Ribozimlar

Рибозимлар (рибонуклеин кислота ферментлари) — оқсил ферментлари фаолиятига ўхшаш тарзда махсус биокимёвий реаксияларни, жумладан ген экспрессиясидаги РНК сплайсингини катализлаш қобилиятига эга бўлган РНК молекулаларидир. 1982-йилда рибозимларнинг кашф этилиши РНК ҳам генетик материал (ДНК каби), ҳам биологик катализатор (оқсиллар каби) бўлиши мумкинлигини кўрсатди ва бу РНК дунёси назариясига ҳисса қўшди. Ушбу назария РНК ўз-ўзини репликация қилувчи пребиотик тизимлар эволюциясида муҳим рол ўйнаган бўлиши мумкинлигини тахмин қилади.[1]
Табиий ёки ин витро шароитда эволюцияланган рибозимларнинг энг кенг тарқалган фаолияти РНК ва ДНКнинг қирқилиши ёки уланисни ҳамда пептид боғларининг ҳосил бўлишини ўз ичига олади.[2] Масалан, ма’лум бўлган энг кичик рибозим (ГУГГC-3') Фенилаланил-Аденозин Монофосфат иштирокида ГCCУ-3' кетма-кетлигини аминоациллаши мумкин.[3] Рибосома ичида рибозимлар оқсил синтези жараёнида аминокислоталарни боғлаш учун катта суббирлик рибосомал РНКнинг бир қисми сифатида фаолият кўрсатади. Шунингдек, улар РНК сплайсинги, вирус репликацияси ва транспорт РНК биосинтези каби турли хил РНК процессинги реаксияларида иштирок этадилар. Рибозимларга мисол сифатида болг'асимон рибозим, ВС рибозим, лидзим ва тог'ног'ичсимон рибозимни келтириш мумкин.
Ҳаётнинг келиб чиқишини РНК дунёси назарияси орқали ўрганаётган тадқиқотчилар ўз-ўзини репликация қилиш қобилиятига эга бўлган рибозимни кашф этиш устида ишламоқдалар. Бу қобилият РНК полимерларини каталитик синтез қилишни талаб этади. Бу жараён пребиотик жиҳатдан ишончли шароитларда, ма’лумотларнинг деградациясини олдини олиш учун юқори нусхалаш аниқлиги билан амалга ошиши керак, шу билан бирга Дарвин эволюцияси давом этиши учун нусхалаш жараёнида вақти-вақти билан хатолар юзага келишига имкон бериши лозим.[4]
Рибозимларни терапевтик воситалар, аниқ РНК кетма-кетликларини қирқиш учун мўлжалланган ферментлар, биосенсорлар сифатида ҳамда функсионал геномика ва генларни аниқлашда қўллашга уринишлар қилинган.[5]
Кашф этилиши

Рибозимлар кашф этилишидан олдин, фақат каталитик оқсиллар сифатида та’рифланган ферментлар ягона ма’лум биологик катализаторлар ҳисобланган. 1967-йилда Cарл Wоэсе, Франcис Cриcк ва Леслиэ Оргел биринчи бўлиб РНК катализатор сифатида ҳаракат қилиши мумкинлигини тахмин қилишган. Бу ғоя РНКнинг мураккаб иккиламчи тузилмалар ҳосил қила олиши ҳақидаги кашфиётга асосланган эди.[6] Ушбу рибозимлар РНК транскриптининг интронида топилган бўлиб, у ўзини транскриптдан олиб ташлаган, шунингдек, пре-тРНКларнинг етилишида иштирок этувчи РНКаза П комплексининг РНК таркибий қисмида ҳам аниқланган. 1989-йилда Тҳомас Р. Cеч ва Сидней Алтман "РНКнинг каталитик хусусиятларини кашф этганликлари" учун Кимё бўйича Нобел мукофотини бўлишиб олдилар.[7] Рибозим атамаси илк бор Келлй Кругер ва бошқалар томонидан 1982-йилда Cелл журналида чоп этилган мақолада киритилган.[1]
Биологияда катализ фақат оқсиллар учун хос деган қат’ий ишонч мавжуд эди. Бироқ, РНК катализи ғояси қисман ҳаётнинг келиб чиқиши ҳақидаги қадимий савол билан боғлиқ эди: Қайси бири биринчи пайдо бўлган, ҳужайра ишини бажарадиган ферментларми ёки ферментларни ишлаб чиқариш учун зарур бўлган ма’лумотни ташувчи нуклеин кислоталарми? "Рибонуклеин кислоталар катализатор сифатида" тушунчаси бу муаммони четлаб ўтади. РНК, моҳиятан, ҳам товуқ, ҳам тухум бўлиши мумкин.[8]
1980-йилларда Тҳомас Cеч Колорадо Боулдер университетида Тетраҳймена тҳермопҳиладаги рибосомал РНК генидаги интронларнинг кесиб олинишини ўрганаётган эди. Сплайсинг реаксияси учун мас’ул ферментни тозалашга уринаётганда, у интрон ҳеч қандай ҳужайра экстракти қўшилмаган ҳолда ҳам кесиб олиниши мумкинлигини аниқлади. Қанчалик уринишмасин, Cеч ва унинг ҳамкасблари сплайсинг реаксияси билан боғлиқ ҳеч қандай оқсилни аниқлай олмадилар. Кўп изланишлардан сўнг, Cеч РНКнинг интрон кетма-кетлиги қисми фосфодиэстер боғларни узиши ва қайта тиклаши мумкинлигини таклиф қилди. Тахминан шу вақтда, Ел университети профессори Сидней Алтман ҳужайрада тРНК молекулаларининг қайта ишланишини ўрганаётган эди. У ва унинг ҳамкасблари прекурсур тРНКни фаол тРНКга айлантиришга мас’ул бўлган РНКаза-П деб аталадиган ферментни ажратиб олишди. Улар ҳайрат билан шуни аниқладиларки, РНКаза-П оқсилга қўшимча равишда РНКни ҳам ўз ичига олади ва РНК фаол ферментнинг муҳим таркибий қисми ҳисобланади. Бу шунчалик ғайриоддий ғоя эдики, улар ўз натижаларини нашр этишда қийинчиликларга дуч келишди. Кейинги йили[wҳич?], Алтман РНКаза-П нинг РНК суббирлиги ҳеч қандай оқсил компоненти иштирокисиз прекурсур тРНКни фаол тРНКга айлантиришни катализлаши мумкинлигини кўрсатиб, РНК катализатор сифатида ҳаракат қила олишини исботлади.
Cеч ва Алтманнинг кашфиётидан бери бошқа тадқиқотчилар ўз-ўзини қирқувчи РНК ёки каталитик РНК молекулаларининг бошқа мисолларини топдилар. Кўплаб рибозимлар тоғноғичсимон ёки болғасимон шаклдаги фаол марказга ва бошқа РНК молекулаларини махсус кетма-кетликларда қирқиш имконини берувчи ноёб иккиламчи тузилишга эга. Ҳозирда ҳар қандай РНК молекуласини махсус қирқадиган рибозимларни яратиш мумкин. Ушбу РНК катализаторлари фармацевтикада қўлланилиши мумкин. Масалан, ОИВ (ҲИВ) РНКсини қирқиш учун мўлжалланган рибозим лойиҳалаштирилган. Агар шундай рибозим ҳужайра томонидан ишлаб чиқарилса, кириб келаётган барча вирус зарраларининг РНК геноми рибозим томонидан қирқилиб, инфексиянинг олдини олган бўларди.
Тузилиши ва механизми
Оқсилларда топиладиган 20 та аминокислота ён занжирларига нисбатан ҳар бир мономер бирлиги (нуклеотидлар) учун атиги тўртта танлов мавжудлигига қарамай, рибозимлар турли хил тузилмалар ва механизмларга эга. Кўп ҳолларда улар ўзларининг оқсил муқобиллари фойдаланадиган механизмга тақлид қилишга қодир. Масалан, ўз-ўзини қирқувчи рибозим РНКларида, нуклеофил сифатида 2' гидроксил гуруҳи кўприк ҳосил қилувчи фосфатга ҳужум қилади ва Н+1 асосининг 5' кислороди чиқиб кетувчи гуруҳ сифатида ҳаракатланиши орқали ин-лине СН2 реаксияси амалга оширилади. Таққослаш учун, худди шу реаксияни катализлайдиган РНКаза А оқсили фосфат асосига ҳужум қилиш учун асос сифатида мувофиқлаштирувчи гистидин ва лизиндан фойдаланади.[2][ойдинлаштирилсин]
Кўпгина оқсил ферментлари каби, металл боғланиши ҳам кўплаб рибозимларнинг фаолияти учун жуда муҳимдир.[9] Кўпинча бу ўзаро та’сирлар фосфат асоси ва нуклеотид асоси билан биргаликда кучли конформацион ўзгаришларни келтириб чиқаради.[10] Металл иштирокида фосфодиэстер асосини қирқиш учун иккита механизм синфи мавжуд. Биринчи механизмда, ички 2'-ОҲ гуруҳи фосфор марказига СН2 механизми бўйича ҳужум қилади. Металл ионлари аввал фосфат кислородини мувофиқлаштириш ва кейинчалик оксианионни барқарорлаштириш орқали ушбу реаксияни рағбатлантиради. Иккинчи механизм ҳам СН2 силжишига амал қилади, аммо нуклеофил РНКнинг ўзидан эмас, балки сув ёки ташқи гидроксил гуруҳларидан келади. Энг кичик рибозим УУУ бўлиб, у Мн2+ иштирокида биринчи механизм орқали ГААА тетрануклеотидининг Г ва А орасидаги қирқилишини рағбатлантириши мумкин. Ушбу тринуклеотиднинг (комплементар тетрамер ўрнига) ушбу реаксияни катализлашининг сабаби шундаки, УУУ-ААА жуфтлиги 64 та конформация орасида энг кучсиз ва энг эгилувчан тринуклеотид бўлиб, бу Мн2+ учун боғланиш жойини та’минлайди.[11]
Фосфорил ўтказилиши металл ионларисиз ҳам катализланиши мумкин. Масалан, ошқозон ости бези рибонуклеазаси А ва гепатит делта вируси (ҲДВ) рибозимлари металл ионларисиз кислота-асос катализи орқали РНК асосининг қирқилишини катализлаши мумкин.[12][13] Тоғноғичсимон рибозим ҳам металл ионларисиз РНКнинг ўз-ўзини қирқишини катализлаши мумкин, аммо бунинг механизми ҳали ҳам ноаниқ.[13]
Рибозим, шунингдек, фаолланиш энтропиясини пасайтириш орқали қўшни аминокислоталар ўртасида пептид боғининг ҳосил бўлишини катализлаши мумкин.[12]

Фаолияти

Гарчи рибозимлар кўпчилик ҳужайраларда жуда кам учраса-да, уларнинг роли ба’зан ҳаёт учун ўта муҳимдир. Масалан, РНКни оқсилларга трансляция қилувчи биологик машина — рибосоманинг функсионал қисми асосан рибозим бўлиб, у кўпинча кофактор сифатида Мг2+ каби металл ионлари билан мувофиқлаштирилган РНК учламчи тузилиш мотивларидан ташкил топган.[14] Модел тизимда, C3 рибозимининг қисқартирилиши орқали яратилган катализатор/субстрат иштирокида, катализатор билан 3 та асос жуфтлиги комплементар бўлган тўрт нуклеотидли субстратнинг транс-фенилаланинланишини катализловчи беш нуклеотидли РНКда икки валентли катионларга эҳтиёж йўқ.[15]
Энг яхши ўрганилган рибозимлар, эҳтимол, Cеч[16] ва Алтман[17] томонидан қилинган дастлабки кашфиётлардаги каби ўзини ёки бошқа РНКларни кесувчи рибозимлардир. Бироқ, рибозимлар турли реаксияларни катализлаш учун лойиҳалаштирилиши мумкин[18] ёки улар табиий равишда шундай хусусиятга эга бўлади. Ушбу фаолият турларига қуйидагилар киради:[19]
- РНК эндонуклеаза
- Нуклеотидилтрансфераза
- Фосфотрансфераза
- Фосфатаза
- Лигаза
- Киназа
- Глюканотрансфераза
РНК прионнинг патологик оқсил конформациясини шаперонинга ўхшаш тарзда букланишини катализлаши мумкин.[20]
Рибозимлар ва ҳаётнинг келиб чиқиши
РНК шунингдек, ирсий молекула сифатида ҳаракат қилиши мумкин, бу Wалтер Гилбертни узоқ ўтмишда ҳужайра РНКдан ҳам генетик материал, ҳам структуравий ва каталитик молекула сифатида фойдаланганлигини, я'ни бугунги кунда бўлгани каби бу функсияларни ДНК ва оқсил ўртасида тақсимламаганлигини таклиф қилишга ундади; бу гипотеза ҳаётнинг келиб чиқиши ҳақидаги "РНК дунёси назарияси" сифатида танилган.[21] Нуклеотидлар ва РНК (ва шунинг учун рибозимлар) ноорганик кимёвий моддалардан пайдо бўлиши мумкинлиги сабабли, улар биринчи ферментларга номзодлар ва аслида биринчи "репликаторлар" (я'ни, ўзини ўзи нусхаловчи ахборот ташувчи макромолекулалар) ҳисобланади. Ўзининг аниқ нусхасини яратиш учун иккита субстратни улайдиган ўз-ўзини репликация қилувчи рибозим мисоли 2002-йилда тасвирланган.[22] РНКнинг каталитик фаоллигининг кашф этилиши ҳаётнинг келиб чиқишидаги "товуқ ва тухум" парадоксини ҳал қилди ва пептид ҳамда нуклеин кислотанинг марказий догмаси келиб чиқиши муаммосини ечди. Ушбу ссенарийга кўра, ҳаёт пайдо бўлишида барча ферментатив фаоллик ва генетик ма’лумотларни кодлаш битта молекула: РНК томонидан амалга оширилган.
Лабораторияда жуда махсус шароитларда фаоллаштирилган мономерлардан бошқа РНК молекулаларини синтез қилишни катализлашга қодир бўлган рибозимлар ишлаб чиқарилган бўлиб, бу молекулалар РНК полимераза рибозимлари деб аталади.[23] Биринчи РНК полимераза рибозими 1996-йилда хабар қилинган ва узунлиги 6 нуклеотидгача бўлган РНК полимерларини синтез қилишга қодир эди.[24] Тасодифий РНК кетма-кетликларининг катта тўпламидан олинган РНК лигаза рибозимида Мутагенез ва саралаш ўтказилди,[25] натижада 2001-йилда "Роунд-18" полимераза рибозими ажратиб олинди, бу энди узунлиги 14 нуклеотидгача бўлган РНК полимерларини катализлаши мумкин эди.[26] Роунд-18 рибозимида кейинги саралаш қўлланилганда, Б6.61 рибозими ҳосил бўлди ва у фосфодиэстер боғларининг узилиши натижасида парчалангунга қадар, 24 соат ичида праймер шаблонига 20 тагача нуклеотид қўшишга муваффақ бўлди.[27]
Рибозимлар РНК кетма-кетлигини полимеризация қилиш тезлиги мицелла ичида содир бўлганда сезиларли даражада ошади.[28]
Кейинги кашф этилган рибозим "тC19З" рибозими бўлиб, у 0,0083 мутация/нуклеотид аниқлиги билан 95 тагача нуклеотид қўша олади.[29] Кейинчалик тадқиқотчилар томонидан "тC9Й" рибозими кашф қилинди, у нолдан паст ҳароратдаги эвтектик фаза шароитида узунлиги 206 нуклеотидгача бўлган РНК занжирларини синтез қилишга қодир эди.[30] Бундай шароитлар аввалроқ рибозим полимераза фаолиятини рағбатлантириши кўрсатилган эди.[31]
тC9-4М деб номланган РНК полимераза рибозими (РПР) физиологик даражага яқин магний иони концентрациясида ўзидан узунроқ (я'ни 177 нт дан узун) РНК занжирларини полимеризация қила олди, олдинги РПРлар эса 200 мМ гача бўлган пребиотик жиҳатдан ишончсиз концентрацияларни талаб қиларди. Бунга эришиш учун талаб қилинган ягона омил лизин декапептиди деб аталадиган жуда оддий аминокислота полимерининг мавжудлиги эди.[32]
Ўша вақтгача синтез қилинган энг мураккаб РПР 24-3 деб номланган бўлиб, у турли хил нуклеотид кетма-кетликларини полимеризация қилиш ва олдинги рибозимлар учун эришиб бўлмайдиган РНК субстратларининг мураккаб иккиламчи тузилмаларида ҳаракатланиш қобилиятига эга эди. Аслида, бу тажриба тРНК молекуласини синтез қилиш учун рибозимдан фойдаланилган биринчи ҳолат бўлди.[33] 24-3 рибозимидан бошлаб, Тжҳунг ва бошқалар[34] '38-6' деб номланган РНК полимераза рибозимини олиш учун ин витро эволюциянинг яна ўн тўрт босқичини қўлладилар, бу рибозим мураккаб РНК молекулаларини нусхалашда мисли кўрилмаган фаоллик даражасига эга эди. Бироқ, бу рибозим ўзини нусхалай олмайди ва унинг РНК маҳсулотлари юқори мутация тезлигига эга. Кейинги тадқиқотда олимлар 38-6 рибозимидан бошлаб, '52-2' рибозимини яратиш учун яна 14 та саралаш босқичини қўлладилар. 38-6 билан таққослаганда, у бир неча баробар фаолроқ бўлиб, И тоифали лигазанинг аниқланадиган ва функсионал даражаларини ҳосил қилишни бошлаши мумкин эди, гарчи у ҳали ҳам Т7 РНК полимераза каби оқсиллар томонидан худди шу шаблонни нусхалашга нисбатан аниқлик ва функсионалликда чекланган эди.[35]
т5(+1) деб аталадиган РПР бир вақтнинг ўзида битта нуклеотид эмас, балки триплет нуклеотидларни қўшади. Ушбу гетеродимер РПР 24-3 учун эришиб бўлмайдиган иккиламчи тузилмаларда, шу жумладан шпилкаларда ҳаракатлана олади. Аввал синтез қилинган З РПР деб номланувчи РПРдан олинган РНК вариантларининг дастлабки тўпламида икки кетма-кетлик алоҳида пайдо бўлиб, ўзаро боғлиқ бўлиб эволюцияланди. 1-турдаги РНК каталитик жиҳатдан нофаол бўлиб ривожланди, аммо 5-турдаги РНК билан комплекс ҳосил қилиши унинг полимеризация қобилиятини кучайтирди ва РНК шаблон субстрати билан молекулалараро ўзаро та’сирларни амалга оширишга имкон берди, бу эса шаблонни тўғридан-тўғри РПРнинг РНК кетма-кетлигига боғлаш заруратини йўқотди (бу олдинги тадқиқотларнинг чеклови эди). т5(+1) нафақат шаблонга боғланишни талаб қилмади, балки праймер ҳам керак эмас эди, чунки т5(+1) шаблонни ҳам 3' → 5', ҳам 5' 3 → 3' йўналишларида полимеризация қилиш қобилиятига эга эди.[36]
Юқори даражада ривожланган[вагуэ] РНК полимераза рибозими реверс транскриптаза (тескари транскриптаза) сифатида ишлашга, я'ни РНК шаблонидан фойдаланиб ДНК нусхасини синтез қилишга қодир эди.[37] Бундай фаолият[бй wҳом?] ердаги ҳаётнинг дастлабки тарихида РНКдан ДНК геномларига ўтишда ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган деб ҳисобланади. Тескари транскрипсия қобилияти дастлабки РНКга боғлиқ РНК полимераза рибозимининг иккиламчи функсияси сифатида пайдо бўлган бўлиши мумкин.
Рибозимга айланадиган РНК кетма-кетлиги дуплексланган РНКга бостириб кириб, очиқ голополимераза комплексига қайта жойлашишга, сўнгра махсус РНК промотор кетма-кетлигини қидиришга ва аниқлангандан сўнг, кетма-кетликнинг комплементар занжирини полимеризация қилувчи процессив шаклга яна қайта жойлашишга қодир. Ушбу рибозим дуплексланган РНКни 107 нуклеотидгача узайтиришга қодир ва буни полимеризация қилинаётган кетма-кетликни боғлашга эҳтиёж сезмасдан амалга оширади.[38]
Қисқа 20 нуклеотидли РНК варианти рибозими аниқланди, у иккита 10 нуклеотидли олигомерларнинг шаблон йўналтирилган лигацияси орқали ўз-ўзини қайта ишлаб чиқаради.[39] РНКнинг ўз-ўзини қайта ишлаб чиқаришининг ушбу минимал тури олигомерларнинг тасодифий тўпламида кашф этилган ва ибтидоий таркибий қисмлардан РНКга асосланган генетик тизимнинг пайдо бўлишидаги дастлабки қадам бўлиши мумкин.[39]
Рибозимга асосланган жинсий кўпайишнинг келиб чиқиши
Жинсий кўпайиш ДНК ҳужайрали ҳаёт шаклларидан олдин мавжуд бўлган РНК дунёсида бўлган бўлиши мумкин.[40] Муҳим РНК рибозим молекулаларининг ягона нусхаларига эга геномли дастлабки ҳужайрали ҳаёт шакллари муҳим рибозимнинг репликациясини блоклаши мумкин бўлган, шу билан ҳужайра ўлимига олиб келадиган атроф-муҳитнинг зарарли шароитларига нисбатан заиф бўлиши мумкин эди. Шундай шикастланган иккита дастлабки ҳужайранинг бирлашиши (жинсий ўзаро та’сир) РНК сегментларининг шикастланмаган комбинацияларини бирлаштиришга имкон беради, бу эса функсионал геном шаклланишини осонлаштиради ва ҳужайранинг омон қолиши ҳамда кўпайиш қобилиятини та’минлайди.
Сун'ий рибозимлар
Тирик организмларда мавжуд бўлган рибозимлар кашф этилгандан бери, лабораторияда яратилган янги синтетик рибозимларни ўрганишга қизиқиш пайдо бўлди. Масалан, сун’ий равишда ишлаб чиқарилган, яхши ферментатив фаолликка эга ўз-ўзини қирқувчи РНКлар яратилди. Танг ва Бреакер[41] тасодифий кетма-кетликдаги РНКлардан келиб чиққан РНКларни ин витро танлаш орқали ўз-ўзини қирқувчи РНКларни ажратиб олдилар. Ишлаб чиқарилган ба’зи синтетик рибозимлар янги тузилишга эга бўлса, ба’зилари табиатда учрайдиган болғасимон рибозимга ўхшаш эди.
2015-йилда Шимоли-г'арбий университети ва Иллинойс университети Чикаго тадқиқотчилари ҳужайра ичидаги барча оқсиллар ва ферментларни ишлаб чиқарадиган ҳақиқий ҳужайра компоненти каби деярли яхши ишлайдиган боғланган рибосомани ишлаб чиқдилар. Рибосома-Т ёки Рибо-Т деб аталадиган сун’ий рибосома Мичаэл Жеwетт ва Алехандер Манкин томонидан яратилган.[42] Сун’ий рибозимларни яратишда қўлланиладиган усуллар йўналтирилган эволюцияни ўз ичига олади. Бу ёндашув РНКнинг ҳам катализатор, ҳам информацион полимер сифатидаги икки томонлама табиатидан фойдаланади, бу тадқиқотчига полимераза ферментлари ёрдамида РНК катализаторларининг катта популяцияларини ишлаб чиқаришни осонлаштиради. Рибозимлар реверс транскриптаза ёрдамида турли хил cДНКга (комплементар ДНК) тескари транскрипсия қилиш ва Хатога мойил ПЗР ёрдамида кучайтириш орқали мутацияга учратилади. Ушбу тажрибаларда танлаш параметрлари кўпинча фарқ қилади. Лигаза рибозимни танлаш усулларидан бири субстратга ковалент боғланган биотин тегларидан фойдаланишни ўз ичига олади. Агар молекула керакли лигаза фаоллигига эга бўлса, фаол молекулаларни тиклаш учун стрептавидин матрицасидан фойдаланиш мумкин.
Линcолн ва Жойcе олдиндан синтез қилинган юқори даражада комплементар олигонуклеотидларни бирлаштириш орқали тахминан бир соат ичида ўз-ўзини репликация қилишга қодир бўлган рибозим лигазаларини ривожлантириш учун ин витро эволюциядан фойдаландилар.[43]
Гарчи ҳақиқий катализаторлар бўлмаса-да, аптазимлар деб аталадиган сун’ий ўз-ўзини қирқувчи рибосвичларнинг (РНК калитлари) яратилиши ҳам фаол тадқиқот соҳаси бўлиб келмоқда. Рибосвичлар трансляцияни бошқариш учун кичик молекула лиганди та’сирида ўз тузилишини ўзгартирадиган тартибга солувчи РНК мотивларидир. Кўплаб метаболитлар ва бошқа кичик органик молекулаларни боғлайдиган кўплаб табиий рибосвичлар ма’лум бўлса-да, рибосвичга асосланган фақат битта рибозим тасвирланган: глмС.[44] Ўз-ўзини қирқувчи рибосвичларни тавсифлаш бўйича дастлабки ишлар лиганд сифатида теофиллиндан фойдаланишга қаратилган эди. Ушбу тадқиқотларда рибосома бог'ланиш жойини тўсувчи РНК шпилкаси ҳосил бўлади ва шу билан трансляцияни ингибиция қилади. Лиганд иштирокида (бу ҳолатларда теофиллин) тартибга солувчи РНК ҳудуди қирқилиб, рибосоманинг боғланишига ва мақсадли генни трансляция қилишига имкон беради. Ушбу РНК муҳандислиги ишларининг аксарияти юқоридаги мисоллардаги каби йўналтирилган эволюцияга эмас, балки оқилона дизайн ва олдиндан аниқланган РНК тузилмаларига асосланган эди. Кейинги ишлар рибозим рибосвичларида ишлатиладиган лигандларни кенгайтириб, тимин пирофосфатни ўз ичига олди. Флуоресенция фаоллаштирилган ҳужайра саралаш ҳам аптазимларни лойиҳалашда ишлатилган.[45]
Қо'лланилиши
Рибозимлар ген терапияси орқали касалликларни даволаш учун таклиф қилинган ва ишлаб чиқилган. РНКга асосланган ферментлардан терапевтик восита сифатида фойдаланишнинг асосий қийинчиликларидан бири бу организмдаги каталитик РНК молекулаларининг қисқа ярим емирилиш давридир. Бунга қарши курашиш учун РНК барқарорлигини ошириш мақсадида рибозадаги 2' позицияси ўзгартирилади. Рибозим ген терапиясининг бир йўналиши РНКга асосланган вирусларни ингибиция қилиш бўлган.
ОИВ (ҲИВ) РНКсига қарши қаратилган ген қайчилари деб аталадиган синтетик рибозим тури ишлаб чиқилган ва ОИВ инфексияси учун клиник синовларга киритилган.[46][47]
Худди шундай, рибозимлар гепатит C вируси РНКсини, САРС коронавирусини (САРС-CоВ),[48] Аденовирусни[48] ҳамда А ва Б грипп вируси РНКсини нишонга олиш учун лойиҳалаштирилган.[49][50][51][48] Рибозим вирус геномининг консерватив ҳудудларини қирқишга қодир, бу эса сутемизувчилар ҳужайра културасида вирусни камайтириши кўрсатилган.[52] Тадқиқотчиларнинг ушбу са’й-ҳаракатларига қарамай, бу лойиҳалар клиникадан олдинги босқичда қолмоқда.
Ма'лум рибозимлар
Яхши тасдиқланган табиий равишда учрайдиган рибозим синфлари:
- рРНК – Барча тирик ҳужайраларда учрайди ва оқсилларни ҳосил қилиш учун аминокислоталарни боғлайди.
- ГИР1 тармоқланувчи рибозим[53] – Лариат кеппинг рибозими
- РНКаза П – тРНК молекулаларида РНКнинг прекурсур кетма-кетлигини кесиб ташлайди
- ВС рибозим – фосфодиэстер боғини (қанд ва фосфат) қирқиш
- И гуруҳ ўз-ўзини сплайсинг қилувчи интрон
- ИИ гуруҳ ўз-ўзини сплайсинг қилувчи интрон – Сплайсосома, эҳтимол, ИИ гуруҳ ўз-ўзини сплайсинг қилувчи рибозимлардан келиб чиққан.[54][55]
- Тог'ног'ичсимон рибозим – ўз-ўзини қирқиш ва уланиш (лигация) реаксияларини катализлайди
- Болг'асимон рибозим – қайтар қирқиш ва лигация реаксияларини катализлайди
- ҲДВ рибозими – ўз-ўзини қирқиш реаксиясида РНК транскриптларини бирлик узунликларигача қайта ишлаш учун хизмат қилади
- глмС рибозими – ГлcН6П томонидан фаоллашганда ўз-ўзини қирқиш орқали глмС генини тартибга солади
- Твистер рибозим – ўз-ўзини қирқувчи
- Твистер систер рибозим – ўз-ўзини қирқувчи
- Пистолет рибозим – ўз-ўзини қирқувчи
- Болта рибозим – ўз-ўзини қирқувчи
- Вироидлар оқсил қобиғига эга бўлмаган инфексион ҳалқасимон РНКлар.
Яна қаранг
Изоҳлар ва адабиётлар
- ↑ 1,0 1,1 "Селф-сплиcинг РНА: аутоэхcисион анд аутоcйcлизатион оф тҳе рибосомал РНА интервенинг сеқуэнcе оф Тетраҳймена". Cелл 31 (1): 147–157. Новембер 1982. дои:10.1016/0092-8674(82)90414-7. ПМИД 6297745. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_cелл_1982-11_31_1/паге/147.
- ↑ 2,0 2,1 "Тҳе cаталйтиc диверситй оф РНАс". Натуре Ревиэwс. Молеcулар Cелл Биологй 6 (5): 399–412. Май 2005. дои:10.1038/нрм1647. ПМИД 15956979.
- ↑ "Тҳе меанинг оф а минусcуле рибозйме". Пҳилосопҳиcал Трансаcтионс оф тҳе Роял Соcиэтй оф Лондон. Сериэс Б, Биологиcал Сcиэнcес 366 (1580): 2902–2909. Оcтобер 2011. дои:10.1098/рстб.2011.0139. ПМИД 21930581. ПМC 3158920. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3158920.
- ↑ "РНА сйнтҳесис бй ин витро селеcтед рибозймес фор реcреатинг ан РНА wорлд". Лифе (Басел, Сwитзерланд) 5 (1): 247–68. Жануарй 2015. дои:10.3390/лифе5010247. ПМИД 25610978. ПМC 4390851. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=4390851.
- ↑ „Тҳе Ҳаммерҳеад Рибозйме Ревиситед: Неw Биологиcал Инсигҳц фор тҳе Девелопмент оф Тҳерапеутиc Агенц анд фор Реверсе Геномиcс Апплиcатионс“, РНА анд тҳе Регулатион оф Гене Эхпрессион: А Ҳидден Лаер оф Cомплехитй Моррис КЛ: . Норфолк, Энгланд: Cаистер Аcадемиc Пресс, 2008. ИСБН 978-1-904455-25-7.
- ↑ Тҳе Генетиc Cоде. Неw Ёрк: Ҳарпер анд Роw, 1967.
- ↑ Тҳе Нобел Призе ин Чемистрй 1989 wас аwардед то Тҳомас Р. Cеч анд Сидней Алтман "фор тҳеир дисcоверй оф cаталйтиc пропертиэс оф РНА".
- ↑ "Эволутион оф биоcаталйсис 1. Поссибле пре-генетиc-cоде РНА cаталйсц wҳич аре тҳеир оwн реплиcасе". Оригинс оф Лифе 14 (1–4): 291–300. 1984. дои:10.1007/БФ00933670. ПМИД 6205343.
- ↑ "Рибозймес: а дистинcт cласс оф металлоэнзймес". Сcиэнcе 261 (5122): 709–714. Аугуст 1993. дои:10.1126/сcиэнcе.7688142. ПМИД 7688142. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_1993-08-06_261_5122/паге/708.
- ↑ "Фром нуcлеотидес то рибозймес—А cомпарисон оф тҳеир метал ион биндинг пропертиэс". Cоорд. Чем. Рев. 251 (13–14): 1834–1851. 2007. дои:10.1016/ж.ccр.2007.03.008. ҳттпс://www.зора.узҳ.ч/ид/эпринт/59908/1/ЗОРА_.59908_ФромНуcлеотидесТоРибозймес.пдф.[сайт ишламайди]
- ↑ "Рибозймес: а дистинcт cласс оф металлоэнзймес". Сcиэнcе 261 (5122): 709–714. Аугуст 1993. дои:10.1126/сcиэнcе.7688142. ПМИД 7688142. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_1993-08-06_261_5122/паге/708.
- ↑ 12,0 12,1 "Мечанисмс оф РНА cаталйсис". Пҳилосопҳиcал Трансаcтионс оф тҳе Роял Соcиэтй оф Лондон. Сериэс Б, Биологиcал Сcиэнcес 366 (1580): 2910–2917. Оcтобер 2011. дои:10.1098/рстб.2011.0132. ПМИД 21930582. ПМC 3158914. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3158914.
- ↑ 13,0 13,1 "Тҳе чемиcал репертоире оф натурал рибозймес". Натуре 418 (6894): 222–228. Жулй 2002. дои:10.1038/418222а. ПМИД 12110898. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_2002-07-11_418_6894/паге/222.
- ↑ "Тҳе cомплете атомиc струcтуре оф тҳе ларге рибосомал субунит ат 2.4 А ресолутион". Сcиэнcе 289 (5481): 905–920. Аугуст 2000. дои:10.1126/сcиэнcе.289.5481.905. ПМИД 10937989. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_2000-08-11_289_5481/паге/904.
- ↑ "Мултипле транслатионал продуcц фром а фиве-нуcлеотиде рибозйме". Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес оф тҳе Унитед Статес оф Америcа 107 (10): 4585–4589. Марч 2010. дои:10.1073/пнас.0912895107. ПМИД 20176971. ПМC 2826339. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2826339.
- ↑ "Струcтурал биологй. Тҳе рибосоме ис а рибозйме". Сcиэнcе 289 (5481): 878–879. Аугуст 2000. дои:10.1126/сcиэнcе.289.5481.878. ПМИД 10960319. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_2000-08-11_289_5481/паге/878.
- ↑ "Нобел леcтуре. Энзйматиc cлеаваге оф РНА бй РНА". Биосcиэнcе Репорц 10 (4): 317–337. Аугуст 1990. дои:10.1007/БФ01117232. ПМИД 1701103.
- ↑ "Рибозймес: cаталйтиc РНАс тҳат cут тҳингс, маке тҳингс, анд до одд анд усефул жобс". Биологист 49 (5): 199–203. Оcтобер 2002. ПМИД 12391409. ПМC 3770912. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3770912.
- ↑ Ламонд, А. И. (Жуне 1989). "Тетраҳймена теломерасе cонтаинс ан интернал РНА темплате". Трендс ин Биочемиcал Сcиэнcес 14 (6): 202–204. дои:10.1016/0968-0004(89)90022-4. ИССН 0968-0004. ПМИД 2474873.
- ↑ "Прион протеин cонверсион ин витро". Жоурнал оф Молеcулар Медиcине 82 (6): 348–356. Жуне 2004. дои:10.1007/с00109-004-0534-3. ПМИД 15014886.
- ↑ "Оригин оф лифе: Тҳе РНА wорлд". Натуре 319 (6055): 618. 1986. дои:10.1038/319618а0. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_1986-02-20_319_6055/паге/618.
- ↑ "А селф-реплиcатинг лигасе рибозйме". Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес оф тҳе Унитед Статес оф Америcа 99 (20): 12733–12740. Оcтобер 2002. дои:10.1073/пнас.202471099. ПМИД 12239349. ПМC 130529. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=130529.
- ↑ "РНА-cаталйзед РНА полймеризатион: аccурате анд генерал РНА-темплатед пример эхтенсион". Сcиэнcе 292 (5520): 1319–1325. Май 2001. дои:10.1126/сcиэнcе.1060786. ПМИД 11358999. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_2001-05-18_292_5520/паге/1318.
- ↑ "РНА-cаталйсед РНА полймеризатион усинг нуcлеосиде трипҳоспҳатес". Натуре 382 (6589): 373–6. Жулй 1996. дои:10.1038/382373а0. ПМИД 8684470. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_1996-07-25_382_6589/паге/372.
- ↑ "Исолатион оф неw рибозймес фром а ларге поол оф рандом сеқуэнcес [сеэ cоммент"]. Сcиэнcе (Неw Ёрк, Н.Й.) 261 (5127): 1411–8. Септембер 1993. дои:10.1126/сcиэнcе.7690155. ПМИД 7690155. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_1993-09-10_261_5127/паге/1410.
- ↑ "РНА-cаталйзед РНА полймеризатион: аccурате анд генерал РНА-темплатед пример эхтенсион". Сcиэнcе (Неw Ёрк, Н.Й.) 292 (5520): 1319–25. Май 2001. дои:10.1126/сcиэнcе.1060786. ПМИД 11358999. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_2001-05-18_292_5520/паге/1318.
- ↑ "Селеcтион оф ан импровед РНА полймерасе рибозйме wитҳ супериор эхтенсион анд фиделитй". РНА 13 (7): 1017–1026. Жулй 2007. дои:10.1261/рна.548807. ПМИД 17586759. ПМC 1894930. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=1894930.
- ↑ "Импровед полймерасе рибозйме эффиcиэнcй он ҳйдропҳобиc ассемблиэс". РНА (Неw Ёрк, Н.Й.) 14 (3): 552–62. Марч 2008. дои:10.1261/рна.494508. ПМИД 18230767. ПМC 2248263. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2248263.
- ↑ "Рибозйме-cаталйзед трансcриптион оф ан аcтиве рибозйме". Сcиэнcе 332 (6026): 209–212. Април 2011. дои:10.1126/сcиэнcе.1200752. ПМИД 21474753. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_2011-04-08_332_6026/паге/208.
- ↑ "Ин-иcе эволутион оф РНА полймерасе рибозйме аcтивитй". Натуре Чемистрй 5 (12): 1011–8. Деcембер 2013. дои:10.1038/нчем.1781. ПМИД 24256864. ПМC 3920166. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=3920166.
- ↑ "Иcе ас а протоcеллулар медиум фор РНА реплиcатион". Натуре Cоммуниcатионс 1 (6). Септембер 2010. дои:10.1038/нcоммс1076. ПМИД 20865803.
- ↑ "Симпле пептидес деривед фром тҳе рибосомал cоре потентиате РНА полймерасе рибозйме фунcтион". Натуре Чемистрй 9 (4): 325–332. Април 2017. дои:10.1038/нчем.2739. ПМИД 28338682. ПМC 5458135. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5458135.
- ↑ "Амплифиcатион оф РНА бй ан РНА полймерасе рибозйме". Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес оф тҳе Унитед Статес оф Америcа 113 (35): 9786–91. Аугуст 2016. дои:10.1073/пнас.1610103113. ПМИД 27528667. ПМC 5024611. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5024611.
- ↑ "Ан РНА полймерасе рибозйме тҳат сйнтҳесизес иц оwн анcестор". Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес оф тҳе Унитед Статес оф Америcа 117 (6): 2906–2913. Фебруарй 2020. дои:10.1073/пнас.1914282117. ПМИД 31988127. ПМC 7022166. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7022166.
- ↑ "Wитнессинг тҳе струcтурал эволутион оф ан РНА энзйме.". эЛифе 10. 2021. дои:10.7554/эЛифе.71557. ПМИД 34498588. ПМC 8460264. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=8460264.
- ↑ "Рибозйме-cаталйсед РНА сйнтҳесис усинг триплет буилдинг блоcкс". эЛифе 7. Май 2018. дои:10.7554/эЛифе.35255. ПМИД 29759114. ПМC 6003772. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=6003772.
- ↑ "А реверсе трансcриптасе рибозйме". эЛифе 6. Септембер 2017. дои:10.7554/эЛифе.31153. ПМИД 28949294. ПМC 5665644. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=5665644.
- ↑ "Проcессиве РНА полймеризатион анд промотер реcогнитион ин ан РНА Wорлд". Сcиэнcе 371 (6535): 1225–1232. Марч 2021. дои:10.1126/сcиэнcе.абд9191. ПМИД 33737482. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сcиэнcе_2021-03-19_371_6535/паге/1225.
- ↑ 39,0 39,1 "Минимал РНА селф-репродуcтион дисcоверед фром а рандом поол оф олигомерс". Чем Сcи 14 (28): 7656–7664. Жулй 2023. дои:10.1039/д3сc01940c. ПМИД 37476714. ПМC 10355099. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=10355099.
- ↑ "Тҳе оригин оф генетиc информатион". Сcиэнтифиc Америcан 244 (4): 88–92, 96, эт пассим. Април 1981. дои:10.1038/сcиэнтифиcамериcан0481-88. ПМИД 6164094. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнтифиc-америcан_1981-04_244_4/паге/88.
- ↑ "Струcтурал диверситй оф селф-cлеавинг рибозймес". Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес оф тҳе Унитед Статес оф Америcа 97 (11): 5784–5789. Май 2000. дои:10.1073/пнас.97.11.5784. ПМИД 10823936. ПМC 18511. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=18511.
- ↑ Энгинеэр анд Биологист Десигн Фирст Артифиcиал Рибосоме - Десигнер рибосоме cоулд леад то неw другс анд нехт-генератион биоматериалс публишед он Жулй 31, 2015 бй Нортҳwестерн Университй
- ↑ "Селф-сустаинед реплиcатион оф ан РНА энзйме". Сcиэнcе 323 (5918): 1229–1232. Фебруарй 2009. дои:10.1126/сcиэнcе.1167856. ПМИД 19131595. ПМC 2652413. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2652413.
- ↑ "Cонтрол оф гене эхпрессион бй а натурал метаболите-респонсиве рибозйме". Натуре 428 (6980): 281–286. Марч 2004. дои:10.1038/натуре02362. ПМИД 15029187. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_2004-03-18_428_6980/паге/н67.
- ↑ "А флоw cйтометрй-басед сcреэн фор сйнтҳетиc рибосwитчес". Нуcлеиc Аcидс Ресеарч 37 (1): 184–192. Жануарй 2009. дои:10.1093/нар/гкн924. ПМИД 19033367. ПМC 2615613. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=2615613.
- ↑ "Течнологй эвалуатион: ҲИВ рибозйме гене тҳерапй, Гене Шеарс Птй Лтд". Cуррент Опинион ин Молеcулар Тҳерапеутиcс 2 (3): 332–335. Жуне 2000. ПМИД 11249628.
- ↑ "Рибозйме: а cлиниcал тоол". Cлиниcа Чимиcа Аcта; Интернатионал Жоурнал оф Cлиниcал Чемистрй 367 (1–2): 20–27. Май 2006. дои:10.1016/ж.ccа.2005.11.023. ПМИД 16426595.
- ↑ 48,0 48,1 48,2 "Адванcеменц ин Нуcлеиc Аcид Басед Тҳерапеутиcс агаинст Респираторй Вирал Инфеcтионс". Жоурнал оф Cлиниcал Медиcине 8 (1): 6. Деcембер 2018. дои:10.3390/жcм8010006. ПМИД 30577479. ПМC 6351902. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=6351902.
- ↑ "Гене силенcинг: а тҳерапеутиc аппроач то cомбат инфлуэнза вирус инфеcтионс". Футуре Миcробиологй 10 (1): 131–140. 2015. дои:10.2217/фмб.14.94. ПМИД 25598342.
- ↑ "Нуcлеиc аcид-медиатед cлеаваге оф М1 гене оф инфлуэнза А вирус ис сигнифиcантлй аугментед бй антисенсе молеcулес таргетед то ҳйбридизе cлосе то тҳе cлеаваге сите". Молеcулар Биотечнологй 51 (1): 27–36. Май 2012. дои:10.1007/с12033-011-9437-з. ПМИД 21744034.
- ↑ "Тҳе эмергинг инфлуэнза вирус тҳреат: статус анд неw проспеcц фор иц тҳерапй анд cонтрол". Арчивес оф Вирологй 163 (4): 831–844. Април 2018. дои:10.1007/с00705-018-3708-й. ПМИД 29322273. ПМC 7087104. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=7087104.
- ↑ "Элиминатион оф ҳепатитис C вирус РНА ин инфеcтед ҳуман ҳепатоcйтес бй аденовирус-медиатед эхпрессион оф рибозймес". Жоурнал оф Вирологй 70 (12): 8782–8791. Деcембер 1996. дои:10.1128/ЖВИ.70.12.8782-8791.1996. ПМИД 8971007. ПМC 190975. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_жоурнал-оф-вирологй_1996-12_70_12/паге/8782.
- ↑ "Ан мРНА ис cаппед бй а 2', 5' лариат cаталйзед бй а гроуп И-лике рибозйме". Сcиэнcе 309 (5740): 1584–1587. Септембер 2005. дои:10.1126/сcиэнcе.1113645. ПМИД 16141078. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_сcиэнcе_2005-09-02_309_5740/паге/1584.
- ↑ "РНА cаталйсес нуcлеар пре-мРНА сплиcинг". Натуре 503 (7475): 229–234. Новембер 2013. дои:10.1038/натуре12734. ПМИД 24196718. ПМC 4666680. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_натуре-ук_2013-11-14_503_7475/паге/228.
- ↑ Ху, Линг; Лиу, Тианшуо; Чунг, Кевин; Пйле, Анна Мариэ (2023-12-21). "Струcтурал инсигҳц инто интрон cаталйсис анд дйнамиcс дуринг сплиcинг" (эн). Натуре 624 (7992): 682–688. дои:10.1038/с41586-023-06746-6. ИССН 0028-0836. ПМИД 37993708. ПМC 10733145. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=10733145.
Қо'шимча о'қиш учун
- Струcтурал анд cаталйтиc ролес оф метал ионс ин РНА. РСC Публишинг, 2011 — вии–их-бет. ДОИ:10.1039/9781849732512. ИСБН 978-1-84973-251-2.
- „Метал ионс: суппортинг аcторс ин тҳе плайбоок оф смалл рибозймес“, Струcтурал анд Cаталйтиc Ролес оф Метал Ионс ин РНА, 2011 — 175–96-бет. ДОИ:10.1039/9781849732512-00175. ИСБН 978-1-84973-094-5.
- „Мултипле ролес оф метал ионс ин ларге рибозймес“, Струcтурал анд Cаталйтиc Ролес оф Метал Ионс ин РНА, 2011 — 197–234-бет. ДОИ:10.1039/9781849732512-00197. ИСБН 978-1-84973-094-5.
- „Тҳе рибосоме: а молеcулар мачине поwеред бй РНА“, Струcтурал анд Cаталйтиc Ролес оф Метал Ионс ин РНА, 2011 — 253–75-бет. ДОИ:10.1039/9781849732512-00253. ИСБН 978-1-84973-094-5.
- „Метал ион реқуиременц ин артифиcиал рибозймес тҳат cаталйзе аминоаcйлатион анд редох реаcтионс“, Струcтурал анд Cаталйтиc Ролес оф Метал Ионс ин РНА, 2011 — 277–97-бет. ДОИ:10.1039/9781849732512-00277. ИСБН 978-1-84973-094-5.
- „Метал ион биндинг анд фунcтион ин натурал анд артифиcиал смалл РНА энзймес фром а струcтурал перспеcтиве“, Струcтурал анд Cаталйтиc Ролес оф Метал Ионс ин РНА, 2011 — 299–345-бет. ДОИ:10.1039/9781849732512-00299. ИСБН 978-1-84973-094-5.
- "Рибозйме струcтурес анд мечанисмс". Аннуал Ревиэw оф Биопҳйсиcс анд Биомолеcулар Струcтуре 30: 457–475. 2001. дои:10.1146/аннурев.биопҳйс.30.1.457. ПМИД 11441810.
- "Диреcтед эволутион оф нуcлеиc аcид энзймес". Аннуал Ревиэw оф Биочемистрй 73: 791–836. 2004. дои:10.1146/аннурев.биочем.73.011303.073717. ПМИД 15189159. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_аннуал-ревиэw-оф-биочемистрй_2004_73/паге/790.
- "Де ново сйнтҳесис анд девелопмент оф ан РНА энзйме". Проcеэдингс оф тҳе Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес оф тҳе Унитед Статес оф Америcа 101 (38): 13750–13755. Септембер 2004. дои:10.1073/пнас.0405886101. ПМИД 15365187. ПМC 518828. //www.пубмедcентрал.ниҳ.гов/артиcлерендер.фcги?тоол=пмcентрез&артид=518828.