Saliha Sultan
 | Ушбу саҳифани Солиҳа Султон (Маҳмуд И нинг онаси) билан бирлаштириш таклиф этилади. (мунозара) |
| Салиҳа Султан | |
|---|---|
| Салиҳа Султан | |
| Вафоти |
21-сентябр 1739-йил (59 ёшда) Истанбул, Усмонлилар империяси |
| Турмуш ўртоғи | Мустафа ИИ |
| Болалари | Маҳмуд И |
Салиҳа Султон (туркча: Салиҳа Султон), шунингдек Салиҳа Себкати Султон (туркча: Салиҳа Себкати Султон, 1680 - 1739-йил 21-сентябр) - Усмонли империяси султони Мустафа ИИ нинг канизи, Султон Маҳмуд И нинг онаси Валид Султон[1].
Биография
Султоннинг хотини
Салиҳийнинг ҳаёти ҳақида кам нарса ма'лум. Турк тарихчиси Неждет Сакаўғли ўзининг “Бу мулкнинг султонлари” китобида Маҳмуд И нинг онасининг келиб чиқиши ҳақида ма’лумот йўқлигини ёзади, лекин у Салиҳанинг Азапкапида яшовчи камбағал оиладан чиққани ҳақидаги афсонани келтиради. Бироқ, турк тарихчиси, Ислом энциклопедиясида Салиҳ ҳақидаги мақола муаллифи Али Акйилдизнинг ёзишича, у тахминан 1680-йилда туғилган, асли юнон бўлган ва эҳтимол Султон Аҳмед ИИ ҳукмронлигининг охирида ҳарамга кирган. Сакаўғлининг ёзишича, Салиҳа султон ўзининг ўғли султоннинг маҳласи шарафига баъзи манбаларда учрайдиган “Себкати” лакабини олган[1]. Али Акйилдизнинг ёзишича, Салиҳа 1685 йилнинг декабригача ёш Султон Мустафо ИИ нинг иккинчи (Алидженаб Қодин-афендидан кейин) севимлисига айланди. Бироқ Сакаўғлининг ёзишича, ўғли туғилгунга қадар Солиҳа саккиз йилни ҳасеки мақомида ўтказган. 1696-йил 2-августда Эдирнада Салиҳа Султон ўзининг ягона фарзанди ва Мустафа ИИ нинг биринчи ўғли бўлажак султон Маҳмуд И ни дунёга келтиради. Акйилдизнинг сўзларига кўра, Салиҳанинг биргина фарзанднинг онаси бўлиши унинг Султон билан узоқ вақт қўшилмаганидан далолат бериши мумкин. 1703-йилнинг 23-августида Мустафа ИИ Эдирнадаги ҳодисаси натижасида тўлиқ акаси Аҳмед фойдасига тахтдан воз кечди ва кафеларга жўнатилади ва бир неча ойдан сўнг вафот этади. Салиҳа Себкати собиқ Султон хонадонининг бошқа а'золари билан бирга Истанбулга олиб келинган ва Эски Саройга сургун қилинган ва у ерда кейинги 27 йилни ўғлидан ажралган ҳолда ўтказган[2].
Султоннинг онаси
1730-йил 1-октабрда ҳомий Халил қўзғолони натижасида Султон Аҳмед ИИИ тахтдан ағдарилди ва Салиҳининг ўғли янги султон бўлди. Унинг ўзи Эски Саройдан чақирилиб, Валиде Султон унвонини олди ва ўғлининг ҳарамига раҳбарлик қилди. Салиҳа сарой протоколи ва бошқарувига та'сир кўрсатган Султоннинг саккизинчи онаси бўлди. Бироқ Маҳмуд ҳукмронлигининг дастлабки ойлари Султонни тахтга олиб чиққан ҳомий Халил ва унинг тарафдорлари қўл остида ўтди. Салиҳанинг ўзи ҳам ҳокимиятда чекланган эди: унинг хатти-ҳаракатларини Халилнинг иккинчи ўғли бошқарган ва у ҳақиқийларга мустақил қарор қабул қилишга имкон бермаган. Кейинчалик, қўзғолончилар қирғин қилингандан сўнг, ҳарамнинг собиқ ғазначиси Усмон афанди Солиҳийнинг асосий ёрдамчиси ва унинг кетҳудаси (бошқарувчи) бўлди[3]. Салиҳа ҳарам ишлари билан шуғулланиб, давлат ишларига аралашмасликни ма’қул кўрарди. Бироқ Маҳмуд ундан маслаҳат сўраса, ўғлига доим ёрдамга келарди. Доимий даромадни та'минлаш учун Алибейкё фермаси Валидега ўтказилди. Ма’лумки, 1734-йил 31-августда Салиҳийнинг ўғли ушбу фермада қолган. Унинг ўзи ҳам аҳён-аҳёнда Султон саройини тарк этиб, қирғоқ бўйидаги қасрлардан бирида ёки Шевқобод айвонида турарди. Салиҳа қарийб эллик ёшида кучга кирди ва бу вақтга келиб унинг соғлиғи аллақачон бузилган эди. 1739-йилда шифо умидида ўғлининг илтимосига кўра Султон оиласининг қирғоқ бўйидаги уйларидан бирига кўчиб ўтади, у ерда 21 сентябрда вафот этади. Себкати ўғли Салиҳнинг буйруғи билан Янги масжиддаги Жедит Хаватин мақбарасига дафн қилинди. Онаси вафотидан кейин Маҳмуд И яна ўн беш йил ҳукмронлик қилди ва олтита севимли бўлишига қарамай, фарзандсиз вафот этди[4].
Хайрия ва хотира
Солиҳа Себкатий ҳам кўплаб султон оналари сингари хайрия ишлари билан шуғулланган. Хусусан, у фавворалар қурилишига қизиқиб қолди: биринчи фаввора 1725-йилда Силиврикапи шаҳридаги Ситти-хатун масжиди (кичик масжиди) олдида ўрнатилди, кейин 1735-йилда классик Усмонли услубидаги фаввора яқинида ўрнатилди. Дефтердор маҳалласидаги Яведдуд масжиди, Эйўп ва бошқалар. Шунингдек, унинг буйруғи билан Азапкапида фаввора билан бирга 1732-1733-йилларда бошланғич мактаб қурилган, 1957-йилда вайрон қилинган. Салиҳи ҳисобидан Галатанинг 1731-йилда ёнғин натижасида вайрон бўлган кўплаб бинолари таъмирланиб, қайта тикланди[5]. 1732-йилда Маҳмуд И буйруғи билан Бахчикя атрофида сув ўтказгич қурилди, унинг мақсади Галата ва Беёғлуга сув олиб келиш эди. Бу сув ўтказгич Салиҳи Султон деб номланган. Салиҳининг Азапкапида яшовчи камбағал оиладан келиб чиқиши ҳақидаги афсонага кўра, унинг ўғли султон томонидан бу ҳудудда фаввора ва бошқа бинолар қурилиши, шунингдек, Галатада сув иншоотлари қуриш кўзда тутилган. унинг келиб чиқиши жойи билан ҳақиқий оила ришталари[6].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 Улуçай; М. Çаğатай. Падиşаҳларıн Кадıнларı ве Кıзларı (туркча). Öтüкен, 2011. ИСБН 9754378401.
- ↑ Акйıлдıз; Али. Салиҳа Султан (туркча). Ислам Ансиклопедиси, 2009 — 36-бет. Қаралди: 10-август 2022-йил.
- ↑ Сüрейя Меҳмед Бей. Сиcилл-и Османи (туркча). Истанбул: Тариҳ Вакфи Юрт Яйıнлар, 1996. ИСБН 975-333-049-5, 975-333-038-3. Қаралди: 10-август 2022-йил.
- ↑ Алдерсон; Антҳонй Долпҳин. Тҳе Струcтуре оф тҳе Оттоман Дйнастй (инглизча). Охфорд: Cларендон Пресс, 1956. Қаралди: 10-август 2022-йил.
- ↑ Сакаоğлу; Неcдет. Бу мüлкüн кадıн султанларı (инглизча). Истанбул: Оğлак Яйıнcıлıк, 2015.
- ↑ Мандел; Габриэле. Сториа делл'ҳарем (инглизча). Русcони, 1992. ИСБН 8818880322, 9788818880328. Қаралди: 10-август 2022-йил.