СССР Гербни - СССРнинг байроғи ва мадҳияси билан бирга расмий давлат рамзи, биринчи социалистик герблардан биридир. Герб СССР Конституцияси (143-модда) билан мустаҳкамланган ва қуёш нурлари кўтариб турган ер шари фонида ўроқ ва болға тасвири бўлиб уларни икки томондан қизил лента билан ўралган тўп буғдой новдалари қамраб олади ва қизил ленрада ҳар бир иттифоқ республикалари тилида: „барча мамлакатларнинг пролетарлари, бирлашинг!“деб ёзилган. Гербнинг юқори қисмида-сариқ рангли беш қиррали қизил юлдуз жойлашган.

СССР герби
Мамлакат СССР
Қабул қилинди 6-июл 1923-йил

СССРнинг давлат герби ишчилар ва деҳқонлар иттифоқини, ягона иттифоқ давлатида барча миллатларнинг тенглигини, тенг ҳуқуқли иттифоқ республикаларининг ихтиёрий бирлашмасини, англатади ва СССР халқларининг ер сайёрасидаги барча мамлакат ишчилари билан халқаро ҳамжиҳатлик ғоясини ифодалайди.

Гербдаги қитъалар оч жигарранг, шиорлар қизил лентада олтин ҳарфлар билан тасвирланган. Ер шарини икки томонидан ушлаб турган қизил лента давлатнинг ҳаётийлигини, фаровонликни англатади; қуёш-коммунистик ғояларнинг нури, ёрқин келажакни билдиради.

Тарихи

6-июл 1923-йил СССРнинг биринчи давлат герби СССР Марказий қўмитаси томонидан тасдиқланган. Унинг таърифи 1924-йил СССР Конституциясида мустаҳкамланган. 1923 — 1931-йилларда „барча мамлакатларнинг пролетарлари, бирлашинг!“ рус, украин, Беларус, арман, Грузия ва турк — татар тилларида ёзилган шиори ленталарга ёзилган. 1924-йилда Ўзбекистон ва Туркманистон ССР таълимдан сўнг, ленталар сони иттифоқ республикалари сонига тўғри келди, аммо улар ўртасида тўғридан-тўғри мос келиш йўқ эди. Худди шу ҳолат 1931-йилда тожик тилидаги шиор қўшилиши билан сақланиб қолган. Фақат 1937-йилдан бери „бир республика — унинг сарлавҳа тилидаги шиори бўлган битта лента“ келажакда сақланиб қолди. 1937 — 1946-йилларда гербда 11 та лента, 1946--- 1956-йилларда 16 та лента, 1956-йилда эса 15 та лента бор эди.[1]

1922-йил кузида комиссия Гознакда совет символизмини ривожлантириш бўйича иш бошлади. Биринчи совет маркалари ва банкноталарининг композициялари яратилди. 1923-йил 10-январда СССР Марказий ижроия қўмитаси Президиуми давлат герби ва байроғини ишлаб чиқиш бўйича комиссия тузди. Шу билан бирга, Марказий сайлов комиссияси таъсис республикалари гербларидан мерос қолган иттифоқнинг давлат рамзларининг асосий элементларини аниқлади: қуёш нурида ўроқ ва болға, шиори: „барча мамлакатларнинг пролетарлари, бирлашинг!“. 1923-феврал ойида Гознакга герб яратиш тартиби топширилди. Гознакда В.Голядкина, Я.Б.Дреиэр, Н.Н.Кочурй, В.К.Куприянова, П.Румянцева, А.Г.Якимченко, И.Д.Шадра. рассомларининг герби лойиҳаларининг эскизлари сақланиб қолган.

А. Г. Якимченко  Й. Б. Дреер Д. С. Голядкин Н. Н. Кочура В. Д. Куприянов Нома`лум автор
Нижний Новгород тумани, Сормовода, Ленин ҳайкали пойдеворидаги СССР герби.

Дастлабки лойиҳалардан бирини (1923) Москвадаги Марказий телеграф биносида кўриш мумкин: Ер шари лента билан ўралган, тепасида қизил юлдуз, ён томонларида ўроқ ва болға. Рассом К. И. Дунин-Борковский, классик гералдика тарафдорлари, СССРнинг қуролини ўроқ ва болға билан гералдик қалқон сифатида тақдим этди. Д. С. Голядкиннинг лойиҳаси пентагоналдир, унинг ўртасида қуёш нурида ўроқ ва болға, атрофида саноат рамзлари мавжуд. Лойиҳа Й Б. Дреер ўроқ, болға, юлдуз, ер шари, шиорли ленталарни проектини тузни. В. П. Корзун лойиҳаси кейинчалик СССРнинг тасдиқланган гербига жуда яқин. Гербни яратиш ишига Гознакнинг бадиий ва репродуктив бўлими бошлиғи В. Н. Адрианов (1875-1938) ҳам киритилган. У картограф сифатида гербга дунё тасвирини қўшишни таклиф қилган эди. Иккинчиси, иттифоққа кириш дунёнинг барча давлатларига очиқ эканлигини англатиши керак эди. Умуман олганда, гербнинг бутун таркиби Адрианов томонидан тузилган. Давлат ҳокимияти органлари гербнинг эскизида иш олиб бордилар. Мисол учун, Марказий сайлов комиссияси раиси А. С. Энукидзе 28-июн 1923-йил, қизил юлдузни жойлаштириш учун гербнинг юқори қисмида „СССР“ монограмининг ўрнига таклиф қилди. Унинг изоҳи:" Монограм ўрнига юлдуз " П.Корзуна архив расмида сақланиб қолган.

Якуний босқичда рассом И.Дубасов герб устида ишлашга таклиф қилинди. У якуний расмни яратди. Унинг биринчи лойиҳасида шиорлар гербнинг пастки қисмини қоплайдиган қизил лентага жойлаштирилди. Кейин шиорларни олтита тилда лентада тасвирланишига қарор қилинди.

6-июл 1923-йилда СССР Марказий сайлов комиссиясининг ИИ сессияси эмблемани қабул қилди (Конституция лойиҳасини қабул қилиш билан бир вақтда). 22-йил 1923-сентабрда Гербнинг тасвири ниҳоят СССР Марказий ижроия қўмитаси Президиуми раиси А.В.Энукидзе томонидан тасдиқланди. Совет Иттифоқининг Конгресси томонидан 31-январ 1924-йилда қабул қилинган СССР Конституцияси гербни расмий равишда янги қонунийлаштирди.

1924-йилги СССР Конституциясининг 11-боби давлат рамзларининг тавсифини ўз ичига олган:

70. Совет Социалистик Республикалари Иттифоқининг давлат герби ер шаридаги ўроқ ва болғадан иборат бўлиб, қуёш нурларида тасвирланган ва 34-моддада қайд этилган тилларда ёзилган „Барча мамлакатларнинг пролетарлари, бирлашинг!“шиори билан безатилган, гербнинг юқори қисмида беш қиррали юлдуз жойлашган.

1936-йилда герб СССР Конституциясининг „ҚЙРОЛ ,БАЙРОҚ, ПОЙТАХТ“ ХИИ бобида тасвирланган. 143-моддада шундай дейилган:

Совет Социалистик Республикалари Иттифоқининг давлат герби ер шаридаги ўроқ ва болғадан иборат бўлиб, қуёш нурларида тасвирланган ва 34-моддада қайд этилган тилларда ёзилган „Барча мамлакатларнинг пролетарлари, бирлашинг!“шиори билан безатилган, гербнинг юқори қисмида беш қиррали юлдуз жойлашган.

1920-йилларнинг охирида „ Барча мамлакатларнинг пролетарлари, бирлашинг!“ тожик тилидаги шиор қўшилди. Шиорнинг русча версияси лентанинг марказий қисмига ўтди. Бундай герблар СССРнинг 1934-йилги ғазначилик чипталарида чоп этилди. Ёзувлар рус, украин, Белорус (кирилл алифбоси), грузин (Грузия алифбоси), арман (арман алифбоси), турк-татар (Араб алифбоси; Озарбайжоннинг ном тилини ЗФСР, Ўзбек ва Туркман ССР таркибида тақдим этган), тожик (лотин алифбоси) тилларида ёзилган.

1936-йилги Конституциясига кўра, СССР 11 та республикадан иборат эди (собиқ ЗСФСР субектлари — Озарбайжон, Арманистон ва Грузия ССР — ва РСФСР таркибидаги собиқ автоном Қозоғистон ва Қирғизистон ССР мустақил иттифоқ республикаларига айланди). Гербдаги ленталар ҳам ўн бир (Озарбайжон, Ўзбек ва Туркман ССР, қозоқ ва қирғиз билан бир қаторда, шиорнинг ўз версиясига кўра лотин тилидан олинган). Бу вақтдан бошлаб СССР парчаланиб кетгунга қадар, шиор ленталари нафақат иттифоқ республикаларининг титул тилларини (улар Иттифоқнинг расмий тиллари), балки республикаларнинг ўзларини ҳам тақдим этди.

16 та лента ёзувлар билан СССРнинг эмблемаси. Почта маркаси.

СССР Олий Кенгаши Президиумининг котибияти 1940-йил 3-сентабрда иттифоқ республикалари сонининг ўзгариши ва шиорни миллий тилларда ёзиш муносабати билан СССР давлат гербига ўзгартириш киритишга қарор қилди. Янги Конституцияни тайёрлаш бўйича ишлар олиб борилди ва 3-март 1941-йилда Олий Кенгаш Раёсати дастлабки герб лойиҳасини қабул қилди, аммо уруш ишларни тугатишга тўсқинлик қилди. Фақат гербнинг янги версияси жорий этилди, унинг шиори иттифоқ республикаларининг 16 тилларида такрорланди. Молдавия, Латвия, Литва, Эстония ва фин тилларида шиорлар аллақачон мавжуд бўлган ёзувларга қўшилган. Марказий Осиё республикалари ва Озарбайжон тилларидаги ёзувлар аллақачон кирилл алифбосида ёзилган эди.

16-Июл 1956-йилда, Карел-Фин ССР РСФСР бир қисми сифатида автоном Республикасига айлантирилди, бунинг натижасида 12-сентабр 1956-йил СССР ПВС қарори билан, Фин шиорили ўн олтинчи лента гербдан олиб ташланди. 1-апрел 1958-йил, СССР ПВС Фармони билан Беларус тилидаги давлат шиорининг матни аниқлаштирилди. У шундай овоз чиқара бошлади: „ПРАЛЕТАРИИ КРАЙН, ЙАДНАИТСЕСЙА!“. Ўзгариш СССР гербига киритилди. Бир оз олдин, 21-феврал 1958-йил, Беларус ССР ПВС фармони билан бир хил шиор БССР гербида ҳам такрорланган эди.


Гербниқайта ишлари турли вақтларда рассомлар Гознак И. С. Крйлков, С. А. Новский, П. М. Чернишев, С. А. Поманский томонидан ишлаб чиқарилган. 31-март 1980-йилда СССР Олий Кенгаши Президиумининг фармони билан 25-июн СССР Қонуни билан мустаҳкамланган СССР Давлат герби тўғрисидаги Низом тасдиқланди. Ушбу қоидага мувофиқ:

1. Совет Социалистик Республикалари Иттифоқининг давлат герби СССРнинг давлат суверенитети, деҳқонлар, ишчилар ва зиёлиларнинг бузилмас Иттифоқи, мамлакатнинг барча халқлари ва миллатлари ишчиларининг дўстлиги ва қардошлиги, коммунистик жамият қураётган совет халқининг давлат бирлиги рамзи ҳисобланади. 2. Совет Социалистик Республикалари Иттифоқининг давлат герби ер шаридаги ўроқ ва болғадан иборат бўлиб, қуёш нурларида тасвирланган ва 34-моддада қайд этилган тилларда ёзилган „Барча мамлакатларнинг пролетарлари, бирлашинг!“ шиори билан безатилган, гербнинг юқори қисмида беш қиррали юлдуз жойлашган. Совет Социалистик Республикалари Иттифоқининг давлат гербидаги иттифоқ республикалари тилларидаги ёзувлар рамкага солувчи лентада қуйидаги тартибда такрорланади: пастда марказда-рус тилида; пастдан юқорига чап томонда — Украина, ўзбек, грузин, Литва, Латвия, тожик, туркман тилларида; ўнг томонда-Беларус, қозоқ, Озарбайжон, Молдавия, қирғиз, арман, Эстония тилларида. Совет Социалистик Республикалари Иттифоқининг давлат герби рангли тасвирида ўроқ ва болға, қуёш ва буғдой новдаси олтин; дунёнинг сув юзаси кўк, қитъалар очиқ жигарранг; лента қизил; юлдуз қизил ранг олтин чегара билан безатилган.

Галерея

Жорий ҳолат

Бир қатор мамлакатларда, масалан, Венгрия, Грузия, Латвия, Литва, Полша ва Украина совет символизмини нацистлар рамзлари каби қонуний равишда тенглаштирганлиги сабабли, бу мамлакатларда оммавий намойишларда СССРнинг эмблемасини тақдим этиш (ахборот, музей ва шунга ўхшаш мақсадларда фойдаланишдан ташқари) тақиқланган. Бундан ташқари, Европа суди СССРнинг эмблемаси тасвири билан савдо белгиларини рўйхатдан ўтказишни тақиқлайди[2].

Шуниндек қаранг

Манбалар

  1. ↑ „Герб СССР“. 2021-йил 19-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 21-январ.
  2. ↑ „Использование герба СССР в качестве торговой марки запрещено Европейским судом“. ПАТЕНТУС: патент & традемарк атторнеус (2011-йил 17-октябр). 2021-йил 15-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 15-декабр.