Salmos
Салмос (форсча: سلماس)[а] Эроннинг Ғарбий Озарбайжон устони Салмос шаҳристони Марказий тумандаги шаҳар бўлиб, ҳам шаҳристон, ҳам туман маркази вазифасини бажаради[4]. Урмия кўлининг шимоли-ғарбида, Туркия яқинида[5].
Салмос форсча: سلماس | |
|---|---|
| Шаҳар | |
 | |
| 38°12′10″Н 44°46′01″Э / 38.20278°Н 44.76694°Э | |
| Мамлакат | Эрон |
| устон | Ғарбий Озарбайжон |
| шаҳристон | Салмос |
| бахш | Марказий туман |
| Ҳукумат | |
| Асос солинган | Милодий 224-242 |
| Майдон | 24.0 км2 (9.3 кв ми) |
| Маркази баландлиги | 1381 м |
| Расмий тил(лар)и | форс тили |
| Аҳолиси (2016) |
92 811[1] |
| Вақт минтақаси | УТC+3:30 |
| Телефон коди | 44 |
| Почта индекс(лар)и | 58811 ≤ 58ХХХ ≤ 58991 |
2006-йилги аҳолини миллий рўйхатга олиш вақтида шаҳар аҳолиси 19 806 хонадонда яшовчи 79 560 кишини ташкил қилган[6]. 2011-йилги аҳолини рўйхатга олишда 23 751 та хонадондан иборат 88 196 киши бор эди[7]. 2016-йилги аҳолини рўйхатга олиш вақтида 27 115 та хонадонга бўлинган 92 811 киши истиқомат қилган[1]. 2019-йилги аҳолини рўйхатга олишга кўра, шаҳар нуфуси 127 864 кишини ташкил қилади[8]. Аҳолининг асосий қисмини озарбайжонлар ва курдлар[9], бир қисми арманлар, оссурийлар ва яҳудийлар[10] ташкил этади.
Этимологияаси
Салмоснинг асл номи Дилман бўлган, эҳтимол бу минтақани баъзан назорат қилган дайламийликлар билан боғлиқ. 20-асрда у Шопур номи билан машҳур бўлган[11].
Тарихи
Салмос тарихий Озарбайжон ҳудудида жойлашган[11]. Урарту подшолигигача (милоддан аввалги 860-590 йиллар) бўлган археологик ёдгорликлар унинг узоқ вақтдан бери одамлар яшаганидан далолат беради[11]. Салмос арманлар истиқомат қиладиган Нор Ширакан (Персмания номи билан ҳам танилган)[11][12] вилояти таркибига кирган[12]. Сосонийлар шоҳи Ардашир И (224—242-йиллар) даврида қурилган қоятош релефи Салмос яқинидаги Хон-Тахти қишлоғида жойлашган. Бу қоя релефи икки ўхшаш ссенарийни тасвирлайди, бунда тик турган одам от миниб турган одамдан узук олади[13].
Турган кишиларнинг исмлари турли хил талқин қилиниши мумкин, аммо отлиқлар одатда Ардашир И ва унинг ўғли ва меросхўри Шопур И ҳисобланади. Немис шарқшуноси Фердинанд Жусти (вафоти 1907) бу релеф арманларнинг Ардашир И ва Шопур И га миннатдорчиликларини билдириш учун мўлжалланган, деган назарияни илгари сурган, кейинчалик баъзи олимлар буни қўллаб-қувватлаганлар. Эроншунос Эҳсон Шаваребий бу назарияни „мантиқий“ деб ҳисоблайди, аммо „релефда тасвирланган воқеа бўйича кўпроқ текширувлар ўтказишимиз керак“, деб таъкидлайди. Унинг фикрича, қоятош релефи Ардашир И ва Арманистон қироллиги ўртасида тузилган эҳтимолий тинчликни тасвирлаш учун мўлжалланган.[14] 428-йилда Арманистондаги аршакийлар хонадони тугатилиб, мамлакат Сосонийлар вилоятига айлантирилгач, Нор Ширакан ва Пайтакаран сосонийларнинг Адурбадаган вилояти таркибига қўшилди[14].
Салмос яқинида сосонийлар даврида яшаганини кўрсатадиган иккита археологик жой топилган. Улардан бири Ҳафтантепа номи билан танилган бўлиб, ундаги Сосонийлар даврига оид сопол идишлар Тахти Сулаймондан топилган идишларга ўхшайди. Иккинчиси Салмоснинг жанубида жойлашган Қазун Боси деб аталади. Улар, эҳтимол, ҳарбий ва маъмурий марказлар сифатида фойдаланилган[15]. 9-аср мусулмон тарихчиси ал-Балозурий Салмос солиқлари Мосулга узоқ вақтдан бери берилганлиги ҳақида хабар бериб, Эронни араблар босиб олган пайтда Салмосни забт этган Диёр Рабиадан келган араб қўшинлари бўлган, деган фикрни билдирган. Дайламий салорийлар сулоласидан Марзубон ибн Муҳаммад (ҳукмронлик йиллари 941/42-957) ҳукмронлиги даврида Салмос унинг ҳукмронлигига бўйсунади. 943/44-йилларда Марзубон ибн Муҳаммад Ҳамдонийлар сулоласининг, 955/56-йилларда эса курд лашкарбошиси Дайсамнинг Салмосга ҳужумини қайтарди[11]. 975-йилга келиб, Салмос 983/84-йилдан кейин бутун Озарбайжонни бошқарган курд Раводийлар сулоласи ҳукмронлиги остида эди[16].
Салмос 10-аср ислом географлари Ибн Ҳавқал ва Истахрий томонидан Озарбайжондаги унумдор жойда мустаҳкам деворга эга митти шаҳарча сифатида тасвирланган. 10-асрнинг яна бир ислом географи ал-Мақдисий шаҳарни Арманистон маъмуриятининг бир қисми бўлган ва курдлар яшаган, деб ҳисоблайди, замонавий олим ва шарқшунос Клиффорд Эдмунд Босвортнинг фикрича, бу шаҳар ҳадҳабоний қабиласининг бир қисми бўлган[11]. 1054/55-йилларда Салжуқийлар империяси равводийларни бўйсундиради ва 1070-йилда уларни ҳокимиятдан четлатади, натижада Салмос салжуқийлар қўлига ўтади[16]. 1064-йилда салжуқийлар султони Алп Арслон (ҳ. 1063-1072) византияликлар, арманлар ва грузинларга қарши ҳарбий юриш қилди, бу юришда Салмос курдлари иштирок этди[11].
Салмос мусулмон олими Ёқут Ҳамавий (вафоти 1229-йил) даврида вайронага айланган эди, бироқ географ Ҳамидуллоҳ Муставфий (вафоти 1339/40-йил) фикрича, 14-аср ўрталарида яна гуллаб-яшнаган. Вазир Хожа Тожиддин Али Шоҳ Табризий Элхоний ҳукмдор Ғозонхон (1295-1304) даврида шаҳарнинг 8000 поғонали деворини қайта қурган ва Салмоснинг даромади — эҳтимол бутун туман даромади — 39 000 динорни ташкил этган[11].
Шаҳар 1281-йилда ҳам эслаб ўтилган, ўшанда оссурий епископ Бағдоддаги Шарқ оссурий черкови патриархи Ябаллоҳанинг муқаддаслаш маросимида сафар қилган эди[17].
1429-йил 17—18-сентябрда бўлиб ўтган Салмос жангида қора қўюнлилар Урмия кўли ғарбида темурийлар мулкини мустаҳкамлаётган Шоҳрух Мирзотомонидан мағлубиятга учрадилар[18]. Аммо бу ҳудуд Шоҳруҳ вафотидан кейин 1447-йилда Қора қўюнлилар томонидан қайтариб олинган.
1915-йил март ойида Жевдетбей салмослик 800 оссурийни ўлдиришни буюрди[19]. Шарқдаги Оссурия черкови патриархи Мар Шимун 1918-йил март ойида Салмос шаҳрида курд бошлиғи Симко Шикак томонидан ўлдирилган[20][21][22].
Тахминан 1910-йиллар келиши билан Чор Россияси Салмосда пиёда ва казакларни жойлаштира бошлади[23]. Руслар Анвар Пошонинг Эрон-Кавказ минтақасига ҳужуми пайтида чекинишди, лекин 1916-йил бошида қайтиб келишди ва рус инқилобига қадар қолишди[23].
Географияси
Салмос илк атласларда
Қуйида келтирилган атласлар Салмос номининг ҳудуди ва ўзига хослигини кўрсатиш учун чизилган энг қадимги хариталардан бири бўлиб, шаҳар ҳақидаги баъзи асосий фактларни, жумладан, унинг мавжудлиги ва ўзига хослигини исботловчи энг кучли ҳужжатлардир.
-
1724-йилда Салмос[24] Сафавийлар сулоласи давридаги „Форс империясининг“ Ҳоманн харитаси • Ҳасан Жаҳонгирий томонидан таҳрирланган.
-
1724-йилда Салмос Сафавийлар сулоласи давридаги „Форс империясининг“ Реинер ва Жошуа Оттенс харитаси • Ҳасан Жаҳонгирий томонидан таҳрирланган
-
1747-йилда Салмос[25] Афшорлар сулоласи давридаги „Форс империясининг“ Боwен харитаси • Ҳасан Жаҳонгирий томонидан таҳрирланган.
-
1814-йилда Салмос Қожарлар сулоласи давридаги „Форс империясининг“ Томсон харитаси • Ҳасан Жаҳонгирий томонидан таҳрирланган.
-
1818-йилда Салмос Қожарлар сулоласи давридаги „Турк Осиёси, Ироқ, Сурия ва Фаластин“ Пинкертон харитаси • Ҳасан Жаҳонгирий томонидан таҳрирланган.
![1724-йилда Салмос[24] Сафавийлар сулоласи давридаги „Форс империясининг“ Ҳоманн харитаси • Ҳасан Жаҳонгирий томонидан таҳрирланган.](/ziyo/19914441?wpDestFile=Salmas_in_Circa1700-Circa1720_Homann_Map_of_%E2%80%9EPersian_Empire%E2%80%9C_%E2%80%94_Jomann_Imperium_Periscum.jpg){kind=link}
![1747-йилда Салмос[25] Афшорлар сулоласи давридаги „Форс империясининг“ Боwен харитаси • Ҳасан Жаҳонгирий томонидан таҳрирланган.](/ziyo/19914441?wpDestFile=Salmas_in_1747_Emanuel_Bowen_Map_of_the_%E2%80%9EPersian_Empire_at_the_Time_of_Afsharid_Dynasty%E2%80%9C.jpg){kind=link}
Иқлими
Кöппен иқлим таснифига кўра, 0 °C (32 °Ф) изотермасидан фойдаланган ҳолда, Салмос континентал иқлимга эга (Дса) ва шунинг учун Ўрта Шарқдаги кам сонли шаҳарлардан бири ва ушбу тоифага эга бўлган мамлакатдаги 6 та шаҳардан биридир.
| Йил | Популатион | ±% |
|---|---|---|
| 1930 | ~8000 | — |
| 1934 | ~7000 | — |
| 1956 | 13 161 | — |
| 1966 | 21 703 | +64.9% |
| 1976 | 27 638 | +27.3% |
| 1986 | 50 573 | +83.0% |
| 1996 | 65 416 | +29.3% |
| 2006 | 89 617 | +37.0% |
| 2011 | 97 060 | +8.3% |
| 2016 | 101 441 | +4.5% |
| 2021 | номаълум | — |
| Эслатма: 1976 ва ундан олдинги (1956–1976) йиллардаги маълумотлар Эрон инқилобидан олдинги аҳолини рўйхатга олишдан, 1986 ва ундан кейинги (1986–2016) йиллардаги маълумотлар эса ундан кейинги аҳолини рўйхатга олишдан олинган. 1920 ва 1924-йиллардаги маълумотлар ҳеч қандай аҳолини рўйхатга олиш эмас. | ||
Машҳур кишилари
- Салмослик Степанос В (ваф. 1567) — Арман Апостол черкови католикоси
- Ёҳаннан Габриэл (1758-1833) — Салмосдаги халдейлик католик епископи
- Ничолас И Зая (ваф. 1855) — Халдейларнинг Бобил патриархи
- Раффи (1835-1888) — арман ёзувчиси
- Паул Беджан (1838-1920) — халдейлик католик руҳонийси ва шарқшуноси
- Абраҳам Гулоян (1893-1983) — сиёсатчи
- Мурад Костанян (1902-1989) — Актёр
- Ҳоссеин Садагҳиани (1903-1982) — Эрон миллий футбол терма жамоасининг биринчи мураббийи ва бош мураббийи (1941-1951) ва хориж клубларида (Р. Чарлерои С. C. ва Фенербаҳcе СК) ва Европа лигасида ўйнаган биринчи эронлик футболчи
- Ардешир Ованессиан (тах. 1905-1990) — коммунистлар етакчиси
- Тимур Лакистоний (1915-2011) — Эрон электротехника саноатининг отаси
- Жафар Салмосий (1918-2000) — оғир атлетикачи
- Эммануэл Агасси (1930-2021) — боксчи ва Андре Агассининг отаси
- Ҳади Асқарий (1981-йил туғилган) — футболчи
Галерея
-
Имом кўчаси ва Шаҳрдори майдонининг умумий кўриниши
-
Ислом Республикаси булвари, Паноҳий техника мактаби яқинида -
Салмос яқинидаги Хон Тахти-Рад
-
Ҳафтван черкови -
Салмосдаги Халдей католик черкови -
-
Салмос
 |
Викиомборда „Салмос“ мавзуси бўйича медиафайллар бор. |
Эслатмалар
- ↑ Салмāс ва Саламас шаклида ҳам романизация қилинади; ўтмишда Дīлмагāн, Дīлман, Шаҳпоор, Шāҳпūр ва Шапур деб аталган[2] арманча: Սալմաստ ор Դիլման; озарбайжонча: سلماس; курдча: سەڵماس; ва сурёнийча: ܣܵܠܵܡܵܣ, Саламас шаклида романизация қилинади[3]
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1395 (2016)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2019-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
- ↑ Салмос cан бе фоунд ат ГЕОнет Ном Сервери, ат тҳис линк, бй опенинг тҳе Адванcед Сеарч бох, энтеринг "-3082081" ин тҳе "Униқуэ Феатуре Ид" форм, анд cлиcкинг он "Сеарч Датабасе".
- ↑ „Лист оф алл энтриэс“. Ассйриан Лангуагес. Қаралди: 2020-йил 14-март.
- ↑ Ҳабиби, Ҳассан „Аппровал оф тҳе организатион анд чаин оф cитизеншип оф тҳе элеменц анд униц оф тҳе cоунтрй дивисионс оф Wест Азербаижан провинcе, cентеред ин тҳе cитй оф Урмиа“ (фа). Ламтакам. Министрй оф Интериор, Cоунcил оф Министерс (1369-йил 7-июл). 2023-йил 20-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 20-декабр.
- ↑ Босwортҳ, C. Э. (2012). "Салмāс". Энcйcлопедиа оф Ислам. дои:10.1163/1573-3912_ислам_СИМ_6560.
- ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1385 (2006)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2011-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-сентябр.
- ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1390 (2011)“ (фа) (Эхcел). Сйраcусе Университй. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2023-йил 15-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
- ↑ „2016 Популатион анд Ҳоусинг Cенсус“. Статистиcал Cентер оф Иран. Қаралди: 2017-йил 20-май.
- ↑ „..:: شهرداری سلماس ::“. 2014-йил 26-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 26-декабр.
- ↑ ҳттп://тҳеградуатесоcиэтйла.орг/имагес/аутҳор-падиа-отҳерс.пдф (Wайбаcк Мачине сайтида 2017-08-12 санасида архивланган) [формациз УРЛ ПДФ]
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 11,7 Босwортҳ 1995.
- ↑ 12,0 12,1 Гҳодрат-Дизажи 2010, с. 75.
- ↑ Шавареби 2014, с. 115.
- ↑ Шаҳинян 2016, сс. 194–195.
- ↑ Гҳодрат-Дизажи 2007, с. 90.
- ↑ 16,0 16,1 Пеаcоcк 2017.
- ↑ Ҳоуцма, М. Тҳ. эт ал. (1993 репринт) „Салмас“ Э. Ж. Брилл’с Фирст Энcйcлопаэдиа оф Ислам, 1913–1936 Волуме 4, Э. Ж. Брилл, Неw Ёрк, паге 118, ИСБН 90-04-09796-1
- ↑ Ҳоуцма, М. Тҳ. эт ал. (1993 репринт) „Табрīз“ Э. Ж. Брилл’с Фирст Энcйcлопаэдиа оф Ислам, 1913–1936 Волуме 4, Э. Ж. Брилл, Неw Ёрк, паге 588, ИСБН 90-04-09796-1
- ↑ Юҳанон, Б. Бетҳ „Тҳе Метҳодс оф Киллинг ин тҳе Ассйриан Геноcиде“, . Сайфо 1915 — 183-бет. ДОИ:10.31826/9781463239961-013.
- ↑ Брилл, Э. Ж.. Э.Ж. Брилл'с Фирст Энcйcлопаэдиа оф Ислам: 1913-1936. С - Ṭаиба (эн). БРИЛЛ, 1993. ИСБН 978-90-04-09793-3.
- ↑ ЎШеа, Мариа Т. (2004) "Траппед Бетwеэн тҳе Мап анд Реалитй: Геограпҳй анд Перcептионс оф Курдистан Роутледге, Неw Ёрк, паге 100, ИСБН 0-415-94766-9
- ↑ Нисан, Мордечаи (2002) Миноритиэс ин тҳе Миддле Эаст: А Ҳисторй оф Струггле анд Селф-Эхпрессион (2нд эдитион) МcФарланд, Жефферсон, Нортҳ Cаролина, паге 187, ИСБН 0-7864-1375-1
- ↑ 23,0 23,1 Атабаки 2006, с. 70.
- ↑ „Империи Персиcи ин омнес суас провинcиас нова табула геограпҳиcа“. Либрарй оф Cонгресс.
Адабиётлар
- Атабаки, Тоураж. Иран анд тҳе Фирст Wорлд Wар: Баттлегроунд оф тҳе Греат Поwерс. И.Б.Таурис, 2006. ИСБН 978-1860649646.
- Босwортҳ, C.Э. (1995). "Салмāс". ин Босwортҳ, C. Э.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Волуме ВИИИ: Нед–Сам (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. ИСБН 978-90-04-09834-3. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/энтриэс/энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2/салмас-СИМ_6560.
- Гҳодрат-Дизажи, Меҳрдад (2007). "Административе Геограпҳй оф тҳе Эарлй Сасаниан Период: Тҳе Cасе оф Āдурбāдагāн". Иран: Жоурнал оф тҳе Бритиш Институте оф Персиан Студиэс 45 (1): 87–93. дои:10.1080/05786967.2007.11864720.
- Гҳодрат-Дизажи, Меҳрдад (2010). "Āдурбāдагāн дуринг тҳе Лате Сасаниан Период: А Студй ин Административе Геограпҳй". Иран: Жоурнал оф тҳе Бритиш Институте оф Персиан Студиэс 48 (1): 69–80. дои:10.1080/05786967.2010.11864774.
- Пеаcоcк, Андреw (2017). "Раwwадидс". Энcйcлопæдиа Ираниcа, онлине эдитион. Неw Ёрк. ҳттпс://ираниcаонлине.орг/артиcлес/раwwадидс.
- Шаҳинян, Арсен (2016). "Нортҳерн Территориэс оф тҳе Сасаниан Атропатене анд тҳе Араб Азербаижан". Иран анд тҳе Cауcасус 20 (2): 191–203. дои:10.1163/1573384Х-20160203.
- Шавареби, Эҳсан (2014). "А Реинтерпретатион оф тҳе Сасаниан Релиэф ат Салмāс". Иран анд тҳе Cауcасус (Брилл) 18 (2): 115–133. дои:10.1163/1573384Х-20140203.