Ragnar Frisch
Рагнар Антон Киттил Фрисч (3 март, 1895 — 31-январ, 1973-йил) — норвегиялик иқтисодчи ва эконометрик олим бўлиб, ХХ аср бошларида иқтисодиётни миқдорий ва статистик асосланган фан сифатида шакллантиришга катта ҳисса қўшган тадқиқотчилардан бири сифатида танилган. Фрисч 1926-йилда иқтисодий тизимларни тавсифлашда статистик усуллардан фойдаланишни ифодалаш учун эконометрика атамасини, 1933-йилда эса мос равишда индивидуал ва умумий иқтисодий тизимларни ифодалаш учун микроиқтисодиёт ва макроиқтисодиёт атамаларини жорий этган[2].
| Рагнар Фрисч | |
|---|---|
|
Рагнар Фрисч 1944-йилда | |
| Таваллуди |
3-март, 1985-йил Осло, Норвегия |
| Вафоти |
31-январ, 1973-йил (77 ёшда) Осло, Норвегия |
| Фуқаролиги | Норвегия |
| Миллати | Норвег |
| Соҳаси | Иқтисодиёт |
| Иш жойлари | Осло университети |
| Таълими | Осло университети |
| Машҳур шогирдлари |
Олав Реиэрсøл Трйгве Ҳаавелмо[1] |
| Машҳур ишлари |
Эконометрика Иқтисодиётда ишлаб чиқариш назарияси Фрисч ишчи кучи таклифининг эластиклиги Фрисч–Wаугҳ–Ловелл теоремаси |
| Мукофотлари | Иқтисодиёт бўйича Нобел мукофоти (1969) |
Фрисч 1926-йилда Осло университетида математика ва статистика бўйича диссертациясини ҳимоя қилиб, фалсафа доктори илмий даражасини олган. Докторлик диссертациясидан сўнг Фрисч беш йил давомида АҚШда Миннесота университети ва Яле университетида илмий тадқиқотлар олиб борган. 1930–1931-йилларда Яле университетида қисқа муддат дарс берганидан сўнг, унга иқтисодиёт бўйича профессор лавозими таклиф қилинган. Бироқ ҳамкасбларининг Осло университетига қайтиш ҳақидаги босими туфайли Фрисч бу таклифни рад этган. Ослога қайтгач, 1931-йилда Фрисч Қирол ҳузуридаги Кенгаш томонидан Осло университетининг Ҳуқуқ факултетига (ўша пайтда „Қирол Фредериcк университети“) иқтисодиёт ва статистика бўйича профессор этиб тайинланган. 1932-йилда Фрисч Осло университетида янги ташкил этилган Иқтисодиёт институтига раҳбар этиб тайинланган[3]. Фрисч 1965-йилда нафақага чиққунга қадар Осло университетида қолди.
Фрисч 1930-йилда Эконометрика жамиятининг асосчиларидан бири бўлган ва жамиятнинг „Эcонометриcа“ журналига дастлабки 21 йил давомида муҳаррирлик қилган. Фрисч Медали унининг шарафига номланган бўлиб, сўнгги беш йил ичида чоп этилган эконометрика бўйича энг яхши мақола учун ҳар йили Эконометрика жамияти томонидан берилади. Шунингдек, Осло университетидаги Амалий иқтисодий таҳлил бўйича Фрисч маркази ҳам унинг номи билан аталган[4][5]. Осло университети қошидаги Иқтисодиёт институтидаги катта аудитория зали ҳам унинг номи билан аталган[6].
Ҳаёти

Рагнар Фрисч 1895-йилнинг 3-мартида Ослода заргар Антон Фрисч ва Рагна Фредрикке Фрисч (қизлик фамилияси Киттилсен) оиласида туғилган. Фрисчлар оиласи (Норвег оилалари) ХВИИ асрда Германиядан Норвегиядаги Конгсберг шаҳрига кўчиб келган ва унинг аждодлари бир неча асрлар давомида Конгсберг кумуш конларида ишлаган. Рагнар Фрисчнинг бобоси Антониус Фрисч 1856-йилда Чристианиа шарида заргар бўлган. Шу тариқа, унинг оиласи камида 300 йил давомида кумуш, олтин ва шунга ўхшаш қимматбаҳо металлар билан шуғулланиб келган[7][8] . Оилавий касбни давом эттириши кутилган Фрисч Ослодаги Давид Андерсен устахонасида заргарга шогирд бўлган. Бироқ онасининг тавсиясига кўра, Фрисч шогирдлик билан бир вақтда Қирол Фредериcк университетида (Осло университети) ҳам таҳсил олишни бошлаган. Фрисч ўз йўналиши сифатида иқтисодиётни танлаган, чунки бу университетдаги „энг қисқа ва энг осон ўқиш“ деб ҳисобланган. Ушбу университетни 1919-йилда тугатиб, иқтисодиёт бўйича бакалавр дипломини олган[7]. 1920-йилда Фрисч бир вақтнинг ўзида ҳунармандчилик бўйича Норвегиядаги малака синовларидан ҳам ўтган, отасининг устахонасига ҳам ёрдам берган.
Таълими
1921-йилда Фрисч университетдан стипендия олиб, уч йил давомида Франсия ва Англияда иқтисодиёт ҳамда математикани ўрганган. Норвегияга қайтгач, 1923-йилда оилавий бизнес қийинчиликларга дуч келаётганига қарамай, илмий фаолиятини давом эттирган, чунки Фрисч учун ҳақиқий йўл заргарлик эмас, балки илмий тадқиқот эди[9]. Фрисч эҳтимоллар назарияси мавзуси бўйича бир неча мақолалар чоп этган. 1925-йилдан Осло университетида дарс беришни бошлаган. 1926-йилдан эса математик статистика бўйича диссертация ҳимоя қилиб, фалсафа доктори илмий даражасини олган.
1926-йилда Фрисч иқтисодиёт ва физика каби фанлар назарий ва эмпирик жиҳатдан миқдорий асосга таяниши керак деган фикрдаги мақоласини чоп эттирди. Шу йилнинг ўзида Фрисч „Сур ун проблèме д'écономиэ пуре“ номли муҳим мақоласини эълон қилиб, мақолада ўзининг миқдорий ёндашувини бошлаб берган. Ушбу мақолада тартибли ва миқдорий нафлилик тушунчаларини аниқ таърифланган ҳамда миқдорий нафлиликни эмпирик баҳолаш масалаларини кўриб чиққан. Фрисч, шунингдек, ишлаб чиқариш назарияси бўйича маъруза ўқиган ва бу соҳада математик усулларни қўллашни йўлга қўйган[10].
1927-йилда Фрисч Роcкефеллер фондидан стипендия олиб, АҚШга борган. АҚШда иқтисодиётда янги математик ва статистик ёндашувларга қизиққан бошқа иқтисодчиларни излаб, Ирвинг Фишер, Wеслей Cлаир Митчелл, Аллйн Ёунг ва Ҳенрй Счултзлар билан ҳамкорлик қилган. Фрисч инвестициянинг иқтисодий тебранишларга тас’ири ҳақида мақола ёзган. Эндигина иқтисодий сиклллар ҳақида китоб ёзган Wеслей Митчелл янги илғор усулларни жорий этган Фрисчнинг мақоласини оммалашишига ёрдам берди[9].
Карераси
Фрисчнинг стипендияси Италия ва Франсияга саёҳат қилиш учун узайтирилган бўлса-да, кейинги йили Фрисч отасининг вафоти туфайли Норвегияга қайтишга мажбур бўлди. У бир йил давомида оилавий активларни сотиш орқали оилавий устахонасини модернизация қилди ва қайта капиталлаштирди, шунингдек, бизнесни бошқариш учун янги заргарни излаб топди. Кейин Фрисч академик фаолиятини давом эттирди ва 1928-йилда Осло университетининг статистика ва иқтисодиёт бўйича доценти этиб тайинланди. 1927-1928-йилларда Фрисч вақт қаторлари статистикаси бўйича бир қатор мақолаларни нашр эттирди. 1929-йилда эса эконометрик методология бўйича „Статистик ўзгарувчиларда корреляция ва сочилиш“ номли биринчи муҳим иншосини нашр этди, шундан сўнг ўша йили иқтисодий таҳлилга динамикани киритган „Иқтисодий назарияда статика ва динамика“ асари нашр этилди[11][12].
Фрисч 1931-йилда университетнинг тўлиқ профессори сифатида иш бошлади. Шунингдек, у 1932-йилда университети қошида Роcкефеллер фонди томонидан молиялаштирилган Иқтисодиёт институтига асос солган ва унинг тадқиқот бўйича биринчи директори бўлган. Рагнар Фрисч 1961-йилда „Аccадемиа Назионале деи Линcеи“ томонидан Антонио Фелтринелли мукофоти ҳамда 1969-йилда Жан Тинберген билан биргаликда Иқтисодиёт бўйича Нобел мукофотини иқтисодий жараёнларни таҳлил қилиш учун динамик моделларни ишлаб чиққани ва қўллагани учун олади[13]. Фрисч Америка санъат ва фанлар академияси ва „Америcан Пҳилосопҳиcал Соcиэтй“ (Америка фалсафа жамияти) аъзоси ҳам бўлган[14][15]. Фрисч Норвегиянинг фашистлар Германияси томонидан босиб олиниши пайтида, 1943-йил октябр ойида Осло университетининг 13 нафар профессор ўқитувчилари ва 100 дан ортиқ талабалари билан бирга ҳибсга олинган[16]. Фрисч 1943-йил 17-октябрдан Бредтвеит конслагерида, 1943-йил 22-ноябрдан Берг конслагерида, 1943-йил 9-декабрдан 1944-йил 8-октябргача Грини қамоқхонасида ҳибсда бўлган[17].
Фрисч иқтисодиётнинг замонавий фан сифатида асосчиларидан бири бўлган. У иқтисодиёт соҳасида бир қатор муҳим ютуқларга эришди ва эконометрика ва макроиқтисодиёт каби бир қатор янги тушунчаларни фанга киритди. Фрисчнинг 1926-йилда истеъмолчилар назарияси бўйича ёзган мақоласи дастлабки „Нео-валрасиан“ тадқиқотларини ташкил этишга ёрдам берди. Айниқса ишлаб чиқариш жараёнларида алоҳида ажратиб бўлмайдиган ресурслар қўлланилганда юзага келадиган ўзаро боғлиқликни, яъни жараён устидан тўлиқ назорат олиб бориб бўлмаслигини тушунишга ёрдам берди[18]. Эконометрияда Фрисч вақт қаторлари (1927-йил) ва чизиқли регрессия таҳлили (1934-йил) устида ишлаган. Фредериcк В. Wаугҳ билан биргаликда машҳур Фрисч–Wаугҳ–Ловелл теоремасини ишлаб чиқди. Олигополия назариясида консептуал вариация ёндашувини ишлаб чиқди. Фрисч 1930-йилда Яле университетида ўқиган маърузасига асосланиб, иқтисодиётда „модел“ атамасини ҳозирги маъносида қўллаган олим сифатида тан олинади. Бу фикрни Паул Самуэлсон ҳам ўз маърузаларида таъкидлаб ўтган[19].
Унинг 1933-йилда ёзган импулс-тарқалиш модели бизнес сиклларини тушунтиришга хизмат қилган сўнгра классик иқтисодиётда бизнес сикли назариясининг асосий ғояларидан бирига айланган. Шу билан бир қаторда, Фрисч давлатнинг иқтисодий режалаштиришида ва бухгалтерия ҳисобида эконометрик моделларни қўллашни йўлга қўйишга ҳисса қўшган. Фрисч „Эконометрика жамияти“ асосчиларидан бири ва йигирма йилдан ортиқ вақт давомида „Эcонометриcа“ журналининг муҳаррири бўлган. Унинг шарафига номланган Фрисч медали ҳар икки йилда бир марта олдинги беш йил ичида юқорида тилга олинган „Эcонометриcа“ журналида чоп этилган энг яхши мақола учун берилади. Фрисчнинг энг севимли машғулоти асаларичилик бўлган ва шу соҳада генетик тадқиқотлар олиб борган[20].
Оиласи
Фрисч 1920-йилда Мариэ Смедалга турмушга чиқди ва уларнинг Рагна исмли қизи бўлган[21]. Унинг набираси Надиа Ҳаснаоуи (Рагнанинг фарзанди) Норвегиялик телебошловчи бўлиб етишди. 1952-йилда биринчи хотини вафот этганидан сўнг, Фрисч 1953-йилда болаликдаги дўсти Астрид Жоҳаннессен билан қайта турмуш қурди[7]. Астрид Жоҳаннессен 1980-йилда вафот этади.
Танланган асарлар
- Фрисч, Рагнар (1926). "Квантитатив формулеринг ав ден теоретиске øкономиккс ловер [Қуантитативе формулатион оф тҳе лаwс оф эcономиc тҳеорй]". Стацøкономиск Тидсскрифт 40: 299–334.
- Фрисч, Рагнар (1926). "Сур ун проблèме д'écономиэ пуре [Он а проблем ин пуре эcономиcс]". Норск Математиск Форенингс Скрифтер, Осло 1 (16): 1–40.
- Фрисч, Рагнар (1927). "Самменҳенген меллем примæринвестеринг ог реинвестеринг [Тҳе релатионшип бетwеэн примарй инвестмент анд реинвестмент]". Стацøкономиск Тидсскрифт 41: 117–152.
- Фрисч, Рагнар (1929). "Cоррелатион анд сcаттер ин статистиcал вариаблес". Нордиc Статистиcал Жоурнал 1: 36–102.
- Фрисч, Рагнар (1929). "Статикк ог дйнамикк и ден øкономиске теори [Статиcс анд дйнамиcс ин эcономиc тҳеорй]". Натионалøкономиск Тидсскрифт 67: 321–379.
- Фрисч, Рагнар (1933). "Пропагатион проблемс анд импулсе проблемс ин дйнамиc эcономиcс". Эcономиc Эссайс ин Ҳоноур оф Густав Cассел: 171–205.
- Фрисч, Рагнар (1933). Питфаллс ин тҳе Статистиcал Cонструcтион оф Деманд анд Супплй Cурвес. Леипзиг: Ҳанс Буске[22].
Фрисчнинг 1960-йилгача бўлган асарларининг библиографияси
- Арроw, Кеннетҳ Ж. (1960). "Тҳе Wорк оф Рагнар Фрисч, Эcонометриcиан". Эcонометриcа 28 (2): 175–192. дои:10.2307/1907716. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_эcонометриcа_1960-04_28_2/паге/174.
Танланган иншолар тўплами
- Фоундатионс оф Модерн Эcонометриcс: Тҳе Селеcтед Эссайс оф Рагнар Фрисч, 2 волумес, Алдершот, УК: Эдwард Элгар, 1995.
Қўшимча адабиётлар
- „Рагнар Фрисч анд ҳис Cонтрибутионс то Эcономиcс“, Эcонометриcс анд Эcономиc Тҳеорй ин тҳе 20тҳ Cентурй. Неw Ёрк: Cамбридге Университй Пресс, 1998 — 3–108-бет. ИСБН 978-0521633659.
- Ҳендерсон, Давид Р., эд (2008). "Рагнар Фрисч (1895–1973)". Тҳе Cонcисе Энcйcлопедиа оф Эcономиcс. Либрарй оф Эcономиcс анд Либертй (иккинчи нашри). Либертй Фунд. п. 535. ИСБН 978-0865976665. ҳттп://www.эcонлиб.орг/либрарй/Энc/биос/Фрисч.ҳтмл.
Манбалар
- ↑ „Рагнар Фрисч он Эcонометреэ“.
- ↑ „Тҳе Сверигес Риксбанк Призе ин Эcономиc Сcиэнcес ин Меморй оф Алфред Нобел 1969“ (эн-УС). НобелПризе.орг. Қаралди: 2021-йил 11-ноябр.
- ↑ „Тҳе Сверигес Риксбанк Призе ин Эcономиc Сcиэнcес ин Меморй оф Алфред Нобел 1969“ (эн-УС). НобелПризе.орг. Қаралди: 2021-йил 11-ноябр.
- ↑ Гаустадаллеэн 21, Контакт Адрессе „Ом Фрисчсентерет – Фрисчсентерет“ (но). www.фрисч.уио.но. 2021-йил 11-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 11-ноябр.
- ↑ „Аwардс | Тҳе Эcонометриc Соcиэтй“ (эн). www.эcонометриcсоcиэтй.орг. Қаралди: 2021-йил 11-ноябр.
- ↑ Пилеберг, Силже „Жублилеум фор Рагнар Фрисч ог Трйгве Ҳаавелмо: Деи валде корте, летте студиум ог фекк Нобелприсен бегге то“ (нб). Форскнинг.но – Норгес стøрсте неттавис ом форскнинг (2019-йил 20-декабр). Қаралди: 2026-йил 3-март.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Фрисч, Рагнар „Аутобиограпҳй“, . Нобел Леcтурес, Эcономиcс 1969–1980. Сингапоре: Wорлд Сcиэнтифиc Публишинг Cо., 1992. Қаралди: 2006-йил 20-ноябр (2013-йил 5-июнда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Ҳуҳнҳäусер, Алфред. Диэ деуцче Эинwандерунг ин Конгсберг, Беитрäге зур Гесчичте дес Деуцчтумс ин Норwеген, Осло, 1944.
- ↑ 9,0 9,1 Олав Бжеркҳолт (2000), „А турнинг поинт ин тҳе девелопмент оф Норwегиан эcономиcс — тҳе эстаблишмент оф тҳе Университй Институте оф Эcономиcс ин 1932“. Меморандум Но 36/2000, Университй оф Осло
- ↑ "Қуантитативе формулатион оф тҳе лаwс оф эcономиc тҳеорй" (сеэ Селеcтед Публиcатионс)
- ↑ Ж.W. (1931). "Фрисч (Рагнар): Cоррелатион анд Сcаттер ин Статистиcал Вариаблес". Жоурнал оф тҳе Роял Статистиcал Соcиэтй 94 (1): 95–98. дои:10.2307/2341822.
- ↑ Сеэ Селеcтед Публиcатионс
- ↑ „Тҳе Сверигес Риксбанк Призе ин Эcономиc Сcиэнcес ин Меморй оф Алфред Нобел 1969“.
- ↑ „Рагнар Антон Киттил Фрисч“ (эн). Америcан Аcадемй оф Арц & Сcиэнcес. Қаралди: 2022-йил 31-август.
- ↑ „АПС Мембер Ҳисторй“. сеарч.ампҳилсоc.орг. Қаралди: 2022-йил 31-август.
- ↑ "Аррест оф Профессор Фрисч". Эcонометриcа 12 (1): 93. 1944. ИССН 0012-9682. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/1905570.
- ↑ Нордменн и фангенскап 1940–1945, 2нд (но) Оттосен, Кристиан: , Осло: Университецфорлагет, 2004 — 226-бет. ИСБН 978-8215002880.
- ↑ Фрисч, Рагнар. Тҳеорй оф Продуcтион. Чиcаго, ИЛ: Ранд МcНаллй анд Cомпанй, 1965.
- ↑ Бжеркҳолт, Олав (Септембер 2014). "Рагнар Фрисч анд тҳе Постwар Норwегиан Эcономй: А Cритиcал Cоммент он Сæтҳер анд Эриксен". Эcон Жоурнал Wатч 11 (3): 297–312. ҳттп://эcонжwатч.орг/филе_доwнлоад/837/CомплетеИссуэСепт2014.пдф. Қаралди: Новембер 8, 2014.Рагнар Фрисч]]
- ↑ „Рагнар Фрисч:Фаcц“. нобелпризе.орг. Қаралди: 2024-йил 21-март.
- ↑ Бжеркҳолт, Олав „Рагнар Фрисч 1895–1995“. Статистиcс Норwай Ресеарч Департмент.
- ↑ Аллен, Р.Г.Д. (1934). "Ревиэw оф Питфаллс ин тҳе Статистиcал Cонструcтион оф Деманд анд Супплй Cурвес". Эcономиcа 1 (3): 342–344. дои:10.2307/2548809. ИССН 0013-0427. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/2548809.
Ҳаволалар
| Викииқтибосда Рагнар Фрисчга тегишли иқтибослар мавжуд. |