Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Raqamli gumanitar fanlar

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Romanni oʻrganishda matnli tahlil dasturidan foydalanishga misol: Jane Austinning „Andisha va gʻurur“ asari Voyant Tools dasturida.

Raqamli gumanitar fanlar — kompyuter texnologiyalari yoki raqamli texnologiyalar bilan gumanitar fanlar kesishgan nuqtada shakllangan ilmiy faoliyat sohasi. U gumanitar fanlarda raqamli resurslardan tizimli foydalanishni, shuningdek, ularning qoʻllanilishini tahlil qilishni oʻz ichiga oladi[1][2]. Raqamli gumanitar fanlarni tadqiqot olib borish, taʼlim berish va ilmiy nashrlar yaratishda hamkorlikka asoslangan, transdissiplinar hamda hisoblash texnologiyalaridan faol foydalanadigan yangi ilmiy yondashuvlar majmui sifatida ham taʼriflash mumkin. Ushbu yoʻnalish bilimlarni yaratish va tarqatishda bosma matn endi asosiy vosita emasligini eʼtirof etgan holda, gumanitar fanlarni oʻrganishga raqamli vositalar va usullarni tatbiq etadi. Yangi dasturlar va texnologiyalarni yaratish hamda ulardan foydalanish orqali raqamli gumanitar fanlar taʼlimning yangi shakllarini rivojlantirish imkonini beradi[3]. Shu bilan birga, ularning madaniy meros va raqamli madaniyatga taʼsirini ham oʻrganadi va tanqidiy tahlil qiladi.

Raqamli gumanitar fanlarning oʻziga xos xususiyati gumanitar fanlar va raqamli texnologiyalar oʻrtasidagi ikki tomonlama munosabatni rivojlantirishidir. Ushbu soha bir tomondan gumanitar tadqiqotlarni amalga oshirishda texnologiyalardan foydalanadi, ikkinchi tomondan esa texnologiyalarni gumanitar fanlarga xos savollar va tanqidiy tahlil nuqtayi nazaridan oʻrganadi hamda baholaydi.

Tarixi

Raqamli gumanitar fanlarning vujudga kelishi gumanitar hisoblash sohasiga borib taqaladi. Ushbu yoʻnalish 1940–1950-yillarda shakllangan va u, avvalo, 1946-yilda faoliyat boshlagan Roberto Busa hamda 1950-yillarning boshlarida ish olib borgan ingliz tili professori Josephine Milesning kashshof tadqiqotlari bilan bogʻliq[4][5][6][7][8]. IBM bilan hamkorlikda Roberto Busa va uning jamoasi Thomas Aquinas asarlari uchun Index Thomisticus nomli kompyuter yordamida yaratilgan konkordansni ishlab chiqdilar[3]. Busa asarlari keyinchalik Julianne Nyhan va Marco Passarotti tomonidan toʻplandi va tarjima qilindi[9]. Shundan soʻng boshqa olimlar ham matnlardagi soʻzlarni qidirish, saralash va sanash kabi vazifalarni avtomatlashtirish uchun katta hisoblash mashinalaridan foydalana boshladilar. Bu usul qoʻlda yozilgan yoki bosma kartochkalar yordamida maʼlumotlarni qayta ishlashga nisbatan ancha tezkor edi. Shu kabi dastlabki yutuqlar Avstriyada Gerhard Sperltomonidan Zuse kompyuterlari yordamida amalga oshirilgan raqamli ossuriyashunoslik tadqiqotlarida ham kuzatildi. Keyingi oʻn yilliklarda arxeologlar, klassik filologlar, tarixchilar, adabiyotshunoslar va boshqa gumanitar fanlar vakillari yangi hisoblash usullaridan foydalanib, gumanitar tadqiqotlarni tubdan oʻzgartira boshladilar[10][11].

Tara McPherson taʼkidlaganidek, raqamli gumanitar fanlar 1960-yillarning oxiri va 1970-yillardan boshlab elektron ekran madaniyatiga bagʻishlangan koʻplab badiiy va nazariy izlanishlardan shakllangan amaliyot va qarashlarni ham meros qilib olgan. Ularning qatoriga SIGGRAPH kabi tashkilotlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar, shuningdek Charles Eames, Ray Eames hamda „Experiments in Art and Technology“ aʼzolari yaratgan asarlar kiradi. Eameslar va E. A.T. texnologik innovatsiyalarni sanʼat bilan uygʻunlashtirgan ijodiy ishlari orqali yangi shakllanayotgan kompyuter madaniyati va intermediallik masalalarini tadqiq qilganlar[12].

Raqamli gumanitar fanlarga ixtisoslashgan ilk ilmiy jurnal „Computers and the Humanities“ 1966-yilda nashr etila boshladi. 1973-yilda Arxeologiyada kompyuter texnologiyalarini qoʻllash va miqdoriy tadqiqot usullari assotsiatsiyasi tashkil etildi. Shundan soʻng Adabiyot va tilshunoslikda hisoblash usullari boʻyicha assotsiatsiyava Kompyuterlar va gumanitar fanlar assotsiatsiyasi mos ravishda 1977 va 1978-yillarda tuzildi[3].

Koʻp oʻtmay, raqamli matnlarni belgilash uchun standartlashtirilgan protokolga ehtiyoj paydo boʻldi va natijada Text Encoding Initiative (TEI) loyihasi ishlab chiqildi[3]. TEI loyihasi 1987-yilda ishga tushirilgan boʻlib, TEI Guidelinesqoʻllanmasining birinchi toʻliq nashri 1994-yil may oyida eʼlon qilingan[7]. TEI elektron matnshunoslik sohasining shakllanishiga katta taʼsir koʻrsatdi hamda raqamli tahrirlash uchun moʻljallangan belgilash tizimi „Extensible Markup Language (XML)“ning rivojlanishiga zamin yaratdi. XML raqamli hujjatlardagi maʼlumotlarni maxsus teglar yordamida tavsiflash va tuzilmaga solish imkonini beradi[3]. Shuningdek, tadqiqotchilar maʼlumotlar bazalari va gipermatnli tahrirlash usullari bilan tajriba oʻtkaza boshladilar. Bunday tizimlar bosma matnlarga xos boʻlgan anʼanaviy chiziqli tuzilishdan farqli ravishda, oʻzaro bogʻlangan havolalar va tugunlar asosida tashkil etiladi.

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ Drucker, Johanna „Intro to Digital Humanities: Introduction“. UCLA Center for Digital Humanities (2013-yil 1-sentyabr). 2014-yil 29-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 26-dekabr.
  2. ↑ Terras, Melissa „Quantifying Digital Humanities“. UCL Centre for Digital Humanities (2011-yil 1-dekabr). 2012-yil 31-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 26-dekabr.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Burdick, Anne; Drucker, Johanna; Lunenfeld, Peter; Presner, Todd; Schnapp, Jeffrey. Digital_Humanities. Open Access eBook: MIT Press, November 2012. ISBN 978-0-262-31209-7. Qaraldi: 2016-yil 26-dekabr (2016-yil 26-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan). 
  4. ↑ Stagnaro, Angelo „The Italian Jesuit Who Taught Computers to Talk to Us“. ncregister.com. National Catholic Register (2017-yil 28-yanvar). Qaraldi: 2020-yil 4-aprel.
  5. ↑ Heffernan, Laura; Sagner Buurma, Rachel (2018-04-11). "Search and Replace: Josephine Miles and the Origins of Distant Reading". Modernism / Modernity Print+ 3 (1). https://modernismmodernity.org/forums/posts/search-and-replace. Qaraldi: 2018-08-17. Raqamli gumanitar fanlar]]
  6. ↑ Svensson, Patrik (2009). "Humanities Computing as Digital Humanities". Digital Humanities Quarterly 3 (3). ISSN 1938-4122. http://digitalhumanities.org/dhq/vol/3/3/000065/000065.html. Qaraldi: 2012-05-30. Raqamli gumanitar fanlar]]
  7. ↑ 7,0 7,1 Hockney, Susan „The History of Humanities Computing“, . Companion to Digital Humanities, Blackwell Companions to Literature and Culture Susan Schreibman: . Oxford: Blackwell, 2004. ISBN 978-1-4051-0321-3. 
  8. ↑ Wimmer, Mario (Fall 2019). "Josephine Miles (1911–1985): Doing Digital Humanism with and without Machines". History of Humanities 4 (2): 329–334. doi:10.1086/704850. https://edoc.unibas.ch/72424/1/20191030200515_5db9deebbd416.pdf. 
  9. ↑ One origin of digital humanities: Fr Roberto Busa in his own words, Julianne Nyhan, Marco Passarotti, Cham, 2019. ISBN 978-3-030-18313-4. OCLC 1129214216. 
  10. ↑ Feeney, Mary; Ross, Seamus (1994). "Information Technology in Humanities Scholarship, British Achievements, Prospects, and Barriers". Historical Social Research 19 (1 (69)): 3–59. 
  11. ↑ Berry, David M.; Fagerjord, Anders. Digital Humanities: Knowledge and Critique in a Digital Age. Cambridge: Polity, 2017. ISBN 978-0-7456-9765-9. 
  12. ↑ McPherson, Tara. "DH by Design: Feminism, aesthetics + the digital." Congress of the Social Sciences and Humanities. University of Calgary, 2016-05-31. Keynote.

Havolalar

Vikiomborda „Raqamli gumanitar fanlar“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi