Refleksiya

Рефлексия (шунингдек, рефлекс [1]; лотинча рефлехио „тескари“ дан) – бу онг, руҳ, тафаккур ёхуд инсоннинг ўзгариши билан боғлиқ бўлган турли хил ҳодисалар ва тушунчаларни қамраб олувчи тушунча.

Унинг мазмуни Европа фалсафаси ва фани тарихи давомида сезиларли даражада ўзгарди[2]. Классик Юнонистонда акс эттириш билан боғлиқ сезгилар аллақачон кузатилган бўлса, ақлнинг (интеллектнинг) ўз ҳаракатларига айланишини тизимли кўриб чиқиш неоплатонистлардан бошланган ва схоластик фалсафада „иккинчи ниятлар“ таълимотида ривожланган.

Ҳозирги даврда акс эттиришни илмий жиҳатдан ўрганиб чиқиш Ж.Локк томонидан бошланган бўлиб, унинг Г. В. Лейбниц билан баҳси И.Кант фикрини рағбатлантирди ва бу тушунчага гносеологик ранг берди. ХВИИИ—ХИХ асрларда акс эттириш муаммолари асосан немис классик фалсафаси вакиллари ва рационалистик йўналишдаги бошқа мутафаккирларни ўзига жалб қилди. Фикрлаш таҳлили Ж. Г. Фихте томонидан гносеологик бурилиш учун қабул қилинган ва Ф. В. Г. Ҳегел буни ўзининг руҳий ривожланиш концепциясининг асосига қўйган. Фикрлаш концепцияси билим ва ҳаракатнинг фалсафий танқиди учун марксизм ва замонавий фикрдаги пост-марксистик тенденциялар учун муҳим бўлиб қолмоқда.

ХХ асрдан буён номдор фалсафа мактаблари томонидан рефлексиянинг фалсафий ривожланишини давом эттириш билан бир қаторда феноменологлар, экзистенсиалистлар, кўплаб билим соҳалари вакиллари рефлекс ва рефлексивлик муаммоларини самарали ҳал қилмоқдалар ушбу тадқиқотлар натижасида қуйидаги соҳаларда янги тармоқлар яратилди: психология, иқтисод, педагогика, филология, сиёсат, ҳарбий, табиий фанлар ва технология.

Рационализм ва классик идеализм

Қарама-қарши йўналишда ХВИИИ асрдан бошлаб фалсафий рационализм томонидан Локк ғояларини танқид қилиш мавжуд эди.

Г. В.Лейбниц чекли эмпирик мавзуда акс эттиришнинг иложи йўқлигини таъкидлади. Бунда Лейбниц, биринчидан, „руҳда онг ва мулоҳазасиз содир бўладиган ўзгаришлар бор“ деган хулосага келади, иккинчидан, у рефлексни эмпирик суб’эктнинг идрок, сезги ва ҳис-туйғуларидан мустақил фикр ва соф ҳаракат сифатида озод қилади деб ҳисоблар эди[3].

ХВИИИ аср охири ХИХ аср бошларида акс эттириш консепсиясининг кейинги ривожланиши асосан классик немис фалсафаси вакиллари томонидан амалга оширилган. Асосий гносеологик саволни („Мен нимани билишим мумкин?“) қўйган И.Кант учун мантиқий акс эттириш – ғояларни бир-бири билан солиштириш – ва транссендентал акс эттириш ўртасидаги фарқни билиш муҳимдир, бу эса "ўз ичига ғояларни бир-бири билан об’эктив таққослаш методини қамраб олади. "

Адабиётлар:

Рефлéксия или рефлексíя – как правилно?. Дата обращэния: 18 июня 2021. Архивировано 24 июня 2021 года.
↑ Рефлексия / Белоусов М. А. // Болшая российская энсиклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. – М. : Болшая российская энсиклопедия, 2004—2017.
А. П. Огурсов. Рефлексия // Новая философская энсиклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. – 2-э изд., испр. и доп. – М. : Мисл, 2010. – 2816 с.