Rasad
| Расад | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Туғилиши | Нома’лум сана | ||||
| Вафоти |
1078-йилдан кейин Қоҳира, Миср | ||||
| Турмуш ўртоғи | аз-Зоҳир ли-и‘зоз Дин Аллоҳ | ||||
| Фарзандлар | ал-Мустансир Биллоҳ | ||||
| |||||
Расад (арабча: رصد[1]; фл. 1044–1078) қул жория бўлиб, ал-Мустансир Биллоҳнинг волидаси сифатида 1044-йилдан 1071-йилгача Мисрнинг амалдаги регентига айланган[2][3]. Расад исми сўзма-сўз „кузатилган, назорат қилинган“ маъносини англатади[4].
Ҳаёти
Расад Саҳрои Кабир жанубидаги Африкадан эди[5][6]. У суданлик деб тасвирланади. Расад илк бор Миср ҳукмдори Али аз-Зоҳирнинг фотимий халифасига қарашли Фотимий ҳарамига жория сифатида кирган. Ҳукмдор уни яҳудий савдогар Абу Саъд ат-Тустарийдан сотиб олган эди[7].
Расад тез орада эрининг севимлисига айланди ва кейинчалик унга „малика“ унвони берилди. Бу одатда „қиролича“ деб таржима қилинади ва бу унвон уни қул жориядан кўра расман сулола аъзоси сифатида эътироф этилганини билдирарди. Кейинчалик у ал-Мустансир Биллоҳ исмли ўғил туғиб берганида, қувончга тўлган аз-Зоҳир ёш шаҳзода ўзи вафот этгач Фотимий тахтига ўтиришини эълон қилди. У ўзининг қул эгаси томонидан ўғил сифатида тан олинган фарзандни дунёга келтиргач, умму валад мақомини олди, бу эса қул эгаси вафот этганида у автоматик тарзда озод бўлишини англатарди.
Амалдаги ҳукмдор
1036-йилда унинг ўғли ал-Мустансир етти ёшида Миср тахтига ўтирди. Расмий жиҳатдан, ал-Мустансир вояга етмаган даврида Мисрни вазир Али ибн Аҳмад ал-Жаржароий бошқарарди. Расад ҳеч қачон расман регент сифатида тайинланмаган, бироқ Халифанинг онаси (яъни волидаи султон) сифатида у ниҳоятда катта норасмий таъсирга эга эди[2][8].
Ал-Жаржароий 1044-йилда вафот этгач, Расад ўз девонини ташкил этди ва ўзининг собиқ эгаси Абу Саъд ат-Тустарийни унинг бошлиғи этиб тайинлади[4]. Пассив феълли ўғлининг розилиги билан у лавозим ва мансабларга ўз тарафдорларини тайинлашга таъсир кўрсатиш орқали давлатни амалда ўзи бошқарарди, шунинг учун ҳам у ўғлининг ҳақиқий ҳукмдори, унинг девони эса давлатнинг „ҳокимият дарвозаси“ эканлиги айтилган[2]. Вазир ал-Фалаҳий номигагина бошлиқ эди, аммо деярли ҳеч қандай ҳақиқий ҳокимиятга эга эмасди, аслида ҳокимият Расад ва ат-Тустарий қўлида эди[4]. Расад ат-Тустарий ва ал-Фалаҳийни бир-бирига қарши қўярди[2]. 1047-йилда ал-Фалаҳий қўшин таркибидаги турк унсурлар билан тил бириктириб, ат-Тустарийни ўлдиртиради[4]. Расад эса кейинги йили ал-Фалаҳийни қамаб, қатл эттиради[2]. У қисқа муддатга ат-Тустарийнинг укаси Абу Насрни ўз девонининг бошқарувига тайинлади[4].
Бироқ ат-Тустарийнинг аниқ қотили аниқланмай қолди ва ал-Мустансир кўплаб турк аскарларини жазолашни истамади[4]. Шундай қилиб, турклар таъсирини мувозанатлаш учун Расад кўплаб қора танли қул аскарларни жалб қилди ва давлат амалдорларини уларни сотиб олишга мажбур қилди[4]. 1050-йилда вазир ал-Ҳусайн ал-Жаржароий бу сиёсатга эътироз билдирганида, Расад уни лавозимидан олиб, ўрнига илгари унинг девонига бош бўлган Абу Муҳаммад ал-Язурийни тайинлади[4]. Ал-Язурий „унинг сиёсати ва қарашларини ҳаётга татбиқ этишга интилар эди“[4]. У 1058-йилгача бир вақтнинг ўзида ҳам унинг девонига бошлиқ, ҳам ўғлининг вазири бўлиб хизмат қилди[2]. Ибн ас-Сайрофий ва ал-Мақризийнинг ёзганларига кўра, қора танли қул аскарларининг сони 50 мингдан ошган[4].
1054-йилда Мисрни оғир очарчилик қамраб олди[4]. Фотимийлар мамлакатга озиқ-овқат етказиб бериш учун Византия императрицаси Тҳеодора билан музокаралар олиб бордилар[4]. Шунингдек, улар шимолий Сурия Мирдосийларига қарши умумий душман бўлганлари сабабли эҳтимолий ҳарбий иттифоқни ҳам муҳокама қилдилар[4]. Тоиф ал-Азҳарийнинг қайд этишича, Расад бу музокараларда етакчи рол ўйнаган бўлиши мумкин, айниқса у бунга қадар Тҳеодора билан ҳадялар алмашган[4].
Расадга 5 минг қул хизмат кўрсатган[2], у йирик хайрия мулклари билан таъминланган ва қурилиш дастурини молиялаштирган. У қора танли аскарлар (уларнинг аксарияти унинг ватандошлари эди) манфаатларини сарой қўшинидаги турк рақибларига қарши давом этаётган курашда фаол ҳимоя қилди. Қўшин икки қаноти ўртасидаги ирода жанглари 1062-йилда очиқ урушга айланди, сўнгра Мисрни қақшатган узоқ қурғоқчилик вазиятни янада оғирлаштирди. Тез орада турклар ғалаба қозондилар ва халифа ҳамда халифа онаси қора танлиларни қўллаб-қувватлаганлари учун, волидаи-султон ҳибсга олиниб, мулкидан маҳрум қилинди. Ўз навбатида, ал-Мустансир ҳам хазинасини бўшатиб, ўз аскарларига пора бериш орқали уларни тинчитишга мажбур бўлди.
Кейинги йиллари
1067[4] ёки 1069[9]-йилда турк аскарларининг ғалабасидан сўнг, Расад ал-Мустансирнинг қизлари билан бирга Бағдодга қочди[9][4][ноте 1]. Гарчи бу ривоят баҳсли бўлса-да, Расаднинг ҳокимияти сезиларли даражада чеклангани[9] ва ундан кейинги солномаларда жуда кам тилга олингани маълум[4].
1074-йилда халифа ал-Мустансир Бадр ал-Жамолий ва унинг суриялик ёлланма қўшинлари ёрдами билан тартибни тиклашга муваффақ бўлди. Ўзи ҳам бир вақтлар қул бўлган ал-Жамолий 1074-йилдан сўнг вазир этиб тайинланди. Бу Расаднинг узоқ давом этган амалдаги ҳукмдорлигининг амалда якуни бўлди, бироқ у умрининг қолган қисмида ҳам сулолавий дипломат вазифасини бажаришда давом этди[10]. 1078-йилда у Яман маликаси Арва ас-Сулайҳий билан дипломатик ёзишмалар олиб борганида тилга олинади[2]. Арванинг Фотимийларга йўллаган дастлабки мактуби сақланиб қолмаган, бироқ Расаднинг жавоб мактуби бизгача етиб келган[4]. Бу унинг бошқа бир малика билан олиб борган ягона расмий ёзишмаси бўлиб, унда у ўзини биринчи ва ягона бор „малика“ деб атаган[4][ноте 2].
Авлодлари
Фотимий сулоласи ва ал-Мустансирнинг 1094-йилдаги вафотидан сўнг ҳукмронлик қилган унинг авлодлари орқали Расаднинг насл-насаби ҳозирги кунгача етиб келган. Масалан, ҳозирда Оға Хон В, Низорий исмоилийлар имоми бошчилик қилаётган Оғахонлар – аралаш форс/Европа насабли сулола – ал-Мустансир орқали тўғридан-тўғри Расадга бориб тақалишларини даъво қиладилар[11][9].
Изоҳлар
- ↑ Бу ҳақда ма’лумотни Ибн Халликон ва Ибн Тағрибирдий келтиради[4].
- ↑ Нома’лум сабабларга кўра, ўрта аср солномачилари ҳеч қачон уни бу унвон билан аташмаган[4].
Манбалар
- ↑ Ҳалм 2015, с. 101.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Cортесе & Cалдерини 2006.
- ↑ Cандидо, Мариана П. (2020-03-31), „Wомен анд Славерй ин Африcа“, Охфорд Ресеарч Энcйcлопедиа оф Африcан Ҳисторй (инглизча), дои:10.1093/аcрефоре/9780190277734.013.466, ИСБН 978-0-19-027773-4, қаралди: 2023-07-18
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 Эл-Азҳари, Таэф. Қуээнс, Эунучс, анд Cонcубинес ин Исламиc Ҳисторй, 661-1257. Эдинбургҳ Университй Пресс, 2021 — 196–252-бет. ИСБН 9781474423199. Қаралди: 2022-йил 22-март.
- ↑ Вермеулен, Урбаин; Стеэнберген, Ж. ван. Эгйпт анд Сйриа ин тҳе Фатимид, Айюбид анд Мамлук Эрас ИИИ: Проcеэдингс оф тҳе 6тҳ, 7тҳ анд 8тҳ Интернатионал Cоллоқуиум Организед ат тҳе Катҳолиэке Университеит Леувен ин Май 1997, 1998 анд 1999 (эн). Пеэтерс Публишерс, 2001. ИСБН 978-90-429-0970-0.
- ↑ Женcо, Леигҳ К.; Идрис, Мурад; Тҳомас, Меган C.; Тҳомас, Меган Чристине. Тҳе Охфорд Ҳандбоок оф Cомпаративе Политиcал Тҳеорй (эн). Охфорд Университй Пресс, 2019. ИСБН 978-0-19-025375-2.
- ↑ Эл-Азҳари, Таэф. Қуээнс, Эунучс анд Cонcубинес ин Исламиc Ҳисторй, 661-1257 (эн). Эдинбургҳ Университй Пресс, 2019-06-24. ИСБН 978-1-4744-2319-9.
- ↑ Рашиди, Сеиф Эл. Тҳе Тентмакерс оф Cаиро: Эгйпт'с Медиэвал анд Модерн Апплиқуé Cрафт (эн). Америcан Университй ин Cаиро Пресс, 2018-10-16. ИСБН 978-1-61797-902-6.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 Ҳаэри, Шаҳла (2020), Тҳе Унфоргеттабле Қуээнс оф Ислам: Суccессион, Аутҳоритй, Гендер, Cамбридге Университй Пресс, 87–9-бет, ИСБН 978-1-107-55489-4
- ↑ Леигҳ К. Женcо, Мурад Идрис анд Меган C. Тҳомас (2019), Тҳе Охфорд Ҳандбоок Оф Cомпаративе Политиcал Тҳеорй, п. 288.
- ↑ Cортесе & Cалдерини 2006, сс. хи, 11, 39, 62, 111, 112, 113 анд 114.
Адабиётлар
- Cортесе, Делиа; Cалдерини, Симонетта. Wомен анд тҳе Фатимидс ин тҳе Wорлд оф Ислам. Эдинбург: Эдинбургҳ Университй Пресс, 2006. ИСБН 0-7486-1733-7.
- Эл-Азҳари, Таэф. Қуээнс, Эунучс, анд Cонcубинес ин Исламиc Ҳисторй, 661-1257. Эдинбург: Эдинбургҳ Университй Пресс, 2019. ИСБН 978-1-4744-2319-9.
- Ҳалм, Ҳеинз „Принзен, Принзессиннен, Конкубинен унд Эунучен ам фатимидисчен Ҳоф“, . Тҳе Ҳеритаге оф Арабо-Исламиc Леарнинг. Студиэс Пресентед то Wадад Кади (де). Лейден ва Бостон: Брилл, 2015 — 91–110-бет. ИСБН 978-90-04-30590-8.