Xalqaro birliklar tizimi
Халқаро бирликлар тизими ёки СИ (франсузча: Сйстèме Интернатионал д’Унитéс) — физик катталикларнинг асосий ва ҳосилавий ўлчов бирликлар тизими. 1960-йилда ўлчов ва тарозилар бўйича Парижда ўтказилган 11-Бош конференсияда қабул қилинган. Халқаро бирликлар тизимини еттита асосий бирлик, иккита қўшимча бирлик ва ҳосилавий бирликлар ташкил этади. Асосий бирликлар: узунлик бирлиги — метр (м), масса бирлиги — килограмм (кг), вақт бирлиги — сония (с), термодинамик температура бирлиги — Келвин (К), ток кучи бирлиги — ампер (А), ёруғлик кучи — шам, кандела (кд) ва модда миқдори — мол (мол). Қўшимча бирликлар: ясси бурчак бирлиги — радиан (рад), фазовий бурчак бирлиги — стерадиан (стер). Ҳосилавий бирликлар асосий ўлчов бирликларидан фойдаланиб маълум физик қонуният асосида аниқланади. Бунда коэффициент ўлчамга эга эмас ва бирга тенг деб олиниши керак.
Физик катталикнинг берилган бирликлар тизимидаги асосий физик катталиклар ўлчамлари билан боғланиши ифодасига шу катталикнинг ўлчамлилиги деб аталади. СИ тизимида асосий катталиклар узунлик, масса, вақт, электр токи кучи, термодинамик температура, ёруғлик кучи, модда миқдори ўлчамликлари мос равишда Л, М, Т, И, Қ, Ж, Л^ белгилари орқали ифодаланади. Халқаро бирликлар тизими фан ва техниканинг барча соҳаларини ўз ичига камраб олади. Халқаро бирликлар тизимит.да механик, иссиклик, электр, магнит ва бошқа катталиклар ўзаро боғланган бўлади. Ушбу тизимнинг асосий ва ҳосилавий бирликлари амалий ўлчашлар учун жуда қулай ҳисобланади.
СИ ўлчов бирликлари
Асосий ўлчов бирликлар
| Катталик | Бирлик | ||||
|---|---|---|---|---|---|
| Номланиши | Ўлчам белгиси | Номланиши | Белгиланиши | ||
| Ўзбекча | франсузча/инглизча | ўзбекча | халқаро | ||
| Узунлик | Л | метр | мèтре/метре | м | |
| Масса | М | килограмм[1] | килограмме/килограм | кг | |
| Вақт | Т | сония | сеcонде/сеcонд | с | |
| Ток кучи | И | ампер | ампèре/ампере | А | |
| Термодинамик ҳарорат | Θ | келвин | келвин | К | |
| Модда миқдори | Н | мол | моле | мол | |
| Ёруғлик кучи | Ж | кандела | cандела | кд | cд |
Ҳосилавий бирликлар
Ҳосилавий бирликлар асосий ўлчов бирликларини устида оширилган математик амаллар натижасида юзага келган.
| Катталиклар | Ўлчов бирликлар | Белгиланиши | Ифодаси | ||
|---|---|---|---|---|---|
| ўзбекча номланиши | халқаро номланиши | ўзбекча | халқаро | ||
| Ясси бурчак | радиан | радиан | рад | м·м−1 = 1 | |
| Ҳажмий бурчак | стерадиан | стерадиан | ср | м²·м−2 = 1 | |
| Ҳарорат (селсий шкаласи бўйича) | Селсий даражаси | дегреэ Cелсиус | °C | К | |
| Частота | Герс | ҳертз | Гс | Ҳз | с−1 |
| Куч | Нютон | неwтон | Н | кг·м/с² | |
| Энергия | жоул | жоуле | Ж | Н·м = кг·м²/с² | |
| Қувват | ватт | wатт | Вт | W | Ж/с = кг·м²/с³ |
| Босим | Паскал | пасcал | Па | Н/м² = кг·м−1·с−2 | |
| Ёруғлик оқими | лумен | лумен | лм | кд·ср | |
| Ёруғлик | люкс | лух | лк | лх | лм/м² = кд·ср·м−2 |
| Электр заряди | кулон | cоуломб | Кл | C | А·с |
| Потенциаллар фарқи | волт | волт | В | Ж/Кл = кг·м²·с−3·А−1 | |
| Электр қаршилиги | ом | оҳм | Ом | Ω | В/А = кг·м²·с−3·А−2 |
| Электр сиғими | фарад | фарад | Ф | Кл/В = кг−1·м−2·с4·А² | |
| Магнит оқими | вебер | wебер | Вб | Wб | кг·м²·с−2·А−1 |
| Магнит индуктивлиги | тесла | тесла | Т | Вб/м² = кг·с−2·А−1 | |
| Индуктивлик | генри | ҳенрй | Гн | Ҳ | кг·м²·с−2·А−2 |
| Электр о'тказувчанлик | сименс | сиэменс | См | Ом−1 = кг−1·м−2·с³А² | |
| Радиоактивлик | беккерел | беcқуэрел | Бк | Бқ | с−1 |
| Кучайтирилган доза ионлашган нурланиш | грей | грай | Гр | Гй | Ж/кг = м²/с² |
| Самарали доза ионлашган нурланиш | зиверт | сиэверт | Зв | Св | Ж/кг = м²/с² |
| Катализатор шиддати | катал | катал | кат | мол·с−1 | |
СИ га кирмайдиган ўлчов бирликлари
СИ га кирмайдиган баъзи бир ўлчов бирликлари, Ўлчашлар бош конференцияси қарори билан „СИ билан бирга қўлланиши мумкин“.
| Ўлчов бирликлари | Халқаро номланиши | Белгиланиши | СИ ўлчов бирликларида | |
|---|---|---|---|---|
| ўзбекча | халқаро | |||
| дақиқа | минуте | мин | мин | 60 с |
| соат | ҳоур | соат | ҳ | 60 мин = 3600 с |
| сутка | дай | сут | д | 24 соат = 86 400 с |
| градус | дегреэ | ° | ° | (π/180) рад |
| бурчак минути | минуте | ′ | ′ | (1/60)° = (π/10 800) |
| бурчак секунди | сеcонд | ″ | ″ | (1/60)′ = (π/648 000) |
| литр | литре (литер) | Л | л, Л | 1/1000 м³ |
| Тонна | тонне | т | т | 1000 кг |
| непер | непер | Нп | Нп | |
| бел | бел | Б | Б | |
| электронволт | элеcтронволт | эВ | эВ | ≈1,6021773310−19 Ж |
| массанинг атом бирлиги | унифиэд атомиc масс унит | а. э. м. | у | ≈1,660540210−27 кг |
| астрономик бирлик | астрономиcал унит | а. бирл. | уа | ≈1,495978706911011 м |
| денгиз мили | наутиcал миле | мил | 1852 м (аниқ) | |
| узел | кнот | уз | 1 соатда босиб ўтилган 1 денгиз мили = (1852/3600) м/с | |
| ар | аре | а | а | 10² м² |
| гектар | ҳеcтаре | га | ҳа | 104 м² |
| бар | бар | бар | бар | 105 Па |
| ангстрем | åнгстрöм | Å | Å | 10−10 м |
| барн | барн | б | б | 10−28 м² |
Ҳаволалар
- СИ брочуре Халқаро ўлчовлар ва оғирликлар бюросининг сайтида СИнинг тавсифи.
- ГОСТ 8.417-2002. (Wайбаcк Мачине сайтида 2013-08-05 санасида архивланган)
- Бир бирликдан бошқасига ўтувчи калкуляторлар тўплами.
Манбалар
- ↑ По историческим причинам, названиэ „килограмм“ уже содержит десятичную приставку „кило“, поэтому кратниэ и долниэ эдиници образуют, присоэдиняя стандартниэ приставки СИ к наименованию или обозначению эдиници измерения "грамм" (которая в СИ сама являэця долной: 1 г = 10−3 кг).
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |