Rol modellari
Рол модели (ўрнак модели, хулқ-атвор модели) — психология, педагогика ва социологияда шахслар ва бошқа одамлар томонидан амалга ошириладиган ўзига хос ҳаракатларни аниқлайдиган атама[1].
„Ўрнак“ атамаси социолог Роберт К. Мертонга тегишли бўлиб, у иборани 1950-йилларда Колумбия университетида бўлган вақтида ишлаб чиққан[2][3]. Мертон, одамлар ўзларини шахс интилаётган ижтимоий ролни эгаллаган одамларнинг мос ёзувлар гуруҳлари билан солиштиришни таклиф қилди.
Рол моделлари ҳақидаги кўплаб назариялар Зигмунд Фрейд илгари сурган назарияларга асосланади. У „идентификацияни“ психодинамик жараён тақлид сифатида кўрди[4]. Эрта болалик даврида ота-оналар ёки васийлар боланинг энг муҳим намунаси бўлиб, бу унинг инстинктига асосланади. Масалан, ёлғиз қолиш қўрқуви тарбиячининг ички расмини яратади ва бола бу хатти-ҳаракатни тарбиячидан қабул қилади. Балоғат ёшида, ўсмирда ўз-ўзини англаш ва танқидий мулоҳаза юритиш, у кўпроқ тажриба ва бошқа ижтимоий вазиятларни тушуниш қобилиятига эга бўлганда, ота-оналар янада реалроқ қабул қилинади. Ўсмир кўпроқ инстинктдан эмас, ақлдан ўрнак танлайди. Ўрнак танлашда, бошқа нарсалар қаторида, асосий қисмлардан бири у билан идрок этилган ўхшашликдир (бу муносабатларга, мақсадларга, қизиқишларга ва бошқаларга ҳам тегишли бўлиши мумкин).
Болалар атрофидаги катталарни кузатадилар ва уларнинг қадамларини танлаб борадилар, деган фикр кенг тарқалган. Турли тадқиқотлар (1980 ва 2003) касбий фаолиятда ўрнак олиш ролини ўйнашини кўрсатади. Бироқ, болалардан фарқли ўлароқ, катталар ўзига хос хатти-ҳаракатни намунанинг умумий хусусиятидан яхшироқ ажрата оладилар. Бундан ташқари, катталар ижобий ва салбий рол моделлари ҳақида гапиришлари мумкин, иккинчи ҳолда, бу бошқаларда кузатилган муайян хатти-ҳаракатларнинг қасддан инкор этилишидир.
Иқтибос
- Биз намуналарни ҳурмат қиламиз, лекин баъзан севамиз. (Жон Фланаган)
- Менимча, улар инсоннинг асосий эҳтиёжидир. Биз мутлақо ночор мавжудотлар сифатида туғилганмиз ва шунинг учун бизга дунёга дош бера оладиган ва ҳаракат қила оладиган катталар керак. Бундан ташқари, биз интилишимиз мумкин бўлган идеалларга муҳтожмиз. (Маргарет Митчерлич)
Манбалар
- ↑ „Роле модел“. Диcтионарй.cом. Рандом Ҳоусе, Инc. 2013.. Қаралди: 25-январ 2014-йил.
- ↑ Кауфман, Мичаэл Т.. „Роберт К. Мертон, Версатиле Соcиологист анд Фатҳер оф тҳе Фоcус Гроуп, Диэс ат 92“. Неw Ёрк Тимес. Неw Ёрк Тимес, 2003.. Қаралди: 25-январ 2014-йил.
- ↑ Cалҳоун, Cраиг Ж., (эд.). Роберт К. Мертон: Соcиологй оф Сcиэнcе анд Соcиологй ас Сcиэнcе. Неw Ёрк: Cолумбиа Университй Пресс, 2010. ИСБН 978-0-231-15112-2.
- ↑ С. Фреуд: Массенпсйчологиэ унд Ич-Аналйсе. 1921, С. 68. арчиве.орг