Ретурнинг то Ҳаифа
| Асл номи | عائد إلى حيفا |
|---|---|
| Муаллиф(лар) | Ғассон Канафоний |
| Тил | арабча |
| Жанр(лар)и | Повест |
| Нашр этилган санаси | 1969 |
| Саҳифалар сони | 83 |
Ретурн то Ҳаифа (арабча: عائد إلى حيفا, „Ҳайфага қайтиш“) — фаластинлик ёзувчи ва журналист Ғассон Канафоний қаламига мансуб қисса. Асарда 1948-йилги Ҳайфа жанги пайтида ва ундан кейин, илгари Британия мандати остидаги Фаластин ҳудудида содир бўлган Исроил ҳаракатлари тасвирланган[1][2].
Сюжети
Ҳикоя Манделбаум дарвозаси очилгандан кейин, 1968-йилда Саид С.нинг Ҳайфа шаҳрига келиши билан бошланади[1]. Бу қайтиш унинг ва рафиқаси Софиянинг хотираларини қўзғатиб, аралаш ҳиссиётлар оғушида уларни 20 йил ортга — 1948-йилнинг 21-апрелига етаклайди. Асар сюжети ўша кунга қайтади: ўшанда улар Ҳаганаҳ ҳужумлари туфайли ўз уйи ва гўдак ўғли Хулдунни қолдириб, Ҳайфани тарк этишга мажбур бўлишган эди. Уларни Британия кемасига чиқариб юборишади ва бу кема уларни Акка шаҳрига олиб боради.
Қиссада ҳикоя қилинишича, ўша куни Кармел тоғи томонидан Ҳайфада портлаш овози эшитилади. Саид С. келаётган қўшинлар ва тинимсиз портлашлар туфайли вазият тобора ёмонлашаётганини кўриб, саросимага тушади ва ҳаракатланишга қийналади. У билан София шаҳарнинг икки четида қолишган эди; София уни топиш учун одамлар оломони орасидан ёриб ўтаётганда, Хулдун Халлиса даҳасидаги уйда ҳали ҳам ухлаб ётганини эслайди.
Улар Хулдуннинг исмини айтиб, қайта-қайта чақиришади, бироқ ҳеч қандай жавоб бўлмайди. София узоқдан Саид С.ни кўргач, иккаласи ҳам ўғилларини йўқотганларини англаб, кўзларига ёш олади ва умидсизликка тушади. Ўша вақтдан бошлаб, улар ўғлини қидириш учун барча воситаларни ишга солади: Қизил Ярим ой жамиятига мурожаат қилади, шунингдек, қидирувга ёрдам беришлари учун ўша ҳудудга таниш-билишларини юборади.
Ҳайфа Саид С. ва София учун ана шу хотираларнинг маркази эди. Саид С.: „Бу — Ҳайфа“, деб такрорларди[1]. Шаҳар бўйлаб машинада кетар экан, у ҳамма нарса ҳақида, ҳатто кўча номлари ҳам „аслида ҳеч қачон ўзгармагани“, пешлавҳаларда ҳамон Қирол Файзол кўчаси, Води Ниснас ва бошқа номлар ёзилиб тургани ҳақида ўйлайди. Улар Хулдундан ташқари ҳамма нарса ҳақида гаплашишади. Бир ҳафта олдин, Рамаллоҳ шаҳрида София Саид С.га Ҳайфани „шунчаки кўриш учун“ боришни қанчалик хоҳлаётганини айтган эди. Аввалига у бу фикрни фойдасиз деб рад этади, бироқ айни пайтда хотинининг истагини тушунади, чунки ичидан ҳеч қандай умид йўқлигини айца-да, ўғли ҳали ҳам тирикми-йўқми, кўришни истаётган эди.
Ҳайфада улар ўзларининг эски уйларини зиёрат қилишади, хотиралар, эски буюмлар ва ўзгарган эшик қўнғироғи ҳақида ўйга толишади. Улар уйни ҳозирда Марям исмли яҳудий аёл эгаллаб олганини кўришади. 1948-йилда Саид С. ва София Британия кемасида кетишганидан кейин, уларнинг уйи Марям ва унинг эри Ифрат Кошенга берилган эди. Марям уларга қўшнилардан бири Холдунни ёлғиз топиб олганидан кейин, уни Яҳудий агентлигидан қандай қилиб асраб олишгани ва ҳозирда унинг исми Дов эканини сўзлаб беради.
Улар Дов (Хулдун) келишини ва Марям унга бор ҳақиқатни сўзлаб бергач, у ким билан қолишни ўзи ҳал қилишини кутиб, уйдан кетмай узоқ ўтирадилар. Дов тунда, армия кийимида уйга қайтади ва ҳамма нарсани билиб олгач, ўзининг ҳақиқий ота-онасига нисбатан ҳеч қандай ҳиссиёт туймайди. У ўзининг яҳудий эканини, ота-онаси яҳудийлар бўлганини айтади; боқиб олган ота-онаси унинг ҳақиқий ота-онаси эмаслигини ва ўзи асли араб эканини билса-да, бу унинг учун ҳеч нарсани ўзгартирмайди.
У София ва Саидни айблайди, чунки унинг фикрича, „улар уни ташлаб кетишган ва шу 20 йил давомида йиғлаб ўтириш ўрнига, уни қидиришлари мумкин эди“[1]. Бундан ҳайратга тушган ва ғазабланган Саид С. Довга бошқаларнинг хатосини ўз хатоларини оқлаш учун важ қила олмаслигини, чунки икки янглишишдан битта тўғрилик чиқмаслигини айтади. У Марямга ҳам фақат „ота-онанг сени ташлаб кетишган“ деб айтиш орқали Довга бутун ҳақиқатни очиб бермаганини таъкидлайди, чунки бундай дейиш Саид ва Софиянинг қочишга мажбур бўлган шароитларини инкор этади[1].
Ҳикоя Саиднинг бу ердан тезроқ кетишни қанчалик хоҳлаётганини, у билан София „аслида ўғилларини умуман топа олишмаганини, чунки бу йигит уларнинг ўғли бўла олмаслигини“ англаши билан якунланади. У ўғли Холидга фидоийлар сафига қўшилишни тақиқлаган суҳбатини эслайди. Энди эса у Холидни қанчалик қадрлашини тушунади ва ушбу сафар давомида Холид отасининг дастлабки хоҳишига қарши ўлароқ, фидоийларга қўшилган бўлишига умид қилади.