Репарация (генетикада) – физиккимёвий омиллар таъсирида зарарланган ДНК молекуласи табиий (натив) структурасининг ўз-ўзидан қайта тикланиши. Репарация барча организмлар ҳужайраси учун хос бўлиб, ҳужайранинг махсус ферментлари иштирокида амалга оширилади. Репарация ултрабинафша ва ионловчи нурлар таъсирида зарарланган бактериянинг ДНК молекулаларида яхши ўрганилган. Репарациянинг 3 хил асосий механизми: фоторепарация (фотореактивация), экссизион репарация ва пострепликатив репорация аниқланган. Фоторепарация ултрабинафша нурлар таъсирида ДНК молекуласида ҳосил бўладиган сиклобутан дезоксирибопиримидин – фотолиаза ферменти ёрдамида парчаланишидан иборат. Экссизион репарация – ДНКнинг зарарланган жойини аниқлаш, уни кесиб ташлаш ва матрица асосида кесилган жойни қайта синтез қилиб, ДНК занжирининг изчиллигини тиклаш. Пострепликатив репарация репликациягача ДНКда пайдо бўлган, лекин экссизион репликацияда барча жароҳатланган жойларни тиклаш имконияти бўлмаган такдирда ишга тушади. Бундай ҳолларда жароҳатланган молекулаларнинг янгиланиши бир занжирли кемтик (нуқсонли) молекулаларнинг пайдо бўлишига олиб келади; натив (табиий) структурани тиклаш эса рекомбинация орқали амалга оширилади.

Репарация жараёнининг ферментлари редупликация, рекомбинация ва мутацион жараёнлар реаксияларини катализ қилишда ҳам иштирок этади. Мутацион жараёнда ҳужайрада хатоликка йўл қўйишга мойил бўлган индуксион репарациянинг ўзига хос типи ишга тушади. Натижада ДНК нинг табиий структураси тикланади, аммо ундаги генетик ахборотда хатоликлар пайдо бўлади. Репарацияга тўсқинлик қилувчи мутациялар кўпинча мутацион жараённинг тезлигини ошириши ёки камайтириши мумкин. Бир қатор ирсий касалликлар (пигментли ксеродерма, атаксия – телеангиэктазия, прогерия) репарацияси системаси нуқсонлари билан боғлиқ. репарацияда нуқсонларга эга бўлган ва жароҳатловчи омилларга нисбатан жуда сезгир бактерия ва замбуруғ штаммларидан генетик токсикологияда индикаторлар сифатида фойдаланилади. Радиобиологияда репарация тушунчаси ултрабинафша ва ионловчи нурлардан зарар кўрган биологик объектларнинг қайта тикланишидан иборат. Кўп ҳужайрали организмларда репарация нурланишидан зарарланган орган ва тўқималарнинг регенерацияси шаклида намоён бўлади.

Абдукарим Зикирёев[1].

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил