Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Ryan White

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya

Рян Wайне Wҳите

Ўлимидан бир йил олдин, 1989-йил
Таваллуди 6-декабр 1971-йил
Кокомо Индиана Amerika Qoʻshma Shtatlari
Вафоти 8-апрел 1990-йил(1990-04-08)
(18 ёшда)
Индианаполис, Индиана, Amerika Qoʻshma Shtatlari
Фуқаролиги Amerika Qoʻshma Shtatlari
Машҳур ишлари „Рян Wҳите: Мй Оwн Сторй“
Отаси Ҳуберт Wайне
Онаси Жеанне Элаине
Веб-сайти рянwҳите.cом

Рян Wҳите (талаффузи: Раян Уайт; 1971-йил 6-декабр, Кокомо, Индиана, АҚСҲ — 1990-йил 8-апрел, Индианаполис, Индиана, АҚСҲ)[1] — Америка Қўшма Штатларида ОИВ (одамнинг иммунитет танқислиги вируси) ва ОИТС (орттирилган иммун танқислиги синдроми)га қарши курашда миллий тимсолга айланган америкалик ўсмир.

Wҳите туғма гемофилия билан касалланган ҳамда асосини донор қони ташкил этадиган махсус дорилар олишга мажбур бўлган, ўша препаратлар орқали ОИВ инфексиясини юқтириб олган. Касаллик Рян қонида 1984-йил декабр ойида аниқланган. Шифокорларнинг Рян мактабда бошқа ўқувчиларга ҳеч қандай хавф туғдирмайди мазмунидаги кафолатларига қарамай, Кокомодаги кўплаб ота-оналар ва ўқитувчилар Ряннинг бу мактабда таҳсил олишига қарши чиқишган[2]. Мактаб маъмурияти томонидан кўрилган чоралар, узоқ давом этган ҳуқуқий кураш ҳамда оммавий ахборот воситаларида бу можаронинг ёритилиши натижасида Рян ОИТСга қарши курашнинг рамзига айланган. 1990-йили вафот этгунига қадар Рян турли ижтимоий ҳаракатлар ва тадбирларда фаол иштирок этиб келган, кўплаб жамоат арбоблари билан учрашган ва ОИВ муаммоси ҳақида жамоатчилик фикрига катта таъсир ўтказган.

Рян Wҳитенинг номи АҚШнинг ОИВ билан касалланган камбағалларга ёрдам бериш учун тузилган федерал дастурга берилган, унинг ўлимидан кўп ўтмай бу дастур расман қабул қилинган ва ҳали ҳам амалда қўлланиб келинади.

Ёшлик йиллари ва касалланиши

Рян Wҳите 1971-йил 6-декабрда Кокомодаги Сент-Жозеф Мемориал касалхонасида Ҳуберт Wайне ва Жеанне Элаине оиласида дунёга келган. Рян уч кунлик бўлганида, шифокорлар унга ирсий гемофилия касаллиги ташхисини қўйишган[3]. Касалликка қарши курашиш учун у ҳар ҳафта донорларнинг қон плазмасидан тайёрланган „ВИИИ омил“ препаратларини олган[4]. 1984-йил декабр ойида Wҳите пневмония билан касалланган. 17-декабр куни ўпка биопсиясидан сўнг унга ОИТС ташхиси қўйилган. Рян иммунитет танқислиги вирусини касалланган донор қонидан тайёрланган „ВИИИ омил“ препарати орқали юқтирган. Аммо инфексия аниқ қачон Рян қонига тушганлиги бугунги кунга қадар номаълум. Ўша вақтларда олимлар ОИТС ҳақида етарлича маълумотга эга бўлишмаган, фақатгина бу ОИВнинг асорати ҳисобланиб, 1986-йилгача ҲТЛВ-ИИИ деб номланган. Вирус кашф этилганига кўп вақт бўлмаганлиги сабабли, донор скрининг процедуралари деярли йўқ эди, кўпчилик ўзидаги касаллик ва унинг қандай юқиши ҳақида умуман билмаган, шунинг учун 1979 ва 1984-йилларда ушбу препаратни қабул қилган одамларнинг 90 фоизида ОИВ билан касалланиш кузатилган[5]. Касаллик ташхиси қўйилган вақтда Ряннинг Т-ҳужайралари сони 25 тага тушиб қолган эди. Соғлом одамларда уларнинг сони 1200 та атрофида бўлади[6]. Шифокорлар Wҳитенинг атиги 6 ой умри қолганлигини айтишган[7]. Ташхис қўйилгач, Рян мактабга қайтишга имкон топа олмаган чунки у касаллик туфайли жуда кучсиз ва нимжон ҳолатга келиб қолган эди. Аммо 1985-йил бошида Рян ўзини яхши ҳис қила бошлаган. Бироқ Ряннинг онаси ўғлининг мактабга қайтишига рухсат сўраганида мактаб маъмурияти рад жавобини берган. 1985-йил 30-июн куни давлат мактаблари округи раҳбари Жеймс О. Смитҳ томонидан мактабга қайта қабул қилиш ҳақидаги расмий аризанинг рад этилиши тўққиз ойлик ҳуқуқий курашлар бошланишига сабаб бўлган[8].

Мактаб билан зиддият

ОИВ инфексиясининг юқиш йўллари 1980-йилларда тўлиқ ўрганилмаган эди. 1983-йилда Америка Тиббиёт Ассоциацияси ОИВнинг ҳимоясиз жинсий алоқа туфайли ва қон орқали юқиш эҳтимоли катталигини таъкидлашган[9]. Олимлар ОИВ инфексияси қон орқали юқишини билишган, исбот сифатида болаларда ОИТС билан касалланиш ҳолатлари жуда камлигини кўрсатишган (Wҳите мактабдан ҳайдалган пайтда, АҚШда болалар орасида касалликнинг атиги 148 ҳолати аниқланган эди). Шифокорларнинг бу фикрларига қарамасдан кўп оилалар Wҳитенинг мактабда бўлиши бошқа болаларга хавф туғдиради, деб Ряннинг мактабга қатнашига қарши чиқишган[10].

Мактаб кўплаб ота-оналар ва ўқитувчилар томонидан катта босимга учраган, бу эса Ряннинг ташхиси аниқ бўлганидан кейин уни мактабдан ҳайдалишига сабаб бўлган. 50 нафар ўқитувчи ва 117 нафар ота-она Wҳитени мактабга киришини ман этиш тўғрисидаги петицияга имзо чекишган. Рян ва унинг онаси мактаб маъмурияти қарори устидан судга шикоят қилишган. Бу орада, Рян телефон ва компютер орқали масофадан туриб таълим олишни бошлаган. Суд мажлисида комиссия Рянни мактабга боришини тақиқлаш асоссиз деб топган. Мактаб Индиана таълим кенгашига апелляция берган, кейинчалик мактаб маъмурияти доктор Алан Адлердан Wҳите ҳақида тиббий хулоса сўраган. Тиббий хулосада Рян мактабга бориши мумкинлиги ва бу бошқа ўқувчилар учун хавф туғдирмаслиги таъкидланган эди. 21-феврал куни Wҳите дарсга келганида мактаб ўқувчиларидан 151 нафари мактабга келмай уйларида қолишган. Худди шу куни бир гуруҳ ота-оналар Ҳоwард округ судига даъво аризаси билан мурожаат қилишган, судя Ряннинг мактабга боришига рухсат бериш 1949-йилда Индианадаги юқумли касалликлар тўғрисидаги қонунга зид деб қарор қилган. Сан-Франcисcода ОИТС билан касалланган беморларни даволашда катта тажрибага эга бўлган Индиана штати соғлиқни сақлаш комиссари доктор Wудроу Мерс ва Касалликларни назорат қилиш маркази Wҳите бошқа ўқувчилар учун хавф туғдирмаслиги тўғрисида баёнот беришган лекин кўплаб ота-оналар ва мактаб маъмурияти, бу баёнотларни эътиборсиз қолдиришган[7].

1986-йил феврал ойида Неw Энгланд Жоурнал оф Медиcине ОИВ билан касалланган одамлар билан уч ой давомида бирга яшаган лекин жинсий алоқада бўлмаган 101 нафар инсонни ўрганиш натижаларини эълон қилган. Тадқиқот натижалари инфексия хавфи умумий тиш чўткалари, устара, кийим-кечак, тароқ ва идиш-товоқлар билан алоқа қилиш орқали юқмаслигини кўрсатган[11].

Кўпчилик Wҳитенинг онаси мактаб маъмуриятига қарши курашнинг ташаббускори эканлигига ишонишган, аммо бу ёлғон бўлиб чиққан. Ряннинг ўзи барча масалалар бўйича қарор қабул қилган. Орадан вақт ўтиб Ряннинг онаси мактабга қайтиш қарори ҳам бутунлай ўғлининг фикри эканлигини айтган: „Шахсан мен анча олдин воз кечган бўлардим. Бу мен учун ва бутун оиламиз учун катта енгиллик бўларди. Аммо, хоҳ ишонинг хоҳ ишонманг, Рян ҳар доим мактабни чин дилдан севган, мактабга қайтишни хоҳлаган, мен эса унинг хоҳишларини ҳурмат қиламан“[12].

Зиддиятлар хронологияси
1985—1986-ўқув йили
30-июн Жамес О. Смитҳ Wҳитени мактабга келишини тақиқлади[13].
26-август Ўқув йилининг биринчи куни. Wҳитега масофадан таълим олишга рухсат берилди[14].
2-октябр Мактаб директори Рянни мактабга боришини тақиқлаш қарорини қўллаб-қувватлади[15].
25-ноябр Индиана Таълим Департаменти Wҳитени дарсларга қабул қилиш кераклигини белгилаган[16].
17-декабр Мактаб маъмурияти департамент қарорига қарши аппеляция берган[17].
6-феврал Таълим департаменти аппеляцияни кўриб чиққач, Wҳитени мактабга бориши мумкинлигини қайта белгилаган[18].
13-феврал Ҳоwард округ соғлиқни сақлаш комиссарлиги Wҳите талабалар учун хавфли эмас деб хулоса берган[19].
19-феврал Округ суди Рянни мактаб боришини тақиқлашни бекор қилди[20].
21-феврал Wҳите мактабга қайтган. Худди шу куни бошқа судянинг қарори билан Рянниг таълим муассасасига киришига тақиқ яна эълон қилинган[21].
2-март Wҳитенинг мактабга қайтишига қарши бўлганлар пул йиғиш учун мактабда ким ошди савдоси ўтказганлар[22].
9-апрел Wҳитенинг иши округ судига тақдим этилган[23].
10-апрел Округ суди судяси Жаcк Р. ЎНеилл мактабдаги тақиқни бекор қилган[24].
18-июл Индиана апелляция суди бу иш бўйича апелляцияни рад этган[25].

Ниҳоят, 10-апрел куни Франкфортдаги Клинтон округи суди Wҳитенинг мактабга боришини тақиқловчи қарорни бекор қилган. Худди шу куни йигирма икки нафар ўқувчи бошқа мактабга ўтиб кетишган. Бир неча ҳафта ўтгач, баъзи ота-оналар ўзларининг „муқобил“ мактаби „Руссиавилле Ҳоме Студй Счоол“ни очишган[26]. Wҳите 1986—1987-ўқув йили давомида мактабда таҳсил олган лекин бу ерда унинг дўстлари кам бўлган ва ўзини ёлғиз ҳис қилган. Мактаб маъмурияти уни бир марта ишлатиладиган идишлардан овқатланишини, алоҳида ҳожатхонадан фойдаланишини ва жисмоний тарбия дарсларига бормаслигини талаб қилган[27].

Рян газета тарқатувчи бўлиб ишлаган, кўп одамлар ОИВ қоғоз орқали юқишидан қўрқиб, газетага обуналарини бекор қилишган[7]. Рянга зўравонлик ва таҳдидлар ҳам бўлган. Ўша йилларда ОИВнинг „гейлар касаллиги“ сифатидаги стереотипи туфайли Рян ҳам гомофобик ҳужумларга дучор бўлган. Онасининг сўзларига кўра, кўчадаги одамлар Рянга қарата „Сенинг гей эканингни биламиз!“ деб бақиришган[10]. Wҳитени қўллаб-қувватлаган Кокомо Трибуне муҳаррирлар ва ноширларни ҳам гомосексуаллар деб аташган ва уларга қарши куч ишлатишган[10]. Номаълум шахс томонидан отилган ўқ Wҳителарнинг уйи деразасини синдирганида, оила Кокомони тарк этишга қарор қилишган[7][27].

Ўқув йили тугаганидан сўнг, Wҳителар оиласи Индиана штатининг Cиcеро шаҳрига кўчиб ўтадилар, бу ерда Рян маҳаллий Ҳамилтон Ҳеигҳц Ҳигҳ мактабида ўқишни бошлайди. Кўчиб ўтишдан бироз вақт олдин кўнгиллилар гуруҳи Cиcеро шаҳрида ОИВ инфексиясини юқтириш йўллари ҳақида маълумотлар тарқатиб, тарғибот тадбирларини ўтказишади. 1987-йил 31-августда янги ўқувчини мактаб директори Тонй Cоок, маҳаллий таълим тизими раҳбари Боб Г. Cарнал ва Рян билан қўл бериб кўришишдан қўрқмаган бир қанча талабалар кутиб олишган[28].

Кузда Cиcерода Рян Wҳитега бағишланган тадбир ўтказилган, тадбир давомида губернатор Роберт Орр Рян ва унинг онасини ОИТС ҳақида инсонлар онгида тушунча пайдо қилишдаги жасорати учун мукофотлар билан тақдирлаган. Кейинроқ Рян оиласининг кўчиб ўтиши ҳақида шундай дейди: „Уч йил ичида биринчи марта ўзимизнинг уйимиз, мени қўллаб-қувватлайдиган мактабимиз ва кўплаб дўстларимиз борлигини ҳис қилдик. Мен бахтлиман. Мен яна оддий ўсмирга айландим. Буларнинг барчаси мактабимиз ўқувчиларининг ҳақиқатга қулоқ тутганлари, касаллик ҳақида ота-оналарига айтганлари, менга дўстона муносабатда бўлганликлари туфайлидир“[12].

Миллат вакили

Оммавий ахборот воситаларида ОИТС ҳақида мақолалар сони ортиб бораётган бир пайтда олиб борилган тадбирлар Wҳитени матбуот эътиборига туширган. 1985—1987-йилларда Америка оммавий ахборот воситаларида ОИТС ҳақидаги хабарлар сони икки бараварга кўпайган[29].

Бу вақтга келиб Рян тез-тез телевидениеда пайдо бўлар, газеталарга интервю берарди, касаллиги ҳақида одамларга маълумотлар тарқатарди. Бундай чиқишлар Рянни ОИТС пандемиясига қарши курашнинг рамзига айлантирди. Wҳите Пҳиллип Донаҳуэнинг ток-шоусига тез-тез ташриф буюрган ва турли хайрия маблағлари йиғишда қатнашган[7]. ОИВга нисбатан жамоатчилик муносабатини яхшилашга ёрдам бериш мақсадида Wҳите билан бирга кўплаб машҳурлар саҳнада чиқишлар қилишган. Хонандалар Жоҳн Мелленcамп, Элтон Жоҳн ва Мичаэл Жаcксон, актёрлардан Матт Фреwер, Элизабетҳ Тайлор, Брооке Шиэлдс ва Алйсса Милано, спортчилардан Грег Лоуганис ва Кареэм Абдул-Жаббар, баскетбол мураббийи Боб Книгҳт, таниқли шифокор Эверетт Кооп, Президент Роналд Реаган шулар жумласидан. Уларнинг барчаси Рян билан учрашишган, телевиденияда чиқишлар қилишган. Элтон Жоҳн Wҳителарнинг оилавий дўстига айланган: у энг камида ойига бир марта Рянга қўнғироқ қилар, Рян билан хат ёзишар ва уларнинг хонадонига ташриф буюрар эди[12]. Хонанда оилага Cиcеродан уй сотиб олишга ёрдам берган, Элтон уй учун дастлабки тўловни тўлаш мақсадида оилага 16 500 доллар қарз берган. Пул қайтарилгач, Элтон уни Ряннинг синглисини коллеждаги ўқиши тўлови учун ишлатган[30].

Мичаэл Жаcксон Wҳитега қизил Мустанг кабриолетини совға қилган[2]. Грег Лоуганис Рянни чанғидан сакраш бўйича миллий чемпионатга таклиф қилган ва унга ўзи қўлга киритган олтин медалини совға қилган[12]. Рян ОИТС ва бошқа жиддий касалликларга чалинган кўплаб болалар билан дўст бўлган[7]. Машҳур кишилар билан муносабатлар олиб келган шон-шуҳратга ва совғаларига қарамай, Wҳите жамоатчиликнинг диққат марказида бўлишни ёқтирмаслигини айтган ва у ҳар қандай вақтда бутун шон-шарафини саломатликка алмаштиришга тайёр эканини таъкидлаган[2].

1988-йилда Wҳите Президент Реаганнинг ОИТСга қарши конференсиясида омма олдида сўзга чиққан. Рян илк бор мактабга қайтмоқчи бўлганида дуч келган камситилишлари, касалликдан яхши хабардор одамлар уни Cиcеро шаҳрида илиқ кутиб олишганлари ҳақида гапириб берган. Рян ўз тажрибасига таяниб, жамоатчиликка ОИВ/ОИТС ҳақида маълумот бериш муҳимлигини таъкидлаган[27].

„Рян Wҳите Сторй“ филмида Рян ролини ижро этган актёр Лукас Ҳаас (2007)

1989-йилда АБC телевидениесининг „Рян Wҳите Сторй“ филмида Рян ролини Лукас Ҳаас ижро этган. Жудитҳ Лигҳт Ряннинг онасини, Никки Cох эса унинг синглиси Андреа ролини ўйнаган. Шунингдек, филмда Сараҳ Жессиcа Паркер (ҳамшира сифатида), Георге Дзундза (шифокор сифатида) ва Георге C. Сcотт (адвокат сифатида) роллар ижро этишган. Wҳитенинг ўзи бу филмда кичик рол ўйнаган, у бош қаҳрамон билан дўст бўлган, ОИВ билан касалланган Чад исмли бошқа болани гавдалантирган[31]. Филмни 15 миллионга яқин инсон томоша қилган[32]. Кокомо шаҳри аҳолисининг бир қисми ўз шаҳарлари филмда салбий кўринишда тасвирланганини ноҳақлик деб ҳисоблашган. Премерадан сўнг, собиқ мер Роберт Ф.Саргентнинг матбуот хизмати офиси бутун мамлакат бўйлаб шикоятлар ва ғазабланган хатлар билан тўлиб кетган[31][32].

1990-йилнинг бошида Wҳитенинг соғлиғи ёмонлашган. Шунга қарамай, 26-март куни Лос-Анжелесда АҚШнинг собиқ президенти Роналд Реаган ва унинг рафиқаси Ненси билан учрашув вақтида Рян яқинлашиб келаётган битирув кечаси ва коллежга бориш умидлари ҳақида суҳбатлашган[33]. Ўша куни кечқурун, Осcар маросимида меҳмон сифатида қатнашаётган Wҳите ўзини жуда ёмон ҳис қилган ва маросим тугашидан олдин у ерни тарк этишга мажбур бўлган[7].

Ўлими

1990-йил 29-мартда, ўқишни тугатишдан бир неча ой олдин, Wҳите нафас йўллари инфексияси билан Индианаполисдаги Рилей болалар касалхонасига ётқизилган. Аҳволи ёмонлашгани боис унга нафас олиш аппарати уланиб, тинчлантирувчи дори берилган. Элтон Жоҳн касалхонада Ряннинг оиласи ёнида турган. Касалхонанинг телефонлари хайрихоҳларнинг қўнғироқлари кўплигидан барча мурожаатларни қабул қила олмаган. Бошқалар қаторида, Вице-президент Дан Қуайле ва сенатор Тед Кеннедй Wҳитенинг саломатлиги тўғрисида доимий равишда шифохона билан боғланиб туришган[12]. Рян ҳушидан кетган вақтда унинг отаси 11 йил ичида биринчи марта уни кўришга келган (Ҳуберт Wайне ва Жеанне Элаине ўғлининг етти ёшлигида ажралишган, отаси Кокомода яшаган бўлсада, оила билан алоқалари узилган эди)[7]. Рян Wҳите 1990-йил 8-апрел куни эрталаб соат 7:11 да 18 ёшида вафот этган[2][7]. 1984-йилда шифокорлар Рянга 6 ой умри қолганлигини айтишган бўлса-да, у яна 5 йилдан кўпроқ яшади. Ўша куни касалхонада бўлган роҳиб Раймонд Пробасcо шундай деган: „Бу нимжон йигитча бизга руҳиятнинг ҳақиқий кучини кўрсатди“.

„Биз Ряндан қарздормиз, уни уйидан ва мактабидан ҳайдаб чиқарган қўрқув ва жоҳиллик бир кун келиб албатта йўқолади. ОИТС билан оғриган беморларга қалбимиз ва онгимизни очиб беришдаги хизматлари учун Ряндан қарздормиз. Биз Ряндан касаллар, уларнинг дўстлари ва оилаларига ҳамдардлик ҳамда кўрсатган бағрикенглиги учун қарздормиз. Касалликнинг ўзи даҳшатли, ундан азоб чекаётган одамлар эмас. У бизга қандай яшашни ва қандай ўлиш кераклигини ўргатди“
—АҚСҲ президенти Роналд Реаган, 11-апрел 1990-йил[33]

11-апрел куни Индианаполисдаги Меридиан Стреэтда жойлашган Пресвитериан черковида бўлиб ўтган Ряннинг дафн маросими ва видолашувида 1500 дан ортиқ одам қатнашган[34]. Wҳитенинг тобутини футболчи Ҳоwиэ Лонг, журналист Пҳил Донаҳуэ ва „Скйлине Пигеон“ қўшиғини куйлаган қўшиқчи Элтон Жоҳн каби машҳур шахслар кўтариб келишган. Дафн маросимида Мичаэл Жаcксон ва АҚСҲнинг биринчи хоними Барбара Буш ҳам иштирок этган. Шу куни Индианада штатининг байроқлари флагштокнинг ярим бўйига туширилган. Дафн маросими куни собиқ президент Рейган 1987-йилгача ўз нутқларида ОИТС ҳақида деярли гапирмагани учун танқид қилинган[4][9] фақат 1985-йилда Тҳе Wашингтон Пост томонидан эълон қилинган баёнотда Wҳитега ҳурмат кўрсатган[33][34]. Рейганнинг нутқи ва Wҳитенинг дафн маросими Ряннинг ОИТС ҳақидаги инсонлар тасаввурини ўзгартириш учун қанчалик кўп иш қилганлигининг рамзи сифатида кўрсатилган[34].

Рян Wҳите уйи яқинидаги Cиcеро шаҳри қабристонига дафн этилган. Ўлимидан сўнг бир йил ичида қабр тўрт марта вандализмга учраб бузиб ташланган[35]. Вақт ўтиши билан у жой Рянга ишонуcвҳилар учун зиёратгоҳга айланган[36].

Хотираси

Барак Обама „Рян Wҳите дастури“ни имзоламоқда (2009)

Wҳите ХХ аср 80-йилларининг охирларида ОИВ билан касалланган энг машҳур одамлардан бири ҳисобланади. Актёр Роcк Ҳудсон билан бирга Рян ОИВ билан касалланган беморларнинг энг етакчи жамоатчилик вакилларидан бирига айланган. Wҳите ака-ука Рай, Магиc Жоҳнсон, Кимберлй Бергалис ва Фреддиэ Мерcурй сингари касаллик билан бевосита алоқадор бўлганлар билан биргаликда вируснинг жиддийлиги ҳақида жамоатчиликни хабардор қилишга ҳаракат қилишган[37].

Wҳитенинг ўлимидан кейин кўплаб хайрия ташкилотлари тузилган. 1991-йилдан бери ўтказиб келинаётган Индиана университети рақс марафони Рилей болалар касалхонаси учун 50 миллион доллардан кўпроқ маблағ хайрия қилган[38][39].

Wҳитенинг ўлими Элтон Жоҳнни ўзининг ОИТСга қарши фондини яратишига сабаб бўлган[40]. Шунингдек, у қўшиқларидан биридан тушган пулни Рилей касалхонасига хайрия қилган. Жеанне Элаине 1992-йилдан 2000-йилгача фаолият юритган Рян Wҳите жамғармасига асос солган. Йиллик хайрия миқдори 300 000 долларга етган. 1992-йилда у ўғли тириклигида ёзган „Рян Wҳите: Мй Оwн Сторй“ (Рян Wҳите: Менинг ҳикоям) китобини нашр эттирган[41].

Элтон Жоҳннинг „Тҳе Ласт Сонг“, Мичаэл Жаcксоннинг „Гоне Тоо Соон“ ва Тиффанй Дарwишнинг „Ҳере ин Мй Ҳеарт“ қўшиқлари Рян Wҳите хотирасига бағишланган. 1980-йилларнинг бошида ОИТСга жамият томонидан эътибор берилмаган ва у „гейлар муаммоси“ ёки ҳатто „гомосексуаллик учун жазо“ деб ҳисобланган, чунки илк аниқланган ҳолатлар орасида гомосексуализм вакиллари ҳам бўлишган[9]. Wҳитега қўйилган ташхис кўпчиликка бу муаммога ҳар ким дуч келиши мумкинлигини кўрсатган. Рян баъзи гомофоблар томонидан ОИТС эпидемиясининг „айбсиз қурбони“ сифатида кўрсатилган лекин Рян ва унинг оиласи ҳар доим бундай қарашларга қарши бўлиб келишган, чунки бу атама ОИВ гомосексуаллар ўз касалликларига „лойиқ“ эканлигини таъкидлаш учун ишлатилган. Wҳитенинг онаси Тҳе Неw Ёрк Тимес газетасига берган интервюсида Ряннинг сўзларидан иқтибос келтирган: „Мен ҳам ОИТСга чалинган инсонлар билан бир хилман“. 1990-йил август ойида, Wҳитенинг ўлимидан тўрт ой ўтгач, АҚШ Конгресси ОИВ/ОИТСга қарши фавқулодда ёрдам тўғрисидаги дастурни қабул қилган. Бу дастур Рян Wҳите CАРЕ Аcт[42] деб ном олган, одатда оддийгина Рян Wҳите Аcт[43] деб аталади. Унинг мақсади ОИВ билан касалланган, камбағал, бошқа молия манбаларига эга бўлмаган ёки суғуртаси даволаниш учун тўловни тўлашга етмайдиганларга ёрдам кўрсатишдан иборат. Дастур 1996, 2000, 2006 ва 2009-йилларда узайтирилган. 2009-йилда Барак Обама 22 йил аввал жорий қилинган ОИВ билан касалланган беморларнинг АҚШга саёҳат ва иммиграциясига қўйилган тақиқни бекор қилиш режаларини ҳам эълон қилган. Унинг сўзларига кўра, бу чеклов „ҳақиқий маълумотлардан кўра кўпроқ қўрқувга асосланган“[44][45].

Дастурнинг амал қилиш муддати 2013-йилда тугаган, аммо Конгресс ушбу дастур билан белгиланган ОИВга қарши кураш ишларига маблағ ажратишда давом этмоқда[46]. Дастур йилига тахминан 500 000 кишига ёрдам қўлини чўзади ва 2004-йилда бу дастур 2567 ташкилотга маблағ ажратган[43][44][47]. 2006-йил сентябр ойида ушбу федерал дастурнинг жамғармаси 2,1 миллиард АҚШ долларидан ортиқ суммани ташкил этган[48].

Рян Wҳите УСА Тодай журналининг ХХ асрнинг сўнгги 25 йилидаги энг нуфузли одамлари рўйхатида йигирма тўртинчи ўринни эгаллаган[49] ва Индианаполисдаги болалар музейида Анне Франк ва Рубй Бридгес билан бирга „Болалар кучи“ кўргазмасида хотирланган[50]. 1993-йилдаги интервюсида ОИТС фаоли Ларрй Крамер шундай деган: „Менимча, кичкина Рян Wҳите бу касаллик ҳақидаги фикрларни ўзгартириш учун бошқалардан кўра кўпроқ иш қилган“[51].

Манбалар

  1. ↑ „А Тимелине оф Кей Эвенц ин Рян’с Лифе“ (деадлинк). 2007-йил 12-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 21-апрел.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Ж., Дирк. „Рян Wҳите Диэс оф АИДС ат 18; Ҳис Струггле Ҳелпед Пиэрcе Мйтҳс“. Неw Ёрк Тимес (9-апрел; 1990). 2010-йил 15-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 29-июл.
  3. ↑ Браннон Ҳ. „Мотҳер оф АИДС мартйр Рян Wҳите спеакс ат Пруис Ҳалл“ (эн) (деадлинк). бсудаилйнеwс.cом. 2012-йил 3-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 29-июл.
  4. ↑ 4,0 4,1 Ресник, С. (1999). Блоод Сага: Ҳемопҳилиа, АИДС, анд тҳе Сурвивал оф а Cоммунитй. — Университй оф Cалифорниа Пресс. ИСБН 0-520-21195-2
  5. ↑ Жамес П. Cроwлей, М.Д. „Блоод Сага: Ҳемопҳилиа, АИДС, анд тҳе сурвивал оф а cоммунитй - Боок Ревиэw“ (эн). Тҳе Неw Энгланд Жоурнал оф Медиcине. 2014-йил 19-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 29-июл.
  6. ↑ „Wҳат Аре ҲИВ анд АИДС?“. Унитед Статес Департмент оф Ҳеалтҳ анд Ҳуман Сервиcес (2021-йил 8-апрел). 2021-йил 4-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: июл 29, 2023.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 7,8 Wҳите Р., Cуннингҳам, М.. Рян Wҳите: Мй Оwн Сторй. Диал Боокс, 1991. ИСБН 0-8037-0977-3. 
  8. ↑ Спеcтер, М. АИДС Виcтим’с Ригҳт то Аттенд Публиc Счоол Тестед ин Cорн Белт. — Тҳе Wашингтон Пост, 3-сентябр 1985-йил.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Шилц, Р.. Анд тҳе Банд Плаед Он: Политиcс, Пеопле, анд тҳе АИДС Эпидемиc. Ст. Мартин’с Пресс, 1987. ИСБН 0-312-00994-1. 
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Cоҳен, С. „Cитй Оф Фирсц“ Стругглес wитҳ Дивисион овер АИДС ин Счоол. — Ассоcиатед Пресс, 28-апрел 1986-йил.
  11. ↑ Wаллис, C. Лессенинг Феарс; Cонтаcт доэс нот спреад АИДС. — Тиме, 17-феврал 1986-йил. Архивировано 8 феврал 2009 года.. Қаралди 29-07-2023
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Тейлор, Роберт. Райан Уайт: история одного мальчика. — 2008. Архивировано 23 апрел 2011 года.
  13. ↑ Доместиc неwс. — Ассоcиатед Пресс, 31-июл 1985-йил.
  14. ↑ Перлман, Л. АИДС Виcтим Бегинс Счоол Бй Пҳоне. — Ассоcиатед Пресс, 26-август 1985-йил.
  15. ↑ Оффиcиал Реcоммендс АИДС Виcтим Стай Ҳоме фор Счоол. — 2-сентябр 1985-йил.
  16. ↑ Перлман, Л. Руле Теэн-агер Cан Аттенд Cлассес. — Ассоcиатед Пресс, 25-ноайбр 1985-йил.
  17. ↑ Перлман, Л. Счоол Боард Вотес то Аппеал Деcисион Аллоwинг АИДС Виcтим ин Cлассес. — Ассоcиатед Пресс, 18-декабр 1985-йил.
  18. ↑ Страусс, Ж. Бой Cан Ретурн То Счоол Иф Ҳеалтҳ Оффиcер Аппровес, Боард Сайс. — Ассоcиатед Пресс, 6-феврал 1986-йил.
  19. ↑ Перлман, Л. Ҳеалтҳ Оффиcер Сайс АИДС Виcтим Рян Wҳите Cан Ретурн То Счоол. — Ассоcиатед Пресс, 13-феврал 1986-йил.
  20. ↑ Перлман, Л. Жудге Дениэс Мотион То Бар Индиана АИДС Виcтим Фром Cлассес.. — Ассоcиатед Пресс, 19-феврал 1986-йил.
  21. ↑ Страусс, Ж. АИДС Счоолбой Баcк ин Cлассроом Бут Жудге Рулес Агаинст Ҳим. — Ассоcиатед Пресс, 21-феврал 1986-йил.
  22. ↑ Оппоситион Гроуп Раисес Неэдед Фундс Фор Бонд. — Ассоcиатед Пресс.
  23. ↑ Страусс, Ж. Жудге Делайс Рулинг Ин Рян Wҳите Cасе. — Ассоcиатед Пресс, 9-апрел 1986-йил.
  24. ↑ Кусмер, К. Теэн-Аге АИДС Виcтим Ретурнс То Счоол афтер Ленгтҳй Cоурт Баттле. — Ассоcиатед Пресс, 10-апрел 1986-йил.
  25. ↑ Ҳуддлестон, С. Паренц Дроп Эффорт то Кеэп АИДС Виcтим Оут оф Счоол. — Ассоcиатед Пресс, 18-июл 1986-йил.
  26. ↑ Алтернативе Счоол Опенс ин АИДС Сcаре. — Тҳе Wашингтон Пост, 23-апрел 1986-йил.
  27. ↑ 27,0 27,1 27,2 Франклин, Т. Теэн’с Сторй оф АИДС Прежудиcе Wинс Ҳеарц. — Тҳе Чиcаго Трибуне, 3-март 1988-йил.
  28. ↑ Ричардсон, Ф. АИДС Счоолбой Сайс Фирст Дай Ат Неw Счоол Wент „Греат“. — Ассоcиатед Пресс, 31-август 1987-йил.
  29. ↑ Бродиэ, М. АИДС ат 21: Медиа Cовераге оф тҳе ҲИВ Эпидемиc 1981—2002. — Каисер Фамилй Фоундатион, 2004. Архивировано 2 октябр 2008 года. Қаралди 29-07-2023
  30. ↑ Cоҳен, C.Э. А Еар Афтер Рян Wҳите’с Деатҳ, Ҳис Мотҳер, Жеанне, Пиcкс Уп тҳе Пиэcес анд Cарриэс он Ҳис Фигҳт. — 8 апреля 1991. Архивировано 10 январ 2011 года. от 14-06-2010. Қаралди 29-07-2023
  31. ↑ 31,0 31,1 О’Cоннор, Ж.Ж. Ревиэw/Телевисион; АИДС анд Ҳемопҳилиа. — Тҳе Неw Ёрк Тимес, 16-январ 1989-йил. Архивировано 18 сентябр 2017 года. от 14-06-2010. Қаралди 29-07-2023
  32. ↑ 32,0 32,1 Кокомо Маёр Сwампед Wитҳ Ангрй Cаллс Фоллоwинг Рян Wҳите ТВ Мовиэ. — Ассоcиатед Пресс, 18-январ 1989-йил.
  33. ↑ 33,0 33,1 33,2 Рейган, Р. „Wе Оwе Ит то Рян“. — Тҳе Wашингтон Пост, 11-январ 1990-йил.
  34. ↑ 34,0 34,1 34,2 1,500 Сай Гоодбе то АИДС Виcтим Рян Wҳите.. — Ассоcиатед Пресс, 11-апрел 1990-йил.
  35. ↑ Вандалс Агаин Десеcрате Граве оф АИДС Виcтим Рян Wҳите. — Ассоcиатед Пресс, 8-июл 1991-йил.
  36. ↑ Рян Wҳите Адмирерс Леаве Нотес, Мементос ат Граве. — Ассоcиатед Пресс, 10-декабр 1992-йил.
  37. ↑ АИДС ат 21: Медиа Cовераге оф тҳе ҲИВ Эпидемиc 1981—2002. — Каисер Фамилй Фоундатион. Архивировано 2 октябр 2008 года.. Қаралди 29-07-2023
  38. ↑ Алехандер, Л. Индиана У. студенц реач 39М гоал ат данcе маратҳон. — Индиана Даилй Студент, 12-ноябр 2007-йил.
  39. ↑ „ИУ Данcе Маратҳон Раисес Реcорд $2.6 Миллион фор Рилей Ҳоспитал фор Чилдрен.“ (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-11-12 санасида архивланган) ИУ Неwсроом. Индиана Университй. 18-ноябр, 2013-йил. Wеб. Қаралди 20-май, 2014-йил
  40. ↑ Элтон Жоҳн. „'Тҳе бой wҳо савед ме фром мйселф': Элтон Жоҳн он тҳе ёунг фриэнд wҳосе деатҳ фром АИДС турнед ароунд ҳис оwн лифе“ (эн). даилймаил.cо.ук. 2012-йил 17-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 29-июл.
  41. ↑ Счиндеҳетте С., Бреу Г. Тен еарс афтер ҳер сон’с деатҳ, Жеанне Wҳите шуц доwн ҳис фоундатион бут cарриэс он тҳе фигҳт агаинст АИДС. — Пеопле магазине, 15-май 2010-йил.
  42. ↑ Рян Wҳите Cомпреҳенсиве АИДС Рэсоурcес Эмергенcй Аcт
  43. ↑ 43,0 43,1 „«Тҳе Рян Wҳите ҲИВ/АИДС Програм»“ (деадлинк). Ҳеалтҳ Ресоурcес анд Сервиcес Администратион, ҲҲС. 1996-йил 1-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 31-март.
  44. ↑ 44,0 44,1 Франке-Рута, Г. Wҳите Ҳоусе анноунcес энд то ҲИВ травел бан. — Тҳе Wашингтон Пост, 30-ноябр 2009-йил. Архивировано 4 октябр 2012 года.
  45. ↑ Видео: Барак Обама подписиваэт „Закона Ряна Уайта“
  46. ↑ Wеисс Г. „НАCCҲО Cоммеморатес тҳе 25тҳ Анниверсарй оф тҳе Рян Wҳите CАРЕ Аcт“ (эн). Натионал Ассоcиатион оф Cоунтй анд Cитй Ҳеалтҳ Оффиcиалс (2015-йил 21-август). 2024-йил 30-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 31-август.
  47. ↑ Тайлор, Ж. Cаринг фор „Рян Wҳите“: Тҳе Фундаменталс оф ҲИВ/АИДС Треатмент Полиcй. — Тҳе Георге Wашингтон Университй, 22-август 2005-йил.
  48. ↑ Реичманн, Д. Буш Сигнс 3 Ҳеалтҳ Cаре-Релатед Биллс. — Тҳе Wашингтон Пост, 12-декабр 2006-йил. Архивировано 3 март 2016 года. Қаралди 29-07-2023
  49. ↑ „Мост инфлуэнтиал пеопле“. УСА Тодай. 2011-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 29-июл.
  50. ↑ „Тҳе Поwер оф Чилдрен“ (деадлинк). Тҳе Чилдрен’с Мусеум оф Индианаполис. 2008-йил 13-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 29-июл.
  51. ↑ Ниммонс, Д. Ларрй Крамер; АИДС аcтивист; Интервиэw. — сентябр 1993-йил. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi