Rudolf Nureyev
Рудолф Хаметович Нуреев (1938-йил 17-март, Иркуцк яқинида — 1993-йил 6-январ, Париж) — совет, инглиз ва франсуз балет раққоси ва хореограф, Киров номидаги Ленинград опера ва балет театрининг солисти[1]. 1961-йилда Париждаги труппанинг гастролидан сўнг у СССРдаги энг машҳур „дефекторлар“ дан бирига айланиб, сиёсий бошпана сўради. Инглиз балеринаси Маргот Фонтейн билан 17 йил давом этган дуэти билан танилган. 1983-1989-йилларда Париж операсининг балет труппасини бошқарган, умрининг охирида ўзини дирижёр сифатида синаб кўрган. У шунингдек, расм ва санъат буюмлари коллекцияси билан шуғулланган, дунёнинг турли бурчакларида кўчмас мулк сотиб олган[2].
| Рудолф Хаметович Нуреев | |
|---|---|
|
| |
| Таваллуди |
1938-йил 17-март |
| Вафоти |
6-январ 1993-йил (55 ёшда) Франсия, Париж |
| Отаси | Хамит Фазлевич Нуреев |
| Онаси | Фарида Аглиулловна Нуреева |
Биография
Бобоси — Нурахмет Фазлевич Фазлиэв. Отаси — Хамит Фазлевич Нуреев (1903 — 1985-йилдан кечиктирмай), Уфа вилояти, Уфа тумани, Шарипов волостининг Асаново қишлоғидан эди (ҳозирги Бошқирдистон Республикасининг Уфимский тумани). Онаси — Фарида Аглиулловна Нуреева (Аглиуллова) (1907-1987), Қозон вилояти (ҳозирги Татаристон Республикасининг Алкеэвский тумани) Кузнечихинский волостининг Татарское Тюгулбаэво қишлоғида туғилган. Нуреев ўзининг таржимаи ҳолида ота-онаси ҳақида шундай ёзади: „Менинг онам гўзал қадимий Қозон шаҳрида туғилган. Отам Бошқирдистон Республикасининг пойтахти Уфа шаҳри яқинидаги кичик бир қишлоқда туғилган. Шундай қилиб, ҳар икки томондан бу татарлар ва бизнинг қариндошларимиз бошқирдлар. ….Мен рус эмас, татар бўлиш нимани англатишини била олмайман, лекин бу фарқни ўзимда ҳис қиламан. Онамизни қони қандайдир тарзда тезроқ оқади ва ҳар доим қайнатишга тайёр“[3]. Рудолф Хаметович Нуреев 1938-йил 17-мартда Иркуцк ва Слюдянка ўртасидаги Владивостокга кетаётган поездда туғилган. СССР КГБ ҳужжатларига кўра, у миллати татар. 1941-йилда Рудолф ва унинг онаси Бошқирд АССРга эвакуация қилинди. У Уфадаги болалар фолклор ансамблида рақсга туша бошлади, у ерда эвакуация қилинган Санкт-Петербурглик балерина Анна Удалцова билан Маданият уйида ўқиди. 1955-йил ўқишга кириш ёшига қарамай, у Ленинград хореография мактабига қабул қилинди ва Александр Пушкин синфида таҳсил олди. У уйда ўқитувчиси билан яшар эди, чунки у мактаб-интернатда келиша олмади — бошқа ўқувчилар уни масхара қилишди ва уни қизилўзлик деб аташди[4]. 1958 ўқишни тугатгандан сўнг, прима балерина Наталя Дудинская туфайли у Ленинградда қолди ва С.М.Киров номидаги Опера ва балет театрига қабул қилинди. У Дудинскаянинг Лауренсия балетидаги шериги сифатида Фрондозо ролини ижро этиб, саҳнада дебют қилди[5].
Ғарбдаги ҳаёт
1961й-ил 16-июнда Парижда гастрол пайтида „чет элда бўлиш режимини бузгани учун“ (СССР КГБ қарори билан) Лондондаги Киров театри труппасининг кейинги гастролларидан четлаштирилди, аммо СССРга қайтишдан бош тортди. Шу муносабат билан у СССРда ватанга хиёнатда айбланиб, сиртдан етти йилга озодликдан маҳрум қилинди[6]. Нуреевнинг Ғарбдаги биринчи чиқишлари Парижда, Чампс-Элйсес театрида бўлиб ўтди — у Маркиз де Куэвас труппаси билан „Ухлаётган гўзал“ балетида Мовий қуш ролини ижро этди ва дарҳол катта муваффақиятга эришди. Франсуз коммунистлари ўз олдиларига рассомни мақташни мақсад қилиб қўйишди — лекин балетни билмаган ҳолда (Нуреевнинг пас де деухи деярли спектакл охирида эди), улар бошқа санъаткорларнинг деярли ҳар бир чиқишида шовқин-сурон қилишди ва шу билан фақат мусиқа муҳитини иситдилар. кечқурун. 29-июл куни, труппанинг сўнгги Париж мавсумининг ёпилишида Нуреев ушбу спектаклда бош ролни ижро этди ва труппанинг прима балериналари Нина Вйрубова, Роселла Хайтауэр ва Лиан Деиде билан биттадан рақсга тушди[7]. Георгес де Коузваслен 1961-йил 21-февралда вафот этди ва унинг компанияси имзолаган мажбуриятлар бажарилгандан сўнг дарҳол тарқатиб юборилди. Франсия Нуреевга сиёсий қочқин мақомини беришдан бош тортди, шунинг учун рассом Данияга кўчиб ўтди ва у ерда Копенгаген Қироллик балетида рақсга тушди. Ўн беш йилдан кўпроқ вақт давомида Нуреев Лондон қироллик балетининг юлдузи бўлган ва инглиз балеринаси Маргот Фонтейннинг доимий шериги эди. У шунингдек, Ивет Шовире, Карлой Фраччи ва Неолой Понтуа билан рақсга тушди. 1964-йил у Вена операсида Маргот Фонтейн билан дуэтда бош ролни ижро этган „Оққуш кўли“ ни саҳналаштирди. Спектакл якунида томошабинлар шу қадар узоқ қарсак чалишдики, парда саксон мартадан кўпроқ кўтарилиб, театр рекордини ўрнатишга тўғри келди. Вена труппасининг бош вазири сифатида у Австрия фуқаролигини олди. У бутун дунё бўйлаб жуда интенсив ишлади. Кўпинча йилига 200 та спектакл намойиш этарди, 1975-йилда унинг чиқишлари сони уч юзга этди. У классик ва замонавий спектаклларда қатнашган, филмлар ва телевидениэда рол ўйнаган, балетларни саҳналаштирган ва классик спектаклларнинг ўз версияларини яратган[8]. 1983-йилда Нуреевга ОИВ ташхиси қўйилган. 1983-йилдан 1989-йилгача Нуреев Париж операсининг балет труппасининг директори бўлган, у ерда бир нечта спектаклларни саҳналаштирган. У ёш рассомларни биринчи лавозимларга фаол равишда кўтарди, баъзида Силви Гуилле мисолида, Парижда қабул қилинган иэрархия даражаларига жуда шартли риоя қилди. „Нуреев галактикаси“ орасида Элизабет Плател, Моник Лоудиэр, Изабел Герин, Мануэл Легрис, Шарл Жюд, Лоран Хилаире[9]. 1987-йилда у вафот этган онаси билан хайрлашиш учун СССРга киришга рухсат олишга муваффақ бўлди — виза 72 соатга берилди ва Нуреев ёшлигида таниганларнинг барчаси билан алоқада бўлиш имкониятини чеклади[10]. 1989-йил, чорак асрдан кўпроқ танаффусдан сўнг, Нуреев Олег Виноградовнинг таклифига биноан яна ўзининг туғилган Киров театри саҳнасида Ла Сйлпҳиде (Сйлпҳиде — Жанна Аюпова) балетида Жеймс ролини ижро этди. Балетдаги жароҳатлар, касаллик ва ёши уни рақсга тушишига, шунингдек, карерасининг энг юқори чўққисида ҳам тўсқинлик қилди, аммо унинг қайтиши Ленинграднинг маданий ҳаётида воқеа бўлди[11].
Умрининг сўнгги йилларида рақсга туша олмай, дирижёрлик қилишни бошлади. 1992-йил у Вена Ресиденз оркестрининг Европа гастроллари давомида дирижёрлик қилди. Ўша йилнинг баҳорида Татар опера театри директори Рауфал Мухаметзяновнинг таклифига биноан Рудолф Нуреев Қозонга ташриф буюрди ва у ерда „Ромео ва Жулиэт“ ва „Шелкунчик“ балетларига дирижёрлик қилди (асосий қисмни Надежда Павлова ижро этган). 1993-йил 6-январда Нуреев ОИТС асоратларидан вафот этди. Нуриевнинг хоҳишига кўра, у Париж яқинидаги Сент-Женеве-де-Буа рус қабристонига дафн қилинди. Қабр ранг-баранг мозаик шарқона гилам билан қопланган[12].

Шахсий ҳаёти
Рудолф Нуреев Ғарбдаги ҳаётининг деярли бутун даври давомида КГБ томонидан ҳужум ёки ўғирланишидан қўрқарди. Совет дефектори Виктор Шеимовнинг ҳикояларига кўра, КГБ ҳақиқатан ҳам Нуреевнинг оёқларини синдириш режалаштирилган операцияни муҳокама қилган. Бахциз ҳодиса Вена операсида, мўжизавий тарзда ҳеч ким жабрланмаганида, у билан боғлади. Рудолф Нуреев гомосексуал эди, лекин ёшлигида у ҳам ҳетеросексуал муносабатларга эга эди. Ғарбга қочиб кетганидан сўнг, у даниялик раққоса Эрик Брун (1928-1986) билан учрашди. Брун ва Нуреев эр-хотин бўлиб, йигирма беш йил давомида, 1986-йилда Брун вафотигача яқин муносабатларни сақлаб қолишди. Шу билан бирга, Нуреев беҳаё жинсий ҳаёт кечирган ва кўплаб тасодифий муносабатларга эга эди[13].
Мулк
Нуреев кўп пул топиб, уни тасодифан сарфлаган. Кўпинча у унчалик таниқли бўлмаган одамларга катта миқдорда қарз берган ва қарзни унга қайтарганми ёки йўқми, ҳеч қачон кузатмаган. У Европа ва Америкада доимий солиқ тўловлари ва бошқа харажатларни талаб қиладиган ҳашаматли кўчмас мулк сотиб олди, лекин у деярли уйларининг кўпчилигида яшамади. Ўзининг молиявий ишларини бошқариш учун 1975-йилда у штаб-квартираси Цюрихда жойлашган Лихтенштейндаги Балетни тарғиб қилиш жамғармасини рўйхатдан ўтказди. У Ла Турби ва Сент-Бартелеми оролида (Франсия) виллалар, Виржиниядаги мулк ва Лондон ва Ню-Ёркдаги квартираларга эга эди (Жаклин Кеннеди раққосага Дакота биносида олти хонали квартирани жиҳозлашда ёрдам берган). 1979-йилда у Леонид Мясиннинг меросхўрларидан Ли Галли — Поситано яқинида жойлашган учта оролдан иборат архипелаг. Галло Лунго, уларнинг энг каттаси, Мясин томонидан Саракен минораси харобаларида ташкил этилган бассейн ва балет заллари бўлган турар-жой виллалари эди. Нуреев виллаларни лойиҳалаш ва умуман, оролни ободонлаштириш билан фаол шуғулланган, у бу бизнесга кўп пул сарфлаган, чунки оролда сув ёки электр йўқ эди ва ҳамма нарса етказиб берилиши керак эди[14]. Парижда у қуйи Волтер, уй рақами 23. Раққоснинг орзуси онасини у эрга олиб келиш эди, лекин бу амалга ошмади. Бир пайтлар Нуреевнинг шу квартирасида чет эллик фуқарога уйланган ва шу тариқа СССРдан ҳижрат қилишга муваффақ бўлган Нуреевнинг жияни Гузел яшаган. Маълумки, Рудолфнинг яқин атрофи Гузелининг хатти-ҳаракатидан норози эди ва рассомнинг ўзи ҳам унинг мавжудлигидан тезда оғир бўлиб қолди. Нуреевнинг ўлимидан сўнг мухлислар унинг Париждаги уйида музей ташкил этилишига умид қилишди, унинг ички қисми аллақачон тан олинган санъат ва ҳунармандчилик асари эди, аммо Нуреев жамғармаси деярли дарҳол унинг мулкини Чристиэъс аукционларида болға остида сотишни ташкил қилди. Лондон ва Ню-Ёркдаги биринчи режалаштирилган ким ошди савдолари бекор қилинди ва Париждаги квартира Нуреевнинг синглиси Роза ва унинг қизи Гузелининг норозилиги билан муҳрланди, улар Фонд билан судга мурожаат қилдилар, уларнинг фикрича, улар васиятномани нотўғри талқин қилдилар. Шунга қарамай, ким ошди савдоси 1995-йилда бўлиб ўтди: январда — Америка мулки сотилган Ню-Ёркда (7,9 миллион доллар олинган) ва ноябрда — Париж буюмлари сотилган Лондонда. Васиятномага кўра, Балетни тарғиб қилиш жамғармаси Европа мулкини тасарруф қилган бўлса, штаб-квартираси Чикагода жойлашган янги ташкил этилган Рудолф Нуреев рақс фонди Америка мулкини бошқарган. Нуриев меросининг кичик бир қисми — либослар, ҳужжатлар ва шахсий буюмлар Франсия Миллий кутубхонаси ва Карнавалет музейида сақланган. 2013-йилда Нуреев жамғармаси директорлар кенгаши аъзолари ташаббуси билан Шарл Жюда ва Тиррий Фуқут, қолган буюмлар Моулинсдаги Миллий саҳна либослари марказининг учта хонасида намойиш этилди[15].
Филмография
- 1966-йил — " Ёшлик ва ўлим " — Ёшлик (Ўлим — Зизи Жанмер)
- 1972-йил — " Мен раққосаман " / Мен раққосаман
- 1977-йил — Муппец
- 1977-йил — „Валентино“ / Валентино
- 1983-йил — " Очиқ кўринишда " / Очиқ[16].
Манзиллар
- Лондон Кенсингтондаги Виктор-роуд, 27-уй. 2017-йил 21-сентабрда бино фасадига ёдгорлик кўк лавҳа ўрнатилди.
- „Дакота биноси“ даги олти хонали квартира, Ню-Ёрк.
- Қуйи Волтер икки қаватли квартира, 23-уй. Уйнинг жабҳасида мемориал лавҳа ўрнатилган.
- Монако яқинидаги Ла Турбиэ шаҳридаги вилла.
- Ли Галли архипелагиПозитано яқинидаги учта оролдан иборат (энг каттаси Галло Лунго(итал.)ўзб.).). У 1979-йилда Леонид Мясиннинг меросхўрларидан сотиб олинган.
- Кариб денгизидаги Сент-Бартелеми оролидаги уй, Франсиянинг чет эл ҳудудида (1980-йилларда сотиб олинган).
- АҚШнинг Виржиния штатидаги ферма[17].
Санъатда хотира ва акс эттириш
- Париж операсининг балет залларидан бири Нуреев номи билан аталган.
- Қозон шаҳрида, Муса Жалил номидаги Татар опера ва балет театри саҳнасида ҳар йили баҳор охирида Рудолф Нуреев номидаги Халқаро классик балет фестивали ўтказилади, бу фестивал 1992-йилда Қозонга ташриф буюрган раққосанинг шахсий розилиги билан ўтказилади.
- Уфада Бошқирд хореография коллежи ва 1993-йилдан бери ҳар йили Бошқирд опера ва балет театри саҳнасида ўтказиб келинаётган Халқаро балет санъати фестивали, шунингдек, шаҳар кўчаларидан бири номини олди. Бошқирд опера ва балет театрида Рудолф Нуреев музейи бор. Шунингдек, раққоса шарафига шаҳарда ёдгорлик лавҳаси ва барелеф ўрнатилди[18].
- 2001-йилда Иркуцкда Нуреев шарафига ёдгорлик лавҳаси ўрнатилди
- 2004-йилда „Ўзга дунё боғи“ спектаклининг премераси бўлиб ўтди. Рудолф Нуреев" Роман Виктюк театрида . Бир куни режиссёр Нуриевга у ҳақида спектакл қўйишга ваъда берди. Роман Виктюк драматург Азат Абдуллиннинг песасига мурожаат қилиб, ваъдасини бажарди[19].
- 2013-йил октябр ойида Миллий саҳна либослари марказида (Мулен, Франсия) Рудолф Нуреев жамғармаси уч юзга яқин буюмдан иборат Нуреев коллексияси бўлимини очди.
- 2017-йилда Болшой театри Нуреев балет спектаклини тайёрлади (Кирилл Серебренников ва Юрий Посохов томонидан саҳналаштирилган). 2017-йил 11-июлда бўлиб ўтиши режалаштирилган премера театр режиссёри Владимир Урин томонидан чиқарилишидан уч кун олдин бирдан бекор қилинди ва фақат 2017-йил 9 ва 10-декабр кунлари Болшой театрида бўлиб ўтди[20].
- 2017-йил 21-сентябрда Лондонда Виктор-роуд Нуреев Парижга кўчишдан олдин яшаган Кенсингтон шаҳрида эсдалик нишони кўк плакет ўрнатилди[21].
- 2018-йил ноябр ойида Қозонда Рудолф Нуреевнинг биринчи рус ҳайкали очилди. Ёдгорлик Опера ва балет театри ёнидаги майдонда жойлашган. Ёдгорлик муаллифи Зураб Церетели[22].
Манбалар
- ↑ Правописаниэ эго фамилии нередко визивало спори и приводило к разночтениям. На могиле артиста на парижском кладбищэ Сент-Женевьев-де-Буа написано по-русски Рудолф Нуреэв.
- ↑ „Рудольф Нуреев: бог танца и порока“. 2009-йил 3-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 31-октябр.
- ↑ „Синенко С. Г. Рудольф Нуреев: истоки творчества, превратности судьбы. Художественно-документальное повествование. — Уфа: Китап, 2008. — 192 с.“. 2013-йил 4-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 3-октябр.
- ↑ „Сайт Рудольф Нуреев“ (ру) (деадлинк). 2010-йил 20-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 26-июл.
- ↑ „Башкирское хореографическое училище“. 2012-йил 26-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 20-июн.
- ↑ Дольфюс Ариан.. „Непокоренный Нуреев — Дольфюс Ариан“ (ру). 2013-йил 11-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 3-декабр.
- ↑ „Три пути на Голгофу Рудольфа Нуреева“ (ру). Руссиаэду (2018-йил 12-март). 2021-йил 20-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-март.
- ↑ „Рудольф Нуриев в Казани“ (ру) (деадлинк). 2014-йил 14-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 1-июл.
- ↑ „Нуриевский фестиваль на сайте Татарского театра оперы и балета им. М.Джалиля“ (ру) (деадлинк). 2012-йил 6-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 22-феврал.
- ↑ „«Мне промывали мозги с самого детства» Майор КГБ сбежал в США и раскрыл все советские секреты. За измену ему обещали миллион долларов“ (ру). Лента.РУ. 2022-йил 9-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 9-апрел.
- ↑ Каванагҳ, Жулиэ Нуреев: Тҳе Лифе (2007) ИСБН 978-0-375-40513-6
- ↑ Тҳе Cанадиан Пресс.. „ТВ данcе-wиннер Арчамбаулт таcклес Нуреев - Арц & Энтертаинмент - CБC Неwс“ (эн). Cбc.cа (2009-йил 30-ноябр). 2013-йил 14-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 3-май.
- ↑ Жоҳн Эзард анд Cаролйн Соутар.. „Нуреев анд ме | Стаге“ (эн). Тҳе Гуардиан (2003-йил 30-январ). 2012-йил 10-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 3-май.
- ↑ Теренcе Стамп. „ЁуТубе "Нуреев Унзиппед" доcументарй, 1998“ (эн). адам28хх (8-9-2018). 2021-йил 18-январда асл нусхадан архивланган.
- ↑ „На сайте 10-ого кинофестивала [[Спутник над Польшей]], доступ 2016-йил, 11-ноябр.“. 2016-йил 11-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 10-ноябр.
- ↑ „Рустам Минниханов откроет памятник Рудольфу Нуриеву“ (ру). казан.аиф.ру. 2018-йил 10-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 7-ноябр.
- ↑ „Спиваков подарил уфимскому музею редкие видеозаписи выступлений Рудольфа Нуреева“ (ру) (2015-йил 18-сентябр). 2016-йил 26-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 9-январ.
- ↑ „В Казани состоялось официальное открытие памятника Рудольфу Нуриеву“ (ру). казан.кп.ру. 2019-йил 22-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 7-ноябр.
- ↑ „Плақуэ эреcтед ин 2017 бй Энглиш Ҳеритаге ат 27 Виcториа Роад, Кенсингтон, Лондон“. 2018-йил 14-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 13-май.
- ↑ „«Болшои тҳеатре cанcелс Нуреев баллет премиэре»“. 2017-йил 9-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 9-июл.
- ↑ „«Нуреев» — Балет в двух действиях“. 2021-йил 17-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 11-декабр.
- ↑ „Владимир Спиваков привез в Уфу редкие видеозаписи Рудольфа Нуреева“ (ру) (2015-йил 19-сентябр). 2016-йил 1-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 9-январ.