СТС-80 – Колумбия космик базаси томонидан учирилган космик кема миссияси ҳисобланади. Дастлаб кемани учириш 1996-йил 31-октабрга режалаштирилган, аммо бир неча сабабларга кўра 19-ноябрга кечиктирилган[1]. Худди шу каби, дастлаб 5-декабрга режалаштирилган қўниш ёмон об-ҳаво туфайли икки кунга кечиктирилган ва қўниш санаси 7-декабрга тўғри келган[2].

СТС-80
Оператор НАСА
САТCАТ но. эдит@энд
Орбиц cомплетед 279
Cреw
Cреw сизе 5
Мемберс
Энд оф миссион
Ландинг сите Кеннедй, СЛФ Рунwай 33
Орбитал параметерс
Референcе сйстем Геоcентриc
Региме Лоw Эартҳ
Перигеэ алтитуде 318 километр (198 ми)
Апогеэ алтитуде 375 километр (233 ми)
Инcлинатион 28.45 дегреэс
Период 91.5 мин

Чапдан: Ромингер, Жерниган, Мусграве, Жонес ва Cоcкрелл 

Бу 17 кун, 15 соат ва 53 дақиқа давомида парвоз қилган бўлиб, энг узун миссия ҳисобланади[2].

Гарчи миссия доирасида иккита космик ҳаракатланиш режалаштирилган бўлса-да, кема люкидаги ҳаво қулфи билан боғлиқ муаммолар космонавтлар Том Жонес ва Таммй Жерниганнинг орбитадан чиқишига тўсқинлик қилгани учун манёврларнинг иккаласи ҳам бекор қилинган[3].

Экипаж аъзолари ўринлари

Ўриндиқ [4] Ишга тушириш Қўниш



1-4 ўриндиқлар парвоз кемасида жойлашган.



5–7 ўриндиқлар палубанинг ўртасида жойлашган.
1 Cоcкрелл
2 Ромингер
3 Мусграве Жерниган
4 Жонес
5 Жерниган Мусграве †
6 Ишлатилмаган
7 Ишлатилмаган

Мусграве космик кеманинг деразалари орқали суратга олиш учун қайтиб кириш ва қўниш давомида 1-ўриндиқдаги Cоcкреллнинг орқасида, палубада турган[4].

Миссиянинг диққатга сазовор жиҳатлари

  • Миссия иккита сунъий йўлдошни ўз ўрнига жойлаштирган ва улар ўз вазифаларини бажарганидан кейин муваффақиятли тарзда тиклаган[1].
  • Орбитал ва олинадиган узоқ ва экстремал ултрабинафша спектрометри – Шуттле Паллет Сателлите ИИ (ОРФЕУС-СПАС ИИ) парвознинг биринчи кунида жойлаштирилган[5]. У парвознинг ўн олтинчи кунида қайтариб олинган[6].
  • Wаке Шиэлд Фаcилитй-3 парвознинг 4-кунида жойлаштирилган ва уч кундан кейин қайтариб олинган[1].
  • Миссия Спаcе Шуттле тарихидаги энг узоқ муддатли миссия бўлган[7].
  • Ушбу миссияда Сторй Мусграве барча бешта космик кемаларда – Чалленгер, Атлантис, Дисcоверй, Эндеавоур ва Колумбияда учган ягона одам бўлган[8].
  • Мусграве, шунингдек, космик парвозлар сони бўйича ҳамда коинотга чиққан энг кекса одам сифатида рекорд ўрнатган[1]. Ўша пайтдан бери ҳеч ким бу рекордларни янгилай олмаган[9][10].
  • Дастлаб, миссия учун иккита космик манёвр режалаштирилган, аммо астронавтлар Том Жонес ва Таммй Жерниган ҳаво блокининг ташқи люки тиқилиб қолганини аниқлашгандан сўнг ушбу миссия бекор қилинган[11].

Миссия юки

Юк ташиш контейнери ишга тушириш учун тайёрланмоқда. Кўринишидан, WСФ-3 (пастга туширилмоқда) ва ОРФЕУС-СПАС ИИ (аллақачон ўрнатилган)

Колумбия миссияси ўзи билан иккита эркин сунъий йўлдош олиб келган, иккаласи ҳам фазога такроран олиб чиқилган. Шунингдек, режалаштирилган иккита космик юришда синовдан ўтказиладиган турли хил ускуналар асосий юкнинг бир қисми бўлган. Улар Халқаро космик стансиянинг қурилишига тайёргарлик кўриш учун ишлатилиши мумкин бўлган. Кеманинг зарурий юкларига қуйидагилар киритилган[1]:

  • Орбитал ҳамда узоқ ва экстремал ултрабинафша спектрометрли сунъий йўлдош ИИ (ОРФЕУС-СПАС ИИ)
    • Ултрабинафша (ФУВ) спектрографи
    • Экстремал ултрабинафша (ЭУВ) спектрографи
    • Юлдузлараро ўртача ютилиш профили спектрографи (ИМАПС)
    • Юза эффектлари тахминий монитори (СЕСАМ)
    • Лойиҳадан аввалги АТВ учрашуви (АРП)
    • АСТРО-СПАС (СЕАС)даги талабалар тажрибаси
  • Wаке Шиэлд Фаcилитй (WСФ-3)
  • НИҲ-Р4
  • Космик тажриба модули (СЕМ)
  • ЭВА парвоз ривожланиш синовлари (ЭДТФ-5)
    • Кран
    • Батарея орбиталини алмаштириш блоки
    • Кабел контейнери
    • Олиб юришга қулай иш платформаси
      • Олиб юришга қулай оёқни назорат қилувчи иш стансияси (ПФРWС)
      • Вақтинчалик ускунани назорат қилиш учун ёрдамчи восита(ТЕРА)
      • Оёқда бошқариладиган кўчма мослама
    • Танага маҳкамланувчи занжир (БРТ)
    • Кўп фойдаланиладиган занжир (МУТ)
  • Экспериментал капилляр насосли сув айланишини визуализация қилиш аппарати(ВИЭW-CПЛ)
  • Махсус қутидаги биологик тадқиқотлар (БРИC)
  • Тижорий материаллар билан таъминлаш аппарати технологияси тажрибалари (CCМ-А) (собиқ СТЛ/НИҲ-C-6)
    • Тижорий МДА ИТА тажрибаси (CМИХ-5)

Илмий лойиҳалар

ОРФЕУС СПАС ишга туширишга тайёр ҳолати

Колумбия космик кемаси орбитага иккита сунъий йўлдошни олиб чиққан. Улар маълум муддатга қўйиб юборилгандан сўнг қайта тутиб олинган. Биринчиси Орбитал ва иккинчиси Ултрабинафша Спектрометрли Паллета Сунъий Йўлдоши ИИ (ОРФЕУС-СПАС ИИ) деб номланган. Сунъий йўлдошнинг асосий таркибий қисми бўлган ОРФЕУС телескопи узоқ ва ўткир ултрабинафша нурланишдан муҳофаза сифатида иккита спектрографга эга бўлган.

Яна бир спектрограф, юлдузлараро муҳитнинг ютилиш жараёни спектрографи ҳам сунъий йўлдош бортида бўлган. Астрономияга умуман алоқадор бўлмаган бир қанча юклардан сунъий йўлдошни яхлит ҳолатга келтириш учун фойдаланилган. У Ойдан, галактикадан ташқарида то квазаргача бўлган 150 га яқин астрономик жисмларидан 422 та кузатув таҳлилларини олиб, ўз парвозини ҳеч қандай муаммосиз амалга оширган. ОРФЕУС-СПАС ИИ нинг иккинчи парвози давомида янада кучлироқ ускуналардан фойдаланилган, бу эса унинг дастлабки парвозидан икки баравар кўп маълумотларни тақдим этишига сабаб бўлган[1].

Бундан ташқари, Колумбиядан бўлган Wаке-Шиэлд Фаcилитй (WСФ) ҳам жойлаштирилган, ушбу сунъий йўлдош эса унинг ортида ултра вакуум яратган. Натижада бу илғор электроникадан фойдаланиш учун яримўтказгичли юпқа плёнкаларни яратишга имкон берган. WСФ уч кунлик парвоздан сўнг Колумбиянинг робот қўли томонидан қайтариб олинишидан олдин еттита филм суратга олган[1]. 12 фут диаметрли (3,7 м) кема ўзининг учинчи миссияси жараёнида бўлиб, шу жумладан СТС-60 билан боғлиқ муаммолар унинг робот қўлдан чиқиб кетишига тўсқинлик қилган. Wаке Шиэлд Хюстон университети қошидаги Спаcе Ваcуум Эпитахй Cентер томонидан саноат шериги Спаcе Индустриэс корпорацияси билан ҳамкорликда ишлаб чиқилган ва қурилган[12].

Яна бир қўшимча космик тажриба модули (СЕМ) бўлган[12]. СЕМга коинотга учиш учун танланган талабалар тадқиқот лойиҳалари ҳам киритилган[13]. Бу дастурнинг биринчи парвози саналган. Ўтказилган тажрибалар орасида орбитадаги озиқ-овқатда бактериялар ўсиши, коинотдаги кристалл ўсиши ва микрогравитациянинг маятникка кўрсатадиган таъсири таҳлил қилинган[14].

НИҲ Р4 Миллий соғлиқни сақлаш институти ва Орегон соғлиқни сақлаш фанлари университети учун ўтказилган тажриба бўлган[12]. У космик парвознинг қон айланиши ва қон томир торайишига таъсирини ўрганиш мақсадида ишлаб чиқилган[15]. Канистрдаги биологик тадқиқотлар (БРИC) тортишиш кучининг тамаки ва помидор ниҳолларига таъсирини ўрганган. Экспериментал сув капиллярли насос ҳалқасида визуализация тажрибаси(ВИЭW-CПЛ) космик кемаларни иссиқлик бошқаришида янги ғояни синаб кўриш учун ўтказилган[16]. Тижорий МДА ИТА тажрибаси Ахборот технологиялари ассоциацияси ҳомийлигидаги ўрта мактаб ва ўрта мактаб ўқувчилари томонидан турли хил тажрибалар тақдим этилган[17].

Миссия атрофидаги воқеалар

Учириш майдончасига жойлаштирилган Колумбия 39Б
СТС-80 нинг ишга туширилиши

1996-йил 17-январда миссия учун астронавтлар танланган[18]. Қаттиқ ракета кучайтиргичларини (СРБ) тўплаш 1996-йил 9-сентябрда бошланган[19]. 18-сентабрда учириш санаси 31-октабрдан 8-ноябргача ортга сурилган[20]. Зарурий юк жойланадиган юкхона эшиклари 25-сентабрда ёпилган[21]. Эртаси куни ташқи ёқилғи баки транспорт воситаларини йиғиш биноси ичидаги СРБ билан бирлаштирилган[22].

Орбитердаги иккита ойна алмаштирилганда кейинги ривожланиш кечиктирилган; НАСА етти ва саккизта парвоздан кейин улар синишга мойил бўлиши мумкинлигидан қўрққан[23]. Колумбия 9-октабр куни якуний йиғув тайёргарликларини бошлаш учун ВАБга топширилган[24].

СТС-80нинг қўниш жараёни

11-октабр куни Колумбия ташқи ёқилғи баки билан бирлаштирилган ва фойдали юк этказиб берилган ва ўтказилган[25]. Пад 39Б га ишга тушиши 16-октабр куни содир бўлган, ундан кейин асосий ҳаракатлантирувчи тизимнинг парвоз тайёргарлиги синовлари ўтказилган[26].

28-октабр куни парвоз тайёргарлиги кўриб чиқилгандан сўнг, СТС-79 да содир бўлган эрозия туфайли қайта ишлаб чиқилган қаттиқ ракета двигателини (РСРМ) қайта таҳлил қилиш учун қўшимча ФРР сўралган; 29-да ёқилғи насоси ишламай қолган ва Колумбиянинг ёқилғи қуйиш жараёнини кечиктирган[27]. Эрозия муаммоси 4-ноябрда бир ҳафталик кечикишга олиб келган[28]. Икки кун олдин Атласни муваффақиятли учириш шарти билан 15-ноябр ишга тушириш санаси белгиланган[29]. Ёмон об-ҳаво башорати учиришни янада орқага суриб, 19-ноябр санасига тўғри келган[30].

Қўниш пайтида Жонес видеокамерадан фойдаланиб, орбитанинг орқасида учиб кетаётган плазма найчасини юқори деразалардан суратга олишни режалаштирган. У Мусграведан ёзиб олишда ёрдам беришни сўраган, у орбитанинг кириш интерфейсига етиб боргач, ўртасидаги ўриндиққа ўтиришини кутган. Бунинг ўрнига, Мусграве қайта кириш ва қўниш давомида қўмондон ҳисобланмиш cоcкреллнинг орқасидаги парвоз палубасида туришни маъқул кўрган. Жонеснинг ҳисоб-китобларига кўра, 61 ёшли Мусграве учун 18 кунлик вазнсизликдан кейин беш-ўн дақиқа давомида Ернинг нормал тортишиш кучи нормалга нисбатан 1,7 баравар кўп бўлган[31].

Уйғотувчи қўнғироқлар

НАСА астронавтлар учун Гемини дастури давомида мусиқа чалиш анъанасини бошланган, у биринчи марта Аполлон 15 пайтида парвоз экипажини уйғотиш учун ишлатилган[32]. Ҳар бир трек махсус танланган, кўпинча уларнинг оилалари томонидан ва одатда экипажнинг алоҳида аъзоси учун алоҳида маънога эга қўшиқ танланган[32][33].

Парвоз куни Қўшиқ Ижрочи/Бастакор
2-кун "И Cан Сеэ Фор Милес" Тҳе Wҳо
3-кун "Тҳеме Фром Фиребалл ХЛ5" Баррй Грай
4-кун "Ролл Wитҳ тҳе Чангес" РЕО Спеэдwагон
5-кун "Реэлинъ анд Роcкинъ" Чуcк Беррй
6-кун "Ролл wитҳ Ит" Стеве Wинwоод
7-кун "Гоод Тимес Ролл" Тҳе Cарс
8-кун "Ред Руббер Балл" Cйркле
9-кун "Алиcеъс Рестаурант" Арло Гутҳриэ
10-кун "Соме Гуйс Ҳаве Алл тҳе Луcк" Роберт Палмер
11-кун "Чангес" Давид Боwиэ
12-кун "Бреак он Тҳроугҳ (То тҳе Отҳер Сиде)" Тҳе Доорс
13-кун "Шоотинг Стар" Бад Cомпанй
14-кун "Стай" Жаcксон Броwне
15-кун "Ретурн то Сендер" Элвис Преслей
16-кун "Шоулд И Стай ор Шоулд И Го" Тҳе Cлаш
17-кун "Нободй Доэс Ит Беттер" Cарлй Симон
18-кун "Плеасе Cоме Ҳоме фор Чристмас" Саwер Броwн

Манбалар

Ушбу мақолада Миллий Аэронавтика ва Космик Маъмурият веб-сайтлари ёки ҳужжатларидан оммавий фойдаланиш мумкин бўлган материаллар мавжуд.

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 „НАСА – СТС-80“. НАСА. 2016-йил 4-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  2. ↑ 2,0 2,1 „СТС-80 Дай 19 Ҳигҳлигҳц“. НАСА (1996-йил 7-декабр). 2009-йил 26-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  3. ↑ „НАСА - СТС-80 Миссион Cонтрол Cентер Статус Репорт #27“ (эн). www.наса.гов. 2022-йил 20-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  4. ↑ 4,0 4,1 „СТС-80“. Спаcефаcц. 2018-йил 20-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  5. ↑ „СТС-80 Дай 2 Ҳигҳлигҳц“. НАСА (1996-йил 20-ноябр). 2011-йил 23-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  6. ↑ „СТС-80 Дай 16 Ҳигҳлигҳц“. НАСА (1996-йил 4-декабр). 2011-йил 23-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  7. ↑ „CНН Студент Неwс Оне-Шеэт: Спаcе Шуттле Фаcц“. CНН (2008-йил 11-март). 2010-йил 3-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  8. ↑ „Сторй Мусграве 6-тиме Спаcе Шуттле Астронаут симулатес Спаcе Флигҳт | Ҳуббле Спаcе Телесcопе | Спаcе Эхплоратион“. Спаcе Сторй. 2011-йил 30-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  9. ↑ „СТС-124 Шуттле Репорт | Cуррент Спаcе Демограпҳиc Дата“. Спаcефлигҳт Ноw. 2011-йил 7-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  10. ↑ „Ретиред астронаут сламс Гленн спаcе трй“. лмтонлине.cом. 2008-йил 11-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  11. ↑ НАСА. „Со Cлосе Ет Со Фар: Тҳе Жаммед Аирлоcк Ҳатч оф СТС-80“. 2023-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 „СТС-80“. НАСА. 2014-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  13. ↑ „НАСА – Спаcе Эхперимент Модуле (СЕМ)“. НАСА (2011-йил 8-ноябр). 2010-йил 26-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  14. ↑ „СЕМ 1 он СТС-80“. Мусc.эду. 2011-йил 27-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  15. ↑ „НИҲ.Р4/СТС-80“. НАСА. 2011-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  16. ↑ „КСC Фаcт Шеэт "СТС-80/Cолумбиа – ОРФЕУС-СПАС-2/Wаке Шиэлд Фаcилитй-3"“. НАСА. 2011-йил 17-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  17. ↑ „ИТА студент програм“. Итаспаcе.cом. 2011-йил 4-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  18. ↑ Жонес, Тҳомас. Скй Wалкинг. Неw Ёрк, НЙ: ҲарперCоллинс, 2006 — 159-бет. ИСБН 0-06-085152-Х. 
  19. ↑ „10 Септембер 1996 Шуттле Статус Репорт“. НАСА. 2011-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  20. ↑ „18 Септембер 1996 Шуттле Статус Репорт“. НАСА. 2011-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  21. ↑ „25 Септембер 1996 Шуттле Статус Репорт“. НАСА. 2011-йил 15-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 14-ноябр.
  22. ↑ „26 Септембер 1996 Шуттле Статус Репорт“. НАСА. 2011-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  23. ↑ „4 Оcтобер 1996 Шуттле Статус Репорт“. НАСА. 2011-йил 15-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  24. ↑ „10 Оcтобер 1996 Шуттле Статус Репорт“. НАСА. 2011-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  25. ↑ „11 Оcтобер 1996 Шуттле Статус Репорт“. НАСА. 2011-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  26. ↑ „16 Оcтобер 1996 Шуттле Статус Репорт“. НАСА. 2011-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  27. ↑ „29 Оcтобер 1996 Шуттле Статус Репорт“. НАСА. 2011-йил 15-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  28. ↑ „4 Новембер 1996 Шуттле Статус Репорт“. НАСА. 2011-йил 15-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  29. ↑ „12 Новембер 1996 Шуттле Статус Репорт“. НАСА. 2011-йил 16-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  30. ↑ „14 Новембер 1996 Шуттле Статус Репорт“. НАСА (1996-йил 14-ноябр). 2011-йил 15-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  31. ↑ Ленеҳан, Анне Э.. Сторй: Тҳе Wай оф Wатер. Соундсcапе Софтwаре Птй Лтд, 2004 — 267-бет. ИСБН 9780975228609. 
  32. ↑ 32,0 32,1 Фриэс, Cолин. „Чронологй оф Wакеуп Cаллс“. НАСА (2007-йил 25-июн). 2010-йил 20-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.
  33. ↑ Фриэс. „Чронологй оф Wакеуп Cаллс (СТС-80 листед)“. НАСА (2015-йил 13-март). 2010-йил 20-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-ноябр.

Ҳаволалар