะ, เ-ีย
|ia
|-
|เ-ือะ, เ-ือ
|uea
|-
|-ัวะ, -ัว, -ว-
|ua
|-
|ใ-, ไ-, -ัย, ไ-ย, -าย
|ai
|-
|เ-า, -าว
|ao
|-
|-ุย
|ui
|-
|โ-ย, -อย
|oi
|-
|เ-ย
|oei
|-
|เ-ือย
|ueai
|-
|-วย
|uai
|-
|-ิว
|io
|-
|เ-็ว, เ-ว
|eo
|-
|แ-็ว, แ-ว
|aeo
|-
|เ-ียว
|iao
|}
|}

== Tarixi ==
RTGSning toʻrtta versiyasi mavjud boʻlib, ular 1932, 1939, 1968 va 1999-yillarda eʼlon qilingan. Umumiy tizim 1932-yilda Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan va keyingi nashrlar Tailand Qirollik Instituti tomonidan chiqarilgan.

=== Oʻzgarishlar jadvali ===
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! rowspan="2" |Harf
! colspan="4" | Boshlangʻich holat
! colspan="4" | Yakuniy holat
|-
! 1932-yil
! 1939-yil
! 1968-yil
! 1999-yil
! 1932-yil
! 1939-yil
! 1968-yil
! 1999-yil
|-
| h
| č
| čh
| ch
| ch
| colspan="4" | t
|-
| h
| rư
| rư
| ru
| rue
| colspan="4" | -
|-
| h
| rơ
| rœ
| roe
| roe
| colspan="4" | -
|-
| ฤๅ
| rư
| rư
| ru
| rue
| colspan="4" | -
|-
| h
| lư
| lư
| lu
| lue
| colspan="4" | -
|-
| hn
| lư
| lư
| lu
| lue
| colspan="4" | -
|}
{| class="wikitable" style="text-align:center"
! rowspan="2" |Harf
! colspan="4" | Romanizatsiya
|-
! 1932-yil
! 1939-yil
! 1968-yil
! 1999-yil
|-
| -h, -h
| ư
| ư
| u
| u
|-
| แ-ะ, แ-
| e̩
| æ
| ae
| ae
|-
| เ-าะ, -h
| o̦
| ǫ
| o
| o
|-
| เ-jh, เ-h, เ-k
| ơ
| œ
| oe
| oe
|-
| เ-ือะ, เ-ือ
| ưa
| ưa
| ua
| uea
|-
| — h
| o̦i
| ǫi
| oi
| oi
|-
| n-h
| ơi
| œi
| oei
| oei
|-
| เ-ือย
| ưai
| ưai
| uai
| ueai
|-
| — h
| iu
| iu
| iu
| io
|-
| แ-็ว, แ-h
| e̩o
| æo
| aeo
| aeo
|-
| 2013-yil
| iau
| yaʼni
| yaʼni
| iao
|}

=== 1932-yil versiyasi ===
Umumiy tizim Xalq taʼlimi vazirligi qoʻmitasi tomonidan quyidagi tamoyillar asosida tuzilgan:

# Umumiy tizim aniq tizimga kengaytirilishi kerak.
# Umumiy tizim talaffuzga asoslangan boʻlishi va bitta tovush bitta belgi yoki harf bilan ifodalanishi kerak.
# Umumiy tizim Tailand grammatikasi, orfografiya va talaffuz tamoyillariga mos kelishi kerak.
# Belgilar yoki harflarni tanlashda chop etish va yozish uchun mavjud turlarni hamda mavjud transkripsiya tizimlarini hisobga olish kerak.

Qoʻmita umumiy tizim uchun ohang va miqdor belgilari kerak emas deb hisobladi. Ular aniq tizim uchun taqdim etiladi. Belgilar unlilar ustidagi urgʻudir, buning sabablaridan biri, unli belgilarning tepasida hech qanday belgi boʻlmagan<ref name="Griswold_1960">{{Citation|date=Iyun 1960|title=Afterthoughts on the Romanization of Siamese|journal=[[Journal of the Siam Society]]|volume=XLVIII|pages=29–68|url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1951/JSS_048_1c_Griswold_AfterthoughtsOnRomanizationOfSiamese.pdf|access-date=24-sentabr 2012|year=|seperator=|arxiv-sana=2022-08-14|arxiv-url=https://web.archive.org/web/20220814225238/http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1951/JSS_048_1c_Griswold_AfterthoughtsOnRomanizationOfSiamese.pdf|url-status=dead}}</ref>.

=== 1939-yil versiyasi ===
1939-yilgi nashr qisqa unlilarni maqsadga muvofiq boʻlgan hollarda breve (˘) bilan belgilashga ruxsat berdi. Aksincha, ALA-LC [https://www.loc.gov/catdir/cpso/romanization/thai.pdf transliteratsiyasi] 1939-yilgi versiyani uzun unlilar uchun makron (¯) va อ {{IPA|/ʔ/}} ni undosh sifatida transliteratsiya qilish uchun spiritus asper (ʽ) qoʻshilgan holda ishlatadi.

Ovozli tovush belgilaridagi oʻzgarishlar mavjud foydalanishdagi (æ, œ)<ref>{{Citation|last=Vajiravudh|year=1913|title=The Romanisation of Siamese Words.|journal=Journal of the Siam Society|volume=9|issue=4|access-date=2012-07-06|url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1911/JSS_009_4b_KingVajiravudh_RomanisationOfSiameseWords.pdf|arxiv-sana=2013-07-01|arxiv-url=https://web.archive.org/web/20130701191910/http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1911/JSS_009_4b_KingVajiravudh_RomanisationOfSiameseWords.pdf|url-status=dead}}</ref> va IPA belgilaridan (æ, ǫ) nusxa koʻchirdi.

=== Aniq tizim bilan bogʻliqligi ===
Aniq tizim umumiy tizim bilan birga 1939-yilda chiqarilgan. Aniq tizimdagi transliteratsiyani quyidagi amallarni bajarish orqali umumiy tizimga aylantirish mumkin<ref name="RTGS_1939">{{Citation|date=Mart 1941|title=A Notification of the Royal Institute concerning the Transcription of Thai Characters into the Roman|journal=The Journal of the Thailand Research Society|volume=XXXIII|pages=49–65|url=http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1941/JSS_033_1d_RoyalInstituteTranscriptionOfThaiIntoRomanCharacters.pdf|access-date=20-sentabr 2012|year=|seperator=}}</ref>:

# Qavs ichidagi belgini olib tashlash
# ''ʽ'' va ''hʽ ni'' ''h ga'' almashtirish
# Uzunlik va ohang belgilarini olib tashlash
# Uzunlik belgisi sifatida koʻrish mumkin boʻlgan ะ {{IPA|/ʔ/}} ga mos keladigan ḥ ni olib tashlash
# Nuqtalar va asosiy sonlarni ajratib turuvchi belgini olib tashlash
# ''Ay'' va ''aiy'' ni ''ai'' ga oʻzgartirish; unlilardan oldingisidan tashqari
# ''č'' ni ''čh'' ga o‘zgartirish
# ''ie'' ni ''ia'' ga, ''uo'' ni ''ua'' ga va ''ưœ'' ni ''ưa'' ga oʻzgartirish

Oxirgi oʻzgarishlar toʻplami yopiq boʻgʻinlardagi unlilar va ochiq boʻgʻinlardagi unlilar oʻrtasidagi grafik farqni olib tashlaydi.

Umumiy tizimdagi ''č'' ga oʻqishni osonlashtirish uchun ''h'' qoʻshiladi. Keyinchalik diakritik olib tashlanganida, ''h'' harfi transliteratsiyani toʻgʻri {{IPA|/t͡ɕ/}} emas, balki {{IPA|/k/}} yoki {{IPA|/s/}} sifatida notoʻgʻri oʻqishdan qochish deb oqlandi.

=== 1968-yil versiyasi ===
1968-yilgi versiyada diakritik belgilar, jumladan ''ư'' shoxi olib tashlandi va ''æ'' va ''œ'' ligaturalari ''ae'' va ''oe'' bilan almashtirildi. Bu xaritalar uchun standart transliteratsiya sifatida koʻproq mos boʻlsa-da, จ /t͡ɕ {{IPA|/t͡ɕ/}} va ช {{IPA|/t͡ɕʰ/}}, อึ {{IPA|/ɯ/}} va อุ {{IPA|/u/}}, เอือ {{IPA|/ɯa/}} va อัว {{IPA|/ua/}}, โอ {{IPA|/oː/}} va อh {{IPA|/ɔː/}} transkripsiyalari orasidagi farqni olib tashladi<ref name="exposition_Thai">{{Citation|url=https://www.orst.go.th/pdfjs/web/viewer.html?file=/FILEROOM/CABROYINWEB/DRAWER004/GENERAL/DATA0000/00000763.PDF|title=Standard for transcribing the Thai alphabet into the Roman alphabet by conveying the sound|language=th}}</ref>.

=== 1999-yil versiyasi ===
1999-yilgi versiyada อึ {{IPA|/ɯ/}} va อุ {{IPA|/u/}}, เอือ {{IPA|/ɯa/}} va อัว {{IPA|/ua/}} juftlarining transkripsiyalari orasidagi farq tiklandi. Shuningdek, u endi har doim <o> transkripsiyasiga ega boʻlgan yakuniy ว {{IPA|/w/}} ning transliteratsiyasini soddalashtirdi<ref name="exposition_Thai" />.

=== Ruxsat berilgan variantlar ===
Quyidagi variantlarga ruxsat berilgan:
{| class="wikitable" style="text-align:center"
!Afzal shakl
| čh
| æ
| œ
| ǫ
| ơ
| ư
|-
! Muqobil
| ĉh
| ae
| oe
| o̦
| oʻ
| uʼ
|}

== Tanqid ==
Tizim [[Tay tili|Tailand fonologiyasining]] barcha xususiyatlarini transkripsiya qilmaydi. Xususan, u quyidagi kamchiliklarga ega:

* Ohanglarni yozmaydi.
* Qisqa va choʻziq unlilarni farqlamaydi.
* ⟨ch⟩ belgisi [[Xalqaro fonetik alifbo|IPA]] {{IPA|/t͡ɕ/}} va IPA {{IPA|/t͡ɕʰ/}} oʻrtasida farq qilmaydi (quyidagi jadvalga qarang). {{IPA|/t͡ɕ/}} uchun ⟨c⟩ dan foydalanish<ref>{{Citation|url=http://www.arts.chula.ac.th/~ling/tts/principles_eng.pdf|title=Principles of Romanization for Thai Script by Transcription Method}} (Inglizcha versiyasi)</ref> muvofiqroq boʻlar edi va ISO 11940-2 da shunday ishlatiladi.
* ⟨o⟩ belgisi IPA {{IPA|/ɔ/}} va IPA {{IPA|/o/}} oʻrtasida farq qilmaydi (quyidagi jadvalga qarang).

{| class="wikitable"
!
! colspan="4" | Fonema 1
! colspan="4" | Fonema 2
|-
! RTGS
! tay
! IPA
! Tavsif
! Ingliz
! tay
! IPA
! Tavsif
! Ingliz
|-
| ch
| จ
| {{IPA|t͡ɕ}}
| alveo-palatal<nowiki><br id="mwAp4"></nowiki>affrikat
| taxminan ⟨ty⟩ kabi „let you“
| ฉ, ช, ฌ
| {{IPA|t͡ɕʰ}}
| aspiratsiyalangan alveo-palatal affrikat
| taxminan „check“ da ⟨ch⟩ kabi
|-
| rowspan="2" | o
| โ-ะ, -
| {{IPA|o}}
| yaqin oʻrta orqa<br />qisqa yumaloq
| „note“ dagi unli tovush kabi<br />(Amerikacha talaffuz)
| เ-าะ
| {{IPA|ɔ}}
| ochiq-oʻrta orqa<br />qisqa
yumaloq
| „boy“ da ⟨o⟩ kabi
|-
| โ-
| {{IPA|oː}}
| yaqin oʻrta orqa<br />uzun yumaloq
| „go“ da ⟨o⟩ kabi ''(Shotland inglizcha)''
| -อ
| {{IPA|ɔː}}
| ochiq-oʻrta orqa<br />uzun
yumaloq
| „raw“ da ⟨aw⟩ kabi
|}
Asl dizayn talaffuzning keng tafsilotlarini berish uchun umumiy tizimni va unli tovushlar uzunligi, ohanglari hamda ishlatiladigan oʻziga xos tailand belgilar bilan toʻldirish uchun aniq tizimni nazarda tutgan. ⟨ch⟩ va ⟨o⟩ ning noaniqligi 1968-yilgi versiyada kiritilgan.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Til]]