Ziyosfera

Ryurik

Рюрик (вафоти 879-йил, Новгород Россия) – рус йилномалари ва русбоши китобларига кўра, Варангиан, Шимолий-Ғарбий Россия ҳукмдори, Новгород князлиги ва кейинчалик қиролликка айланган рус князлиги ва Рюриклар сулоласи асосчиси[1]. „Ўтган йиллар ҳақидаги эртак“ ва 862-йилдаги бошқа хроникаларда жойлаштирилган ҳикояга кўра, Рурик Чуд, Словенлар, Кривичи, Мери қабилалари, шунингдек, Веси қабилалари томонидан (Варангияликлар деб аталган) ҳукмронлик қилишга таклиф қилинган. У Ладогада (Ўтган йиллар ҳақидаги эртакнинг Ипатиэв нашрига кўра) ёки Новгородда (кичик нашрнинг Новгород Биринчи хроникасига кўра) ҳукмронлик қила бошлади. Рюрик билан бирга унинг акалари Синеус ва Трувор келди, улар бошқа шаҳарларга жойлашдилар, вафотидан кейин у ягона ҳукмдорга айланди[2]. Рюрикнинг келиб чиқиши ҳақида турли хил маълумотларлар мавжуд. Бир қатор тадқиқотчилар Рюрикни Скандинавия раҳбари ёки ҳукмдори деб билишади, славян ва фин қабилалари у билан шартнома тузиб, ҳукмронлик қилишга чақирган. Баъзи тадқиқотчилар уни қирол Рорик (Ҳрøрек, 882 йилгача вафот этган) Жутланд Ҳедебй (Дания) дан деб тахмин қилишади. Анти- Норманизм тарафдорлари Рюрикнинг келиб чиқишининг турли хил муқобил маълумотларни таклиф қилишади, шу жумладан Рюрик славян ободрит қабиласининг князлик оиласининг вакили деган. Рюрик хаёлий шахс ва унинг келиб чиқишини излаш бефойда деган фикр ҳам мавжуд[3].

Рюрик
Вафоти 879-йил
Новгород, Россия
Турмуш ўртоғи Эфанда
Болалари Игор Рюрикович

Ёзма манбалар

Йилномаларга кўра, Рюрикга бўйсунадиган ерларнинг кенгайганини кўриш мумкин: унинг кучи Новгородга, шунингдек, Ғарбий Двина Кривичига (Полоцк шаҳри), ғарбдаги Фин-Угр қабилаларига (Мариянинг фин-угр қабилаларига) тарқалди. Шарқда Ростов шаҳри ва Муром (Муром шаҳри). Хроникаларга кўра, 862-йилда Варангиан Рюрик ака-ука Синеус ва Трувор билан Илмен словенлари ва Кривичларнинг таклифига биноан, шунингдек Чуд ва бутун каби қабилалар учта шаҳар ҳудудида ҳукмронлик қилишга чақирилган: Синеус – Белоозерода, Труворда – Изборскда, Рюрикда, баъзи манбаларга кўра – Ладогада, бошқаларга кўра – Новгородда ҳукумронлик қилган. Россия давлатчилигининг бошланиши анъанавий равишда ҳисобланган ушбу воқеа тарихшуносликда Варангияликларнинг шартли номини олди. Хроникачи таклиф сабабини Новгород ерларида яшовчи славян ва фин-угр қабилаларини қамраб олган ички низолар деб атади. ХИВ аср охиридаги шеърий ижод бўлган „Задоншчина“ муаллифи Рюрикни биринчи рус шаҳзодаси сифатида улуғлайди: „Ўша башоратли Боян олтин бармоқларини тирик ипларга қўйиб, рус князига шон-шараф бахш этади: биринчи княз Рюрик, Игор Рюрикович ва Святослав Ярославич, Ярослав Володимерович …“[4].

ХВИИ асрнинг биринчи ярмидаги Никон хроникасида Новгороддаги тартибсизликлар ҳақида хабар берилган, уларнинг аҳолиси Рюрик ҳукмронлигидан норози эди. Бу воқеа 864-йилга, яъни Ипатиэв йилномасига кўра, Рюрик Новгородга асос солган вақтга тўғри келади. Ғалаённи бостириш учун Рюрик Жасур Вадимни ўлдиради.

Варангияликларнинг чақируви. ХВ аср Радзивил йилномасидан миниатюра

Тарихчилар Никон йилномасининг Новгородияликларнинг қўзғолони ҳақидаги хабарини ХИ асрнинг кейинги воқеалари билан Ярослав Донишманд билан боғлашади. Никоновскаядан олдинги йилномаларда Жасур Вадим ва новгородияликларнинг Рюрикга қарши ғалаёнлари ҳақида ҳеч нарса айтилмаган, айниқса Новгороднинг ўзи, археологик тарихга кўра, Рюрик ўзининг мустаҳкам қароргоҳи яқинида вафот этганидан кейин қурилган[5]. 879-йилда, йилномага кўра, Рюрик вафот этди ва ўзининг гўдак ўғли Игорни қўмондони ва қариндоши Олегнинг қарамоғида қолдиради. Кейинчалик йилномаларда айтилишича, Рюрик Карелия урушда вафот этган, у ерда дафн этилган. Водская Пятинанинг 1500-йилдаги аҳолини рўйхатга олиш китобида Новгород мулкининг шведлар билан чегарасида жойлашган „Германия чегарасидаги Рурикиярви“ қишлоғи қайд этилган. Метрополитан Макариуснинг (Булгаков) сўзларига кўра, Рюрик биринчи марта 1070-йилда Муқаддас княз Владимир ҳаётининг кенгайтирилган нашрининг учта рўйхатида бизнинг давримизга қадар сақланиб қолган: лекин Рюриковнинг неварасига". Бошқа маълумотга кўра, „Муқаддас княз Владимирнинг ҳаёти“ Метрополитан Макариус ишонганидек, 1070-йилда эмас, балки ХВ асрда ёзилган.

ХВИ аср йилномалари ва сиёсий адабиётларида, масалан, „Владимир князлари ҳақидаги эртак“ да Рюрик образи қайта кўриб чиқилган. Полша тарихшунослигининг таъсири остида у Рим императори Августнинг авлоди ва Пруссияда туғилган шахс сифатида тасвирланган. Рюрик ҳақидаги эрта хроника афсонаси биринчи Новгород посадник Гостомйсл ҳақидаги Новгород афсонаси билан бирлаштирилди[6].

Рурик Асколд ва Дирга Царградга саёҳат қилишга рухсат беради. Радзивилл йилномасидан миниатюра

Ёахим йилномаси

Рюрик ҳақидаги яна бир манба – Иоахим йилномаси – келиб чиқиши номаълум бўлган анналистик матн. Хроника биринчи Новгород эпископи Ёахим шарафига номланган, унга Татишчев йилноманинг мазмунига асосланиб, муаллифлик ҳуқуқи берилган. Тарихчилар бунга катта ишончсизлик билан қарашади. Баъзилар уни ёрдамчи материал сифатида ишлатишади; бир қатор тарихчилар Ёахим йилномасини сохталаштириш деб ҳисоблайдилар. Ёахим йилномасига кўра, Рюрик Финландиядаги номаълум Варанг князининг ўғли, славян оқсоқоли Гостомислнинг ўрта қизи Умила эди. Хроникада князнинг Финландияда қайси қабила бўлгани айтилмаган, фақат Варангиялик эканлиги айтилган. Ўлими олдидан „Буюк шаҳар“да ҳукмронлик қилган ва барча ўғилларидан айрилган Гостомисл пайғамбарлар насиҳатига кўра, Умила ўғилларини подшоҳликка чақириш тўғрисида буйруқ беради. Шундай қилиб, Рюрик, матрилинеал анъанага кўра (она томондан мерос) икки ака-ука Синеус ва Трувор билан Старая Ладога ёки Велиграднинг Бодрич шаҳрига тўғри келадиган „Буюк шаҳар“ да пайдо бўлди. Ҳукмронлигининг тўртинчи йилида Рюрик „Буюк янги шаҳар“ га (сиз Рюрик посёлкаси ёки Новгородни назарда тутишингиз мумкин) Илменга кўчиб ўтди. Отасининг вафотидан кейин Финландия ерлари Рурикга ўтди. Рюрикнинг хотинларидан бири Игорни (Игор Рурикович) туғган „Урман“ (Норман) князининг қизи Эфанда эди. Эфанданинг укаси „Урман“ княз Олег Рюрик вафотидан кейин ҳукмронлик қила бошлади[7].

Тарихшунослик

Князлик Рюрик сулоласининг аждоди атрофида унинг афсонавий характерини исботлашга уринишларгача кўплаб маълумотлар мавжуд. Рюрик афсонаси у тўғрисида маълумот йўқлигидан келиб чиқади: у қаердан ҳукмронлик қилган ва қайси одамларга тегишли эди. Рюрикнинг ватани мавзуси рус сўзининг этимологияси билан чамбарчас боғлиқ. Совет давридан олдинги рус тарихшунослигида М.Карамзин, Варангияликлар, шу жумладан Рюрик, кўпинча Скандинавия халқлари билан аниқланган. Аксарият замонавий тарихчилар ҳам ушбу маълумотга амал қилишади. Варангияликларнинг этник келиб чиқишининг бошқа вариантлари ҳам мавжуд: улар финлар, прусслар, улуғланган келтлар, Болтиқбўйи славянлари ва „рус“ (яъни туз) варангияликлар деб ҳисобланадилар[8].

Норман версияси

Рус йилномаларида Рюрик Варангиан деб аталади ва турли манбаларда Варангияликлар норманлар ёки шведлар билан бирлаштирилган, шунинг учун Норман назарияси тарафдорлари Рюрикни унинг бутун жамоаси каби скандинавияликлар деб ҳисоблашади. Турли хорижий ёзма манбалар, археология ва тил маълумотлари Рюрик ва князлик сулоласининг Скандинавиядан келиб чиқиши ҳақида гувоҳлик бериши мумкин. Скандинавиядан келиб чиққан буюмлар қадимги русларнинг барча савдо ва ҳунармандчилик шаҳарчаларида (Ладога, Тимерево, Гнездово, Шестовица ва бошқалар) ва шаҳарларда (Новгород, Псков, Киэв, Чернигов) топилган. 1200 дан ортиқ Скандинавия қуроллари, заргарлик буюмлари, туморлар ва уй-рўзғор буюмлари, шунингдек, ВИИИ-ХИ асрларга оид асбоблар ва асбоблар Қадимги Россиянинг 70 га яқин археологик жойларидан олинган. Скандинавия руник белгилари ва ёзувлари кўринишидаги 100 га яқин граффити топилмалари маълум. Қадимги рус тилидаги бир қатор сўзлар қадимги скандинав тилидан келиб чиққан. Шуниси эътиборга лойиқки, славян тилига нафақат савдо луғати сўзлари, балки денгиз сўзлари, кундалик сўзлар ва куч ва бошқарув атамалари, тегишли номлар ҳам кириб келган. Шундай қилиб, Глеб, Игор, Ингвар, Олег, Олга, Рогволод, Рогнеда, Рюрик исмлари, сўзлар Варангианс, колбягс, гриди, тиун, вира, баннер, пуд, анчор, ябедник (эски маъноси расмий), қамчи, голбец ва бошқалар. Рюрик исмининг Скандинавия ёзишмалари – Ҳрœрíкр бўлган[9]. ИХ-Х асрлардаги Ғарбий Европа ва Византия муаллифлари Россия халқини шведлар, норманлар ёки франклар деб белгилайдилар. Камдан-кам истиснолардан ташқари, араб-форс муаллифлари русни славянлардан алоҳида тасвирлаб, биринчисини славянлар яқинида ёки орасига қўйишади.

Хроникаларда Варангияликлар деб аталадиган жамоага кирувчи халқлар рўйхати келтирилган: "Сицебо сиз Варангияликларни Рус деб атайсиз, гўё бу дўстлар кўпроқ чақирилади, дўстлар Урмани, Англиан, Ини ва Готҳ, тако ва си „Ўтган йиллар эртаги“). Варангияликларга Свеэ (шведлар), урманлар (норманлар – норвеглар), англияликлар (инглизлар), готлар (готландлар) киради. Инглизлардан ташқари деярли барча санаб ўтилган халқлар скандинавияликларга тегишли, инглизлар эса германияликлар бўлиб, кўриб чиқилаётган даврда янги Норман кўчманчилари томонидан сезиларли таъсир кўрсатган[10].

Рурик, „Цар титуллари“ дан миниатюра, ХВИИ аср

А. С. Шчавелев К.Цукерманга эргашиб, Рюрикнинг Ладогага келишини 890-йилларда (ёки шартли 895-йил) саналади. А. А. Амалрик хроника хронологияси хаёлий эканлигига, Варангияликларнинг чақирилиши ҳақидаги афсона Новгороддаги скандинавияликлар орасида мавжуд бўлган ва 1050-йил Новгород кодексининг тузувчиси томонидан ёзилган достон, Рюрик эса Новгород ва Старая Ладогада пайдо бўлиши мумкинлигига ишонган. Э. А. Мелникова, В.Я. Петрухин, П. С. Стефанович ва бошқалар Рюрик бошчилигидаги Варангияликларнинг чақируви ҳақидаги хроника афсонасининг тарихий ўзагини ажратиб кўрсатишади. Мелникова ва Петрухиннинг фикрига кўра, бу афсона турли халқлар орасида кузатилиши мумкин бўлган давлат ҳокимияти ва ҳукмрон сулоланинг келиб чиқиши ҳақидаги анъанавий фолклор ҳикоясига мос келади. Шу билан бирга, олимлар ушбу йилномадаги анъанавий ҳуқуқий формулалар билан ўхшашликларга ишора қилмоқдалар. Бундан ташқари, Викинг отрядлари раҳбарлари ва Скандинавия бўлмаган мамлакатларнинг маҳаллий ҳукмдорлари ўртасида шартномалар тузиш, уларни хизматга ёллаш амалиёти кенг тарқалган эди. Вессекс қироли Алфред Буюк ва Дания Буюк Армияси раҳбари Гутрм ўртасида Ведморда 878-йилги келишув, Франсия қироли Чарлз ИИИ Симпле ва Норманлар раҳбари ўртасидаги Сен-Клер-сюр-Эптдаги 911-йил келишуви. Сена водийсида жойлашган отряд, Хролф (Роллон) ва бошқа шунга ўхшаш келишувлар. Тадқиқотчиларнинг фикрига кўра, „Ўтган йиллар ҳақидаги эртак“ даги Варангияликларнинг чақируви ҳақидаги ҳикоя, князлик мулозимлари муҳитида мавжуд бўлган афсонага бориб тақалади, у нотўғри ва тафсилотларда нотўғри бўлиши мумкин, бундан ташқари, у анналистик қайта ишлашдан ўтган. Лекин умуман олганда ҳақиқий тарихий вазиятни акс эттиради. Варанг князлари чақирувининг натижаси шартнома тузиш эди. Улар ва маҳаллий қабила зодагонлари (славян ва финлар) ўртасида. Сериянинг мазмуни Россиядаги Варангияликлар билан муносабатларни тартибга солишнинг кейинги амалиётига мос келади. Бу келишув кейинчалик рус князлари ва шаҳарлари ўртасида тузилган шартномаларда, Скандинавия қироллари ва зодагонлари ўртасидаги келишувларда ҳам ўхшашликларни топади. Ҳукмронликка таклиф қилинган викинглар „қонунга кўра ҳукм қилиш ва кийиниш“, яъни маҳаллий қонунлар, ҳуқуқий одатлар нормаларига мувофиқ бошқариш ва ҳукм қилиш шартлари билан чекланган. Бу чеклаш шаҳзодани маҳаллий жамиятга қарам қилиб қўйди ва скандинавликларнинг Шарқий славян муҳитига тез қўшилишини рағбатлантирди[11]. Мелникова нуқтаи назаридан Рурик Ладога-Илмен минтақасида фаолият юритувчи Скандинавия (Варангияликлар) отрядларидан бирининг раҳбари эди. У бу ерда, маркази Ладога ёки Городисчеда (Рюрикнинг қадимги турар-жойи) ташкил топган илк давлат шаклланишининг ҳукмдори бўлди. Рюрикнинг „акалари“ афсонада ҳатто оғзаки мавжудлик босқичида ҳам (хроникага киритилгунга қадар) эпик поэтикада кенг тарқалган учта ака-ука – „асосчилар“ мотиви таъсири остида пайдо бўлиши мумкин эди. Мелникованинг таъкидлашича, Х аср охири – ХИ аср бошларида афсона сулолавий этиологик афсона мақомига эга бўлган ва Рюрик қадимги йилномаларда ва қадимги рус сиёсий тарихида мустаҳкамланган рус князлик оиласининг авлоди сифатида талқин қилинган. 1060-йиллардан бошлаб Рюрик номи рус князлик исмларида ишлатилган[12].

Исмнинг этимологияси

Рюрик номи Скандинавия тилларининг аждоди бўлган прото-герман тилидан келиб чиққан ва *ҳрōþ- (*ҳрōþаз – „шон-шараф“) ва *-рīк (*рīкз – „жангчи-ҳукмдор“ герман илдизларига асосланган"). Тилшунос олим С. Л. Николаэв, Шимолий немис прото-тилининг тор рефлексига кўра *œ̄, бу ном ўрта швед (Уппланд) диалектларида қадимги шведча „Рȳрик“ шаклига эга эди. Қадимги Дания ва жанубий швед тилларида бу ном „Рøрек“ шаклида бўлган ва қадимги рус тилида „Рорек“ ёки „Ререк“ деб таржима қилинган бўларди. „Ҳрøрекр“ исмининг қадимги Норсе шакли русча трансляциядан узоқдир. Олинган шакллар турли манбаларда учрайди:

  • Ҳродриcа – қадимги саксон тили
  • Ҳрēðрīc ва Ҳроðриcус – қадимги инглиз тили,
  • Рøрик – Шарқий қадимги Норс тили: қадимги швед, эски дания диалектлари,
  • Ҳрœрекр – Ғарбий Қадимги Норсе: Қадимги Норс диалекти,
  • рорикР, руРикр, ҳруРикР, рйРикР – руник ёзувлардан (ўртадаги этимологик р ўрнига Р гиперкоррекция натижасидир).

Рøрик (Ҳрœрекр) номининг қуйидаги ташувчилари Скандинавия эпоси ва йилномаларидан маълум.

Бу ном Дания ва Жанубий Норвегия сулоласи номларида ишлатилганлиги сабабли, Рурик олижаноб, эҳтимол ҳукмрон, Скандинавия оиласидан келиб чиқиши мумкин эди. Немис филологларининг умумий қабул қилинган фикрига кўра, замонавий номлар Родерич (Родерич), Родерик (Родерик), Родриго (Родриго) Рорик (Рурик) номи билан умумий келиб чиқишига эга[13].

Уппсала яқинидаги Норрсунд черковида жойлашган У 413-йилга оид рунетоши парчасида руʀикр номи

Даниядан Рорик

Бир маълумотга кўра, Рюрик Жутланд (ёки Фризланд) викинг Рорики эди(лотинча: РориcусРорикус). Жанубий Дания ҳукмдорлари оиласидан, Скжолдунг сулоласидан, сургун қилинган Дания қироли Харалд Клакнинг жияни ёки укаси. Бу Рорик 826-йилда ўғли, жияни ёки укаси ва иккала жинсдаги 400 киши билан бирга сувга чўмгандан сўнг, Франклар императори Луи тақводордан Фризия қирғоғида, маркази Дорестадда бостириб кирган фифни олди. Жутландиялик Рюрик ва Рорикнинг кимлиги ҳақидаги маълумотнини Н. Т. Беляэв берган[14]. 841-йилда у император Лотҳаир томонидан у ердан қувиб чиқарилди. Рорикнинг номи Хантен йилномаларида 845-йилда Фризя ерларига босқин муносабати билан учрайди. 850-йилда Рорик Данияда Дания қироли Хорик И га қарши жанг қилади, сўнгра Фризия ва Рейн бўйлаб бошқа жойларни талон-торож қилади. Қирол Лотҳаир И Дорестадни ва Фризиянинг кўп қисмини Рорикга беришга мажбур бўлди, бунинг эвазига уни сувга чўмдирди. Харалд Клакнинг бутун ҳаёти Гудфреднинг ўғиллари ва жиянлари билан Дания тахти учун курашда ўтди[15]. 855-857-йилларда Рорик ва унинг амакиваччаси Готфрид (Харалд Клакнинг ўғли) Даниядаги қирол ҳокимиятини қайтардилар. Хорик И вафотидан кейин тахт бўшатилган. Баъзи олимларнинг фикрига кўра, тахминан 857-862-йилларда Дания қироли Хрорик узук отган Рорик венд славянларини забт этган. Сахо Грамматикасига кўра, Дания қироли Хрерик Ринг Тҳроwер Дания қирғоқлари яқинида денгиз жангида куронияликлар ва шведлар флотилиясини мағлуб қилади ва кейин яна денгиз тўқнашувидан сўнг ҳужум қилган славянларни унга ўлпон тўлашга мажбур қилади. Бироқ машҳур шаҳзода Гамлетнинг бобоси Узук улоқтирувчи Хрорикнинг умри тадқиқотчилар томонидан ВИИ асрга тўғри келади дейилади[16]. 863-йилда Рорик данияликлар билан Дорестадни қайтариб олишга уриниб кўрди. 867-йилда унинг Фризландда ўз ўрнини эгаллашга уриниши яна тилга олинади. У фақат 870-873-йилларда муваффақият қозонди. 873-йилда Ксантен йилномасига кўра, „христианликнинг сафроси“ Рорик немис Луисига содиқлик қасамёди қилади. 882-йилда император Чарлз Семиз Фризияни Рорикнинг жияни Готфридга, иккинчисининг вафоти муносабати билан топширди. Унинг „Варангияликларни чақириш“ да иштирок этиш варианти баъзи лингвистик тасодифлар билан қўллаб-қувватланади. Фризияда (ҳозирги Голландиянинг шимоли-шарқий қисми ва Германиянинг бир қисми) ИХ асрда Виэринген қирғоқ минтақаси бўлган. Замонавий талаффузда бу ном қадимги рус Варангияликларга яқин бўлган Виэрега каби эшитилади, аммо қадимги даврларда бу ҳудуд Вирон ва пагус Виренсе деб номланган. Ҳудуддаги археологик топилмаларга кўра, бу ерда Рорик базаси мавжудлиги ҳақида тахминлар мавжуд[17]. Шунингдек, ХИИ аср йилномачиси Ҳелмолднинг „рустерс деб аталадиган фризияликлар“ ҳақидаги сўзлари Фризия билан боғлиқ. Рюстринген қирғоқ провинсияси ХВИИ аср хариталарида Шарқий Фризияда, замонавий Германия ва Голландия чегарасида белгиланган. Ушбу маълумотнинг танқидчиси Г.Ловмянский Рорик Фриэсланд ҳаёти давомида, 840-870-йилларда Фриэсланд ва Дания ўртасида Россия билан тўғридан-тўғри алоқалар бўлмаганлигини кўрсатди. Мелникованинг фикрича, бу ҳукмдорларнинг идентификация маълумотида исм ва ҳаётнинг тахминий даврининг мос келиши бундан мустасно, ҳеч қандай асос йўқ[18].

Славян версияси

Яна бир версия – Рурикнинг Ғарбий славян қабилаларидан Ободритлар, Руянлар ва Померанияликлар орасидан келиб чиқиши версияси. Турли вақтларда Рюрикнинг чақируви хронологияси, Рюрик ва унинг ака-укаларининг ҳақиқати, уларнинг келиб чиқиши ва айниқса, „Варангияликларни чақириш“ сиёсий ғояси – хорижий ҳукмдорлар шубҳа остига қўйилган. ХИХ-ХХ асрлар тарихшунослигида (айниқса, совет тарихида) бу масала сезиларли даражада мафкуралаштирилган. Таъкидланишича, биринчи князларнинг чет элдан келиб чиқиши ҳақидаги версия гўёки славянлар ўз-ўзидан давлат туза олмаслигини исботлаш учун мўлжалланган „илмийга қарши Норман назарияси“ эди[19].

Вагрис ёки пруссиялик варангияликлар

Австриялик Герберштейн ХВИ асрнинг биринчи ярмида Москва Буюк Герцоглигидаги элчининг маслаҳатчиси бўлиб, рус йилномалари билан биринчи бўлиб танишган европаликлардан бири бўлиб, Варангияликлар ва Рюрикларнинг келиб чиқиши ҳақида ўз фикрларини билдирган. Варанглар номини славян Болтиқбўйи қабиласи вагрлари билан боғлаб, Герберштейн шундай хулосага келади: „Руслар ўз князларини эътиқоди, урф-одатлари бўйича улардан фарқ қиладиган чет элликларга топширишдан кўра Вагр ёки Варангияликлардан чақиришган“. Скандинавия ва немислар Вагрс ва барча Помераниан славянларини Вендс деб аташган. Синхрон манбаларда Помераниялик славянларнинг Варангияликлар билан алоқаси ҳақида ҳеч қандай маълумот йўқ, гарчи Х асрнинг иккинчи ярмида Вендларнинг қўшниларига денгиз рейдлари қайд этилган[20].

Мекленбург насабномалари

ХИХ асрнинг 30-йилларида франсуз сайёҳи ва ёзувчиси Ксаве Мармиэр томонидан „Шимолий мактублар“ китобида нашр этилган Рурик ва унинг укалари ҳақида халқ афсонаси мавжуд. У буни Шимолий Германияда, Бодричининг собиқ ерларида яшовчи Мекленбург деҳқонлари орасида ёзиб олди, ўша пайтда бутунлай немислаштирилган. Афсонада айтилишича, ВИИИ асрда ободрит қабиласи учта йигитнинг отаси Годлав исмли подшоҳ томонидан бошқарилган, уларнинг биринчиси Рюрик Тинч, иккинчиси – Сивар Ғолиб, учинчиси – Диндор Трувар. Биродарлар шон-шуҳрат излаб шарқдаги ерларга боришга қарор қилишди. Кўп ишлар ва даҳшатли жанглардан сўнг, биродарлар Россияга келдилар, уларнинг халқи узоқ зулм юки остида азоб чекди, лекин исён кўтаришга журъат эта олмади. Рағбатлантирувчи биродарлар маҳаллий халқда ухлаб ётган жасоратни уйғотиб, қўшинни бошқариб, золимларни ағдариб ташладилар. Мамлакатда тинчлик ва осойишталикни тиклаб, биродарлар кекса оталарига қайтишга қарор қилишди, лекин миннатдор халқ улардан кетмасликни ва собиқ подшоҳларнинг ўрнини эгаллашни илтимос қилишди. Шундай қилиб, Рюрик Новгород (Новогород), Сивар – Псков (Плесков), Трувар – Белозерск (Биле-Жезоро) князлигини олди. Бир мунча вақт ўтгач, ака-ука қонуний меросхўр қолдирмасдан вафот этганлиги сабабли, Рюрик уларнинг князликларини ўзига қўшиб олди ва ҳукмрон сулоланинг асосчиси бўлди. Бу Ғарб фолклорида Рюрик ҳақида ягона эслатма, гарчи афсонанинг келиб чиқиш санасини аниқлаб бўлмайди. Афсона Рурикнинг Мекленбург насабномаси нашр этилганидан бир аср ўтгач ёзилган[21]. ХВИИИ асрнинг бошларида Германиянинг шимолий эрлари Мекленбург сулолаларида, славян қабилаларининг ободритлар ёки бодричларнинг собиқ жойлашган ҳудуди ҳақида бир қатор насабномалар пайдо бўлди. 1716-йилда гимназия проректори Фридрих Томас Мекленбург герцоги Карл Леополд ва подшоҳ Иван В нинг қизи рус маликаси Кетриннинг тўйига бағишланган асарини нашр этди. Томас Мекленбург суди нотариуси Иоганн Фридрих фон Хемниц томонидан ёзилган қўлёзмадан (1687) фойдаланган, бу эса ўз навбатида 1418-йилги қўлёзмага ишора қилган[22]. Ушбу насабномага кўра, Карлнинг иттифоқчиси бўлган ободрит қироли Вицлав 795-йилда сакслар томонидан ўлдирилган. Унинг катта ўғли Траскон (Дражко, Драговит) тожни мерос қилиб олди, бошқа ўғли Годлиб (ёки Годелаиб ёки Годслав) 808-йилда Дания қироли Готфрид томонидан Рерик шаҳрига ҳужум пайтида вафот этди. Бу маълумотларнинг барчаси синхрон манбадан, Франклар Қироллигининг Анналсдан олинган. Хемниц қўлёзмасига асосланиб, 1708-йилда ўзининг насабномаларини нашр этган Иоган Хüбнер Годлиб, Рюрик, Сивар (рус йилномаларида Синеус) ва Труворнинг ўғиллари 840-йилда Новгородга (Новоғород) боришган. Рюрикни Годлибга боғлашга уриниш рус насл-насабидаги номувофиқликка олиб келади. Рюрик 805 -кечиктирмай туғилиши керак эди. Кейин у 70 ёшида („Ўтган йиллар ҳақидаги эртак“ хронологиясига кўра) шаҳзода Игорнинг отаси бўлади, бу мумкин бўлса-да, бироз шубҳали. Бироқ, қадимги рус йилномаларининг Х асрнинг ўрталарига тўғри келиши, агар Византия манбаларидан фойдаланилмаган бўлса, тахминий эканлиги маълум[23].

Гедеоновнинг гипотезаси

ХИХ аср тарихчиси С. А. Гидеонлар Рюрик унинг ўз исми эмас, балки умумий тахаллус Ререк („лочин“), унинг гипотезасига кўра, ҳукмрон ободритлар сулоласининг барча вакиллари томонидан тақиб юрилган деб тахмин қилди. Тасдиқлаш учун Гидеонов Снорри Стурлусоннинг Скандинавия достонига ишора қилади, унинг фикрича, вендияликлар лочинлар деб аталадиган Ер айланасидан яхши Хакон ҳақида. Бу қирол Хаконнинг викинглар билан уруши (Х аср) контекстида „лочин масофалари“ ҳақида гапиради, „ҳам Данияликлар, ҳам Вендлар“. Кейинчалик, „Игорнинг юриши ҳақидаги эртак“ катта ёшли Рюрикович лочинларни, князлар эса лочинларни чақиради, аммо бундай эпитет узоқ вақтдан бери турли халқлар орасида олижаноб туғилган одамларга нисбатан қўлланган[24]. Рюрикович белгилари Гедеонов ва бошқа тадқиқотчилар (О. М. Рапов, А. Г. Кузмин) ўлжасига тушган лочиннинг схематик тасвири сифатида талқин қилинган. Бошқа тадқиқотчилар унда таёқ, лангар, тридент ёки вилкалар тасвирини кўришади. Ушбу тасвирнинг стилизе қилинган версияси Украинанинг ҳозирги гербидир[25]. Тилшунос Э. А. Мелникованинг таъкидлашича, Рюрик исмининг Помераниан-славянча „рериг“ („лочин“) сўзидан келиб чиқиши лингвистик жиҳатдан ақл бовар қилмайди. Тилшунос С. Л. Николаэв Полабиан – Ободрит *рорöг , *рæрег ва Рюрик номи ундошликдан бошқа нарса эмаслигини ёзади ва уларнинг алоқаси ҳақидаги баёнотларни псевдо-илмий тахминлар деб атайди. Полабиан-Одер славянларининг Россия ҳудудига кўчирилиши тасдиқланмаган. Қадимги рус тилида кўчманчи князнинг номи, агар у рағбатланса ёки Рюген, *Рярег ёки *Рарюг шаклига эга бўлади[26].

Совет анти-норманизми

Замонавий тарихшуносликда ҳукмрон бўлган фикрга кўра, Варангияликларнинг чақируви ҳақидаги афсона „Ўтган йиллар ҳақидаги эртак“ да пайдо бўлган шаклда бузилган. Босқинлари эндигина қайтарилган Варангияликлар ҳукмронлиги учун даъват („Ўтган йиллар ҳақидаги эртак“: „6370-йилнинг ёзида улар Варгигийни денгиз орқали ҳайдаб ўтишди ва уларга солиқ тўламадилар ва кўпинча ўзларини ўзлари қилишди“) баъзи тарихчилар учун даргумон туюлади. Ҳа, Б.Рибаков рейдлардан бири муваффақиятли бўлганига ишонишди ва Скандинавия отрядининг раҳбари Новгородда ҳокимиятни эгаллаб олди, йилномачи бу масалани новгородияликларнинг ўзлари Варангия ҳукуматини уларни бошқаришга чақирадиган тарзда тақдим этди[27].

Афсонавий қаҳрамон

А. А. Шахматов Рюрикнинг чақирилиши ҳақидаги ҳикояни бир нечта шимолий рус афсоналаридан йилномачилар томонидан тузилган кеч қўшимча сифатида кўриб чиқдилар ва улар чуқур қайта ишланди. Д. С. Лихачев Варангияликларнинг чақируви тарихи қадимги рус давлатининг Византия таъсиридан мустақиллигини мустаҳкамлаш учун Печерск роҳиблари томонидан яратилган хроникага қўшимча, афсона эканлигига ишонишган. Олимнинг сўзларига кўра, афсона, худди саксларнинг Британияга чақирилишида бўлгани каби ҳукмрон сулолаларнинг илдизларини қадимги хорижий ҳукмдорлардан излаш ўрта аср анъаналарини акс эттирди, бу эса маҳаллий фуқаролар орасида сулоланинг обрўсини ошириши керак. Варангияликларнинг йилномачининг сунъий қурилиши ёки Новгород афсонаси сифатида чақирилиши ҳақидаги афсонага бундай баҳо бериш (тарихий асосга эга эмас) Рюрик ва унинг ака-укаларининг афсонавий характери ҳақидаги нуқтаи назарни аниқлади[28].

Генетика тадқиқотлари маълумотлари

Владимир Мономахнинг ўрганилган авлодлари орасида фақат Н1а1 гаплогрупи топилган. Шунингдек, Рюриковичнинг бошқа филиалига тегишли бўлган 45 кишида (24 %) Р1а ҳаплогруппаси, қолган сўровда И (6 %), Э (1,5 %) ва Т (0,5 %) ҳаплогруппалари топилган. Умуман олганда, ДНК тадқиқотлари Рюриковичларнинг аксарияти (асосан Владимир Мономахдан келиб чиққан) шимоли-шарқий Европада, шунингдек, Сибир ва Уралнинг баъзи халқларида кенг тарқалган Н1а1 ҳаплогрупига эга эканлигини тасдиқлайди. Олимлар бошқа гаплогрупларнинг мавжудлигини турли йўллар билан тушунтирадилар: Рюриковичларнинг эрта насл-насабининг афсонавий табиати ва уларнинг оилавий ришталарининг афсонавий табиати, бепарволик билан олиб борилган тадқиқотлар ва ҳатто Ярослав Донишманд хотинининг яширин зиноси. Оила дарахти ДНКида Рюрик ДНКсини ўрганишга кўра, Н1а1 ҳаплотиплари асосан Болтиқбўйи давлатлари, Финландия, Швеция, Норвегияда топилган. Шунингдек, маълумотлар базаси маълумотларига кўра, Рюрик Н1а1 ҳаплотипларига ўхшаш 14-23-14-11-11-13-11-12-10-14-14-16 12-маркерли ҳаплотиплар энг кўп учрайди. Уппсала вилояти, қадимги Швеция қироллигининг пойтахти[29].

Биродарлар

Баъзи тарихчилар, йилномалардан Рюрикнинг ака-укалари сифатида танилган Синеус ва Трувор ҳақиқатан ҳам мавжуд эмаслигига ишонишади. Шундай қилиб, Синеус 862-йилдан 864-йилгача Белуозеро шаҳзодаси бўлиши мумкин эмас эди, чунки Белуозеро шаҳрининг археологик мавжудлигини фақат Х асрдан кузатиш мумкин. Г. З. Баер ва кейинчалик Б. А. Рибаков „Синеус“ номи бузилган „ўз оиласи“ деб ишонишган, „Трувор“ – „содиқ жамоа“ ва Рюрик акалари билан эмас, балки „оиласи билан“ (масалан, шаҳзода Олег Пайғамбарни ўз ичига олган) ва „ишончли отряд“ билан ҳукмронлик қилди. Д.Лихачев йилномачининг режасига кўра, Рюрик, Синеус ва Трувор Новгороднинг „сирли аждодлари“ бўлишлари керак эди, масалан Киев учун Кий, Шчек ва Хорив. Баъзи тарихчилар, йилномалардан Рюрикнинг ака-укалари сифатида танилган Синеус ва Трувор ҳақиқатан ҳам мавжуд эмаслигига ишонишади. Шундай қилиб, Синеус 862-йилдан 864-йилгача Белуозеро шаҳзодаси бўлиши мумкин эмас эди, чунки Белуозеро шаҳрининг археологик мавжудлигини фақат Х асрдан кузатиш мумкин. Г. З. Баер ва кейинчалик Б. А. Рибаков „Синеус“ номи бузилган „ўз оиласи“ деб ишонишган, „Трувор“ – „содиқ жамоа“ ва Рюрик акалари билан эмас, балки „оиласи билан“ (масалан, шаҳзода Олег Пайғамбарни ўз ичига олган) ва „ишончли отряд“ билан ҳукмронлик қилди. Д.Лихачев йилномачининг режасига кўра, Рюрик, Синеус ва Трувор Новгороднинг „сирли аждодлари“ бўлишлари керак эди, масалан Киэв учун Кий, Шчек ва Хорив[30].

Болалар

Рюрикнинг нечта хотини ва болалари борлиги номаълум. Хроникалар фақат битта ўғли – Игор ҳақида хабар беради. Ёахим йилномасига кўра, Рюрикнинг бир нечта хотини бор эди, улардан бири ва Игорнинг онаси „Урман“ (яъни норвегиялик) малика Эфанда эди. Игордан ташқари, Рурикнинг бошқа фарзандлари ҳам бўлиши мумкин, чунки 944-йилги Россия-Византия шартномасида Игорнинг жиянлари – Игор ва Акун эсга олинади. Кичик Игор Рюрикнинг ўғлидан, Акун эса қизидан бўлган деган версия мавжуд[31].

Россия Банкининг тангаси 50 рубл, олтин, тескари (2011)

Санъатда

Бадиий адабиётда

  • Ҳререк Сокол номи остида у Александр Мазиннинг (Викинглар сикли) бир қатор романларида мавжуд.
  • Сергей Коропнинг „Рус. Рюрик афсонаси“ („Рус“ цикли).
  • Роман Галина Петреченко „Рюрик“.
  • Иля Бояшовнинг „Қирол“ китоби. Норвегиялик Жарл Рюрик номи билан тақдим этилган.
  • Мария Семёнованинг Викинглар ҳақидаги бир қатор китоблари[32].

Кинога

  • „Викинг достони“ (2008; Дания, АҚШ) – саргузаштли филм, драма, режиссёр Микаэл Моял, Рюрик ролида Эрик Холми.
  • „Россиянинг сувга чўмиши“ (2016, Россия) – Рюрикдан Владимиргача бўлган давр, Рюрик Эвгений Журавкин ролида Максим Беспал режиссёрлигидаги ҳужжатли драма.
  • "Рюриклар. "Биринчи сулола тарихи " (2019, Россия) – Докудрама, режиссёр Максим Беспалий, Рурик ролида Иван Петков.

ёдгорликлар

  • Рюрик фигураси Великий Новгороддаги Россиянинг Мингйиллиги ҳайкалтарошлик композициясида мавжуд (1862; лойиҳа муаллифлари – ҳайкалтарошлар Михаил Микешин, Иван Шредер ва меъмор Виктор Хартман).
  • Норркöпингдаги (Швеция) Варанг князлари Рюрик, Олег ва Игор ҳайкали.
  • Старая Ладогада (Россия) Рюрик ва Олег ҳайкали 2015-йил сентябр ойида очилган.
  • Россия почта маркаси. Россия давлатчилигининг 1140 йиллиги. 3 рубл, 2002-йил Ёдгорликнинг бир парчасида шаҳзода Рюрик жойлашган.
  • Москвадаги Россия ҳукмдорлари хиёбонидаги Рурик бюсти 2017-йилда очилган.

Ёдгорликнинг бир парчасида шаҳзода Рюрик жойлашган[33].

Манбалар

  1. ↑ Ипатевская летопис // Полноэ собраниэ русских летописей. – СПб.: М. А. Александров, 1908. – Т. ИИ. – Стб. 14.
  2. ↑ Новгородская первая летопис старшего и младшего изводов / Под ред. А. Н. Насонова. – М.; Л.: Академия наук СССР, 1950. – С. 106.
  3. ↑ Кирпичников А. Н. Сказаниэ о призвании варягов. Анализ и возможности источника // Первиэ скандинавскиэ чтения. СПб., 1997. С. 7—18.
  4. ↑ Гиляров Ф.. Предания русской начальной летописи (по 969 год). Москва: Типография «Современных Известий», Воздвиженка, Ваганьковский пер. дом Александровского подворья, 1878 — 128—129-бет. 
  5. ↑ Пчелов Е. В.. Рюриковичи. История династии — 7—8-бет. 
  6. ↑ "Повесть временных лет". Год 945.
  7. ↑ Тихомиров М. Н. Забитиэ и неизвестниэ произведения русской писменности // Археографический эжегодник за 1960 год. М., 1962. С. 234—235.
  8. ↑ Переписная окладная книга по Новугороду Вотьской пятины 7008 (1500) года. Москва: Временник Императорского Московского общества истории и древностей Российских. Кн. ХИИ. М., 1852 — 127-бет. 
  9. ↑ Волков Владимир Геннадьевич. Генеалогия допетровского времени : источниковедение,методология, исследования, Петербургские Генеалогические Чтения, СПб, 2012 — 11—40-бет. 
  10. ↑ Летописний сборник, именуэмий Патриаршей или Никоновской летописю / С прил. извлечений из монографии Б. М. Клосса „Никоновский свод и русскиэ летописи ХВИ—ХВИИ веков“. – М. : Язики русской култури, 2000. – С. 9. – 288 с., разд. паг. (ХХХИИ с., 256 с.). – (Полное собрание русских летописей ; Т. 9).
  11. ↑ Долгов В. В. Генетическиэ исследования и история Древней Руси // Современная наука: актуалниэ проблеми теории и практики. Гуманитарниэ науки. – 2011. – № 3.
  12. ↑ „Иаков-мних. Житие святого князя. По изданию: Макарий (Булгаков) Митрополит Московский и Коломенский. История Русской Церкви. Кн. ИИ“. 2005-йил 15-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 5-март.
  13. ↑ Пушкина Т. А. Скандинавскиэ находки с территории Древней Руси (обзор и топография) // ХИИИ конференсия по изучению истории, экономики, литератури и язика Скандинавских стран и Финляндии. М. – Петрозаводск, 1997.
  14. ↑ [www.фамилйтреэдна.cом/публиc/рурикид/дефаулт.аспх?фихед_cолумнс=он&сеcтион=йресулц „Рурикид Дйнастй ДНА Прожеcт“]. Қаралди: 2013-йил 2-сентябр.
  15. ↑ Барабанов, О. Н. Рюриковичи или Олафовичи: гипотеза об Й-гаплогруппе И2 у Рюрика по данним ДНК эго возможних потомков / О. Н. Барабанов // Пространство и Время. – 2015. – № 3 (21), стр. 201
  16. ↑ Барабанов, О. Н. Рюриковичи или Олафовичи: гипотеза об Й-гаплогруппе И2 у Рюрика по данним ДНК эго возможних потомков // Пространство и Время. – 2015. – № 3 (21)
  17. ↑ [www.фамилйтреэдна.cом/публиc/рурикид/дефаулт.аспх?фихед_cолумнс=он&сеcтион=неwс „Рурикид Дйнастй ДНА Прожеcт“].
  18. ↑ Шахматов А. А. Сказаниэ о призвании варягов: (Посвящаэця памяти А. Н. Пипина) // Известия Отделения русского язика и словесности Императорской Академии наук. СПб., 1904. Т. ИХ, Кн. 4. С. 284—365.
  19. ↑ см. Этимологический словар Фасмера
  20. ↑ Очерки истории СССР (под ред. Н. М. Дружинина). Академия наук СССР, 1958. С. 767.
  21. ↑ Продолжатель Феофана. Франками в византийских источниках називалис жители Северо-Западной Европи.
  22. ↑ Петрухин В. Я. Рус в ИХ—Х веках. От призвания варягов до вибора вери. 2-э изд., испр. и доп. М.: Форум: Неолит, 2014. 464 с.
  23. ↑ Термин „руский промисел“ (добича соли) относиця к тексту великокняжеской грамоти (Рабинович Г. С. Город соли – Старая Русса в консе 16 – середине 18 вв. Л., 1973. С. 23.
  24. ↑ Рапов О. М. Знаки Рюриковичей и символ сокола.
  25. ↑ См. сон Кримхилди в "Песни о Нибелунгах".
  26. ↑ „Сага о Хаконе Добром — Круг Земной — Королевские саги — Тексты — Северная Слава“. норроэн.инфо. 2022-йил 14-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 13-феврал.
  27. ↑ Мелникова Е. А. Ряд в Сказании о призвании варягов и эго эвропейскиэ и скандинавскиэ параллели // Мелникова Е. А. Древняя Рус и Скандинавия : Избранниэ труди / под ред. Г. В. Глазириной и Т. Н. Джаксон. М. : Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2011. С. 249—256.
  28. ↑ „Нордиc Намес wебсите“. 2012-йил 25-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2009-йил 24-сентябр.
  29. ↑ Это верно лиш частично, что видно по передаче Хемницем ряда имён, например вместо „Вицин“ (имя короля убитого в 795) у него записано „Витислав“
  30. ↑ Местоположениэ славянского города, которий скандинави називали Рерик, не установлено. Немеский одноимённий город Рерик получил своё названиэ в 1938 году. Часто путают другой город бодричей, Велиград (Мекленбургскоэ городищэ близ Висмара), с Рериком.
  31. ↑ Составител – Пелевин Ю. А.; текст – Казанская история / Подг. текста и пер. Т. Ф. Волковой // Библиотека литератури Древней Руси. Т. 10 . – СПб.: Наука. 2005; (Wайбаcк Мачине сайтида 2009-02-12 санасида архивланган)
  32. ↑ „С. Герберштейн, Записки о Московии“. 2019-йил 15-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2007-йил 12-июл.
  33. ↑ Пашуто В. Т. Русско-скандинавскиэ отношения и их место в истории раннесредневековой Европи // В кн.: Скандинавский сборник. Вип. 15. Таллин, 1970. С. 51—62.

Ҳаволалар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi