Ziyosfera

Riyah

Рияҳ (арабча: رياح‎‎) — араб қабиласи ва Бану Ҳилолнинг кичик қабилаларидан бири. Бану Ҳилол Арабистон қабилалари иттифоқи эди; улар ХИ асрда Нажддан Мағрибга кўчиб келган. ХИ асрдаги арабларнинг Мағрибга кўчиши пайтида уларнинг сардори Мирдас уруғидан Мунис ибн Яҳё бўлган[1].

Тарих

ХИ аср аввалги барча ҳаракатлардан ҳам ошиб тушган, арабларнинг Мағрибга кўчишининг энг йирик тўлқинига гувоҳ бўлди. Бу воқеа Ифриқиядаги Зирийлар сулоласи Мисрдаги Фотимийлар халифалигидан мустақиллигини эълон қилганида юз берди. Зирийлардан қасос олиш учун Фотимийлар йирик бадавий араб қабилаларини, асосан Бану Ҳилол ва Бану Сулаймни Зирийларни мағлуб этиш ҳамда Мағрибда жойлаштириш учун юборди. Бу қабилалар кўчманчи турмуш тарзига амал қилган ва асл келиб чиқиши Ҳижоз ҳамда Нажддан эди[2]. Улар Мағриб маданиятини кескин тарзда араб маданиятига айлантирди ва илгари деҳқончилик устун бўлган ҳудудларда кўчманчиликни ёйди[2]. Бу жараён қишлоқ ва дашт каби ҳудудларга, ҳатто Саҳро яқинидаги жанубий минтақаларгача бадавий араб тилининг тарқалишида катта рол ўйнади[3]. Манбалар ХИ асрда Мағрибга кўчиб борган араб кўчманчиларининг умумий сонини тахминан 1 миллион араб деб баҳолайди[4]. Кўчиш пайтида Бану Ҳилал жуда кўп сонли бўлиб, амалда ўз кичик қабилаларига бўлинган алоҳида бир халқ эди. Улардан энг машҳурлари Атбаж, Рияҳ, Жушам, Зугҳба, Ади ва Қурра эди[5].

Ибн Халдун даврида (1332–1406) Рияҳ қабилалари асосан шарқий Жазоир ҳудудида, Константина атрофида яшар эди[6]. 1217-йилда Рияҳнинг араб жангчилари Алмоҳадлар қўшинини кучайтирди ва Маринийлар қўшинини мағлуб этди. Бану Марин етакчиси Абд ал-Ҳаққ И жангда ўлдирилди ва Маринийлар шарқий Марокаш минтақасидан узоқ вақтга сиқиб чиқарилди[7]. Ибн Аби Зар бу жангни қайд этиб, Рияҳ арабларини Мағрибдаги энг қудратли қабила сифатида тилга олган[8]. Бу даврда Рияҳ асосан марказий Мағрибда (ҳозирги Жазоир) ва шимолий Ифриқияда (ҳозирги Туниснинг шимоли) яшаган[5]. Вақт ўтиши билан улар Хулт ва Зугҳба қабилалари билан бирга ҳозирги Марокаш ҳудудида жойлаштирилиб, ғарбий Мағрибнинг қишлоқ ҳудудларида араблашув жараёнини бошлаб берди[9].

Манбалар

  1. ↑ Марçаис, Георгес (2012-04-24), „Рийāḥ“, Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Фирст Эдитион (1913-1936) (инглизча), Брилл, қаралди: 2023-05-26
  2. ↑ 2,0 2,1 эл-Ҳасан, Ҳасан Афиф. Киллинг тҳе Араб Спринг (эн). Алгора Публишинг, 2019-05-01 — 82-бет. ИСБН 978-1-62894-349-8. 
  3. ↑ Дури, А. А.. Тҳе Ҳисториcал Форматион оф тҳе Араб Натион (РЛЕ: тҳе Араб Натион) (эн). Роутледге, 2012 — 70–74-бет. ИСБН 978-0-415-62286-8. 
  4. ↑ Ҳареир, Идрис Эл; Мбае, Раване. Тҳе Спреад оф Ислам Тҳроугҳоут тҳе Wорлд (эн). УНЕСCО, 2011-01-01 — 409-бет. ИСБН 978-92-3-104153-2. 
  5. ↑ 5,0 5,1 Баадж, Амар С.. Саладин, тҳе Алмоҳадс анд тҳе Банū Гҳāния: Тҳе Cонтест фор Нортҳ Африcа (12тҳ анд 13тҳ cентуриэс) (эн). БРИЛЛ, 2015-08-11 — 24, 128-бет. ИСБН 978-90-04-29857-6. 
  6. ↑ Ҳиммич, Бен Салем. Тҳе Полйматҳ (эн). Америcан Унив ин Cаиро Пресс, 2004 — 239-бет. ИСБН 978-977-424-821-4. 
  7. ↑ Абун-Наср, Жамил М.. А Ҳисторй оф тҳе Магҳриб ин тҳе Исламиc Период (эн). Cамбридге Университй Пресс, 1987-08-20 — 103-бет. ИСБН 978-0-521-33767-0. 
  8. ↑ Акеампонг, Эммануэл Кwаку; Жр, Профессор Ҳенрй Лоуис Гатес. Диcтионарй оф Африcан Биограпҳй (эн). ОУП УСА, 2012-02-02 — 108-бет. ИСБН 978-0-19-538207-5. 
  9. ↑ Беннисон, Амира К.. Алморавид анд Алмоҳад Эмпирес (эн). Эдинбургҳ Университй Пресс, 2016-07-05 — 80-бет. ИСБН 978-0-7486-4682-1.  
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi