Ziyosfera

Sabuktakin

Бу мақола туркий қўмондон ҳақидадир. Ғазнавийлар давлати асосчиси Сабуктегин —  билан адаштирманг.

Сабуктакин ёки Сüбüктегин бувайҳийлар сулоласига хизмат қилган туркий қўмондон. Унинг қудрати шу даражада эдики, бувайҳийлар ҳукмдори Бахтиёр Изз уд-Давлага ҳам қарши чиққан. Ҳатто 974-йилда унга қарши қўзғолон кўтариб, Бағдод устидан назоратни қўлга киритган ва Ироқдаги бувайҳийлар ҳукмронлигини бутунлай ағдариш билан таҳдид қилган. 974-йил охирида ўлими туфайли карераси якунланган. Унинг вориси Алптакин бувайҳийлардан мағлубиятга учраб, Дамашққа қочиб кетган. Охир-оқибат Фотимийлар сафига қўшилган.

Ҳаёти

Сабуктакин туркий қул бўлиб, Ироқнинг биринчи бувайҳий ҳукмдори Муизз уд-Давла (ҳ. 945–967) озод қилган ва тарихчи Хериберт Буссенинг сўзларига кўра, унинг „ўнг қўли“ бўлган[1]. Сабуктакин илк бор 948/9-йилда[2], Салорийлар ва Сомонийлар таҳдиди остида бўлган Райдаги Рукн уд-Давлага ёрдамга юборилган[3][4]. У ерда ўз қўшинидаги Бурариш бошлиқ Дайламий контингентининг қўзғолонига дуч келган[5]. Ҳожиб лавозимига тайинланган Сабуктакин, биринчи навбатда, туркий қул аскарларига (ғилмон, ғулом) қўмондонлик қилган. Бироқ қўшимча равишда бутун қўшиннинг бош қўмондони (амир ал-жайш) вазифасини ҳам бажарган[6]. Катта бойлик орттириб, Бағдоднинг Муҳаррим маҳалласида катта сарой қурдирган[7]. Ўлими вақтида унинг 10,000 туяси ва 4,000 та аттоз кийими, шу жумладан 2,000 та нозик шушари ипаклари ва Византия империясининг давлат фабрикаларидан 500 та қимматбаҳо буюмлар, бўлгани маълум қилинган[8].

Сабуктакин тартибсизликларга мойил бўлган ва бувайҳийларга содиқлиги шубҳали бўлган бувайҳийлар қўшинларидаги ҳукмрон Дайламийларни мувозанатлаш учун мўлжалланган сиёсат юритган Муизз уд-Давла юқори лавозимларга кўтарган туркий саркардалардан бири эди[9]. Бувайҳийлар қўшинининг икки асосий этник гуруҳи, эркин туғилган дайламийлар ва турк қул аскарлари ўртасидаги рақобат кучли бўлган[10]. Турклар Аббосийлар давридан бери Ироқ армиясининг асоси бўлган, аммо бувайҳийлар Дайламий аскарлари ёрдамида ҳокимиятга келган. Иккала гуруҳ ҳам имтиёзлар ва даромадлар учун рақобатлашган. Бундан ташқари, Дайламийлар шиалик тарафдорлари бўлса, турклар суннийликни ёқлашган[11]. Айниқса, Сабуктакин дайламийлар нафратига учраган. Муизз уд-Давла ва унинг вориси Бахтиёр Изз уд-Давла (ҳ. 967–978) бу икки гуруҳни муросага келтириш ва мувозанатни сақлашга ҳаракат қилган, лекин кўп жиҳатдан беҳуда бўлган[12].

Бахтиёр Изз уд-Давла билан зиддият

9—10-асрлардаги Ироқ харитаси

Икки гуруҳ ўртасида мувозанатни сақлашга қаратилган саъй-ҳаракатлар қилган Муизз уд-Давла ўз васиятномасида Бахтиёрга Сабуктакинни ўз лавозимида сақлаб қолишни аниқ тавсия қилган[11]. Сабуктакин ва Бахтиёр Изз уд-Давла ўртасидаги муносабатлар вақт ўтиши билан кескинлашиб, янада ёмонлашган. Бунга сабаб Сабуктакиннинг бувайҳий ҳукмдор танловидан хафа бўлгани эди[13][14]. 972-йилдаёқ бувайҳий ҳукмдори қудратли саркардасини лавозимидан бўшатишга ҳаракат қилган. Охир-оқибат Сабуктакин ўз ўрнини сақлаб қолишга муваффақ бўлган[13]. 974-йилда Бахтиёр ва Сабуктакин Мосулнинг Ҳамдоний ҳукмдори Абу Тағлибни бўйсундириш учун Юқори Месопотамиядаги Византиянинг сўнгги ютуқларидан фойдаланиш мақсадида шимолга юриш қилишган[13]. Ҳамдонийлар Мосулни жангсиз тарк этишган, лекин Бағдодга таҳдид қилиш учун қўшин юбориб, Сабуктакинни пойтахтга қайтиб, у ерда Ҳамдонийлар билан тўқнашишга мажбур қилган. Бу вақтда Бахтиёрнинг Мосулдаги кучи кам эди. Тарихчи Мискавайҳ Сабуктакин ҳукмдорга ёрдам беришни атайин кечиктирган ва у Ҳамдонийлар билан бувайҳийларни ағдариш учун тил бириктирган, деб тахмин қилган. Бу воқеада Бахтиёр Ҳамдонийлар билан муросага келиб, уларга ён беришга мажбур бўлган. Бу Бахтиёр ва Сабуктакин ўртасидаги келишмовчиликни янада чуқурлаштирган[13][15].

Бу орада Сабуктакин оломон ғазабини шиа бувайҳийлар ва уларнинг тарафдорларига қаратиб, халқ орасида кенг тарқалган жиҳод да’ватларидан ўз мақсадлари йўлида фойдалана олган[16]. Тарихчи Мискавайҳ таъкидлаганидек, „илгари диний масалалар бўйича бўлган икки фирқа ўртасидаги низо энди сиёсий тус олган. Чунки шиалар Бахтиёр ва Дайламийлар, суннийлар эса Сабуктакин ва турклар сўзларини қабул қилишган“[16].

Исён

Бу воқеалар Сабуктакин ва унинг гўёки хўжайини ўртасидаги узилишни муқаррар қилган. Ибн Бақийя маслаҳатига амал қилган Бахтиёр Бағдоддан Восит ва Аҳвозга жўнаб кетган. Улар туркларнинг, жумладан Собуктакиннинг ҳам ҳарбий фифларини (иқто) мусодара қилдилар. Турклар ўрнига Дайламийларнинг қўллаб-қувватлашига интилишган[13]. Ниҳоят, 974-йил июл ойида икки рақиб гуруҳ очиқчасига тўқнаш келган. Сабуктакин Бағдодни ўз назоратига олиб, саройни қисқа муддат қамал қилгандан сўнг бувайҳийлар оиласи аъзолари ва Дайламий аскарларини шаҳардан қувиб чиқарган[17][18]. Сабуктакин Бағдодга сунний полиция префектини (соҳиб аш-шурта) тайинлаган. Янги амалдор пойтахт шиа аҳолиси орасида террор ҳукмронлигини ўрнатган. Бувайҳийлар шаҳарни қўлга киритгандан сўнг, соҳиб аш-шурта Кархнинг асосан шиалар яшовчи кварталида омма олдида қатл этилган[19]. Бу орада Сабуктакин касал халифа ал-Мутийни тахтдан тушириб, унинг ўрнига ўғли ат-Тоийни тайинлаган[20][21]. Янги халифа зудлик билан Сабуктакинни бош амир (амир ул-умаро) этиб тайинлаб[22], унга Наср уд-Давла шарафли унвонини берган[23].

Тарихчи Ҳугҳ Кеннедй таъкидлаганидек, бир неча ой ичида Сабуктакин Бағдодда турк амирлигини ташкил қилган[20]. Сабуктакин дастлаб Бағдод устидан ҳукмронлик қилиш билан кифояланган кўринади. Жанубий Ироқни бувайҳийлар ихтиёрига қўйиб беришни таклиф қилган, лекин бу, шубҳасиз, бувайҳийлар учун номақбул ва ушбу мавқени узоқ муддат ҳимоя қилиб бўлмас эди. Чунки бу туркларни шимолда Ҳамдонийлар, жанубда бувайҳийлар ўртасида қолиб кетишига олиб келар эди[22]. Кўп ўтмай, Сабуктакин ва унинг қўшини Воситга юриш уюштирган[20].

Бахтиёрнинг Воситдаги мавқеи Эрондаги қариндошларига ёрдам сўраб мурожаат қилиш орқали сақланиб қолган. Унга ёрдам учун Форс ҳукмдори Адуд уд-Давла етиб келган. Қолаверса, Сабуктакин Восит йўлида вафот этган[20][24][25].

Оқибат

Сабуктакиннинг ўрнига бошқа бир ғулом — Алптакин ўтирган. У Сабуктакиннинг қобилиятига эга бўлмаган. Алптакин араб бадавий қабилалари ва Ҳамдонийлар қўшилгани учун устунликка эриша олган бувайҳий қўшинлари билан тўқнаш келган[26]. 975-йилнинг январида Дияла дарёси яқинида мағлубиятга учраган Алптакин 300 нафарга яқин тарафдорлари билан ғарбга Дамашққа кўчиб ўтган[27]. Алптакин ва унинг одамлари Фотимийлар халифалиги хизматига киришгунга қадар шаҳарда бир муддат ҳукмронлик қилишган[28]. Бағдод устидан бувайҳийлар назорати тикланган. Бироқ бўлиб ўтган воқеалар бу ҳудуддаги бувайҳий ҳокимиятининг пойдеворига жиддий шикаст етказиб, Бағдод бувайҳийлар даврининг кейинги қисмида ҳам давом этган таназзул босқичига кирган[20][29].

Сабуктакиннинг бувайҳийлар билан бўлган тўқнашувида шиаликка қарши кайфиятни қўллаши ҳам турклар халқ сифатида Ғазнавийлар ҳамда салжуқийлар сиёсатини ва 11-асрдаги суннийлар уйғониш даврини тарғиб қилиб, шиаларга қарши фирқа билан боғланганлигининг илк мисоли бўлган[16].

Манбалар

  1. ↑ Буссе 2004, с. 36.
  2. ↑ Доноҳуэ 2003, с. 44 (ноте 146).
  3. ↑ Босwортҳ 1975, с. 258.
  4. ↑ Доноҳуэ 2003, с. 36 (ноте 103).
  5. ↑ Доноҳуэ 2003, с. 40.
  6. ↑ Буссе 2004, сс. 258–259, 329.
  7. ↑ Буссе 2004, сс. 195, 259.
  8. ↑ Буссе 2004, с. 259.
  9. ↑ Доноҳуэ 2003, сс. 40–44.
  10. ↑ Буссе 2004, с. 329.
  11. ↑ 11,0 11,1 Босwортҳ 1975, с. 265.
  12. ↑ Буссе 2004, сс. 36, 334–335.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 Кеннедй 2004, с. 223.
  14. ↑ Босwортҳ 1975, сс. 265–266.
  15. ↑ Буссе 2004, сс. 43.
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 Кеннедй 2004, с. 228.
  17. ↑ Кеннедй 2004, сс. 223–224.
  18. ↑ Буссе 2004, с. 198.
  19. ↑ Буссе 2004, с. 424.
  20. ↑ 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 Кеннедй 2004, с. 224.
  21. ↑ Буссе 2004, сс. 143–144.
  22. ↑ 22,0 22,1 Буссе 2004, с. 44.
  23. ↑ Буссе 2004, с. 169.
  24. ↑ Буссе 2004, сс. 44–45.
  25. ↑ Босwортҳ 1975, сс. 266, 267.
  26. ↑ Кеннедй 2004, сс. 206, 224.
  27. ↑ Кеннедй 2004, сс. 205–206, 224.
  28. ↑ Кеннедй 2004, с. 206.
  29. ↑ Буссе 2004, сс. 399–400.

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi