Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Samara (daryo)

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Самара
Samara shahridagi daryo ustiga o'rnatilgan Janubiy ko'prik
Самара шаҳридаги дарё устига о'рнатилган Жанубий ко'прик
Тавсиф
Узунлиги 594
Ҳавзаси Саратов сув омбори/Волга/
Каспий денгизи
Сув сарфи 47,2 м³/с (Қуйилиш жойидан
236 км узоқликда)
Сув оқими
Бошланиши
 · Бошланиш жойи Ялпи сирт
Қуйилиши Саратов сув омбори
 · Қуйилиш жойи Самара шаҳри
Жойлашуви
Давлат Россия
Минтақа Оренбург вилояти
Самара вилояти

Самара (русча: Самара) – Россиянинг Оренбург ва Самара вилоятларидаги дарё, Волганинг чап ирмоғи Саратов сув омборига қуйилади.

Узунлиги – 594 км, ҳавзасининг майдони – 46,5 минг км²[1]. Ўртача кўп йиллик сув сарфи 47,2 м³/с[2]. Дарёнинг қуйилиш жойида Самара шаҳри жойлашган.

Умумий тавсифи

Самара шаҳри. Самара дарёси оғзида.

Самара водийси ассиметрик, кенглиги 10-16 км гача. Чап томонда водийнинг бутун узунлиги бўйлаб юмшоқ қияликлар, ўнг томонда водий тепаликлар билан чегараланган.

Самарадаги сув минераллик даражаси 503,7 дан 839,0 мг / л гача. Сув гидрокарбонат синфига, калций гуруҳига тегишли, аммо сулфат ионлари миқдори юқори, пҲ = 7,6.

Экологлар дарё сувларини „ўртача ифлосланган“ деб таснифлашади; турли тадқиқотларга кўра, асосий ифлослантирувчи моддалар нитритлар, феноллар, нефт маҳсулотлари ва пестицидлардир. Бузулук шаҳри ҳудудидаги сув намуналарида ифлослантирувчи моддаларнинг максимал консентрацияси: умумий миқдори – 588 мкг/л, нефт маҳсулотлари – 0,12 мг/л, феноллар – 0,003 мг/л, мис – 8,2 мкг/л. Бироқ, ҳозирги вақтда дарё бўйида жойлашган кўплаб заводларнинг ёпилиши туфайли сув сифати яхшиланмоқда. Шу туфайли Самарада балиқ популяцияси кўпайди. Дарёда оқ қайроқ, зоғора, рутилус, шчука, окун, судак, лаққа, голавл, ёрш, уклейка, карас, чехон каби балиқ турлари мавжуд. Артроподлардан керевитка тарқалган. Дарё қирғоқлари бўйлаб кўплаб ўсимликлар мавжуд бўлиб, бу маҳаллий ва кўчманчи балиқлар учун яхши уруғланиш жойи ҳисобланади.

Ирмоқлари

Қуйилиш жойидан манбага қараб тартибланган:

  • 25 км: Чёрная (чап ирмоқ)
  • 44 км: Болшой Кинел (ўнг ирмоқ)
  • 111 км: Ростоши (чап)
  • 178 км: Безимянка (чап)
  • 197 км: Колтубанка (ўнг)
  • 222 км: Мойка (чап)
  • 233 км: Боровка (ўнг)
  • 239 км: Резерв (ўнг)
  • 269 км: Бузулук (чап)
  • 276 км: Ток (ўнг)
  • 327 км: номсиз, Первомайский қишлоғи яқинида (чап)
  • 344 км: Елшанка (ўнг)
  • 348 км: Сорока (чап)
  • 359 км: Маховка (ўнг)
  • 362 км: Сорочка (чап)
  • 373 км: Малий Уран (ўнг)
  • 376 км: Елшанка (чап)
  • 390 км: Глинний (чап)
  • 394 км: Маняжка (чап)
  • 405 км: Болшой Уран (ўнг)
  • 429 км: Красная (ўнг)
  • 444 км: Крестовка (ўнг)
  • 448 км: Ветлянка (чап)
  • 457 км: Солдатка (ўнг)
  • 478 км: Лебяжка (чап)
  • 505 км: Платавка (ўнг)
  • 535 км: Капитоновка (ўнг)
  • 555 км: Казачка (ўнг)
  • 577 км: Грязнушка (ўнг)

Номининг этимологияси

Дарё номи биринчи марта араб элчихонаси котиби ва сайёҳ Аҳмад ибн Фазлоннинг (921-йил) эслатмаларида „Самур“ сифатида тилга олинган[3].

Самара номининг келиб чиқиши ҳақида кўплаб версиялар мавжуд. Улардан бирига кўра, қадимги Самара гидроними ёзги дарё/сув маъноси билан илк чорвадорларнинг ҳинд-эрон ёки ҳинд-ория шеваларида пайдо бўлган[3].

Дарҳақиқат, Самар/а/ гидронимининг биринчи қисми ҳинд-эрон (орий) асос ‘ярим йил, йил; йил фасли' маъноларини билдирувчи *сама-га бориб тақалади. Қадимги ҳиндча сáмā- „мавсум“ маъносини, қадимги эронийча *ҳам-, *ҳама- ‘ёз (ва куз?)’, авесто тилида ҳам ‘ёз’ маъносини билдирган[4][5]. Бошқа ҳинд-европа тилларидаги ўхшаш сўзлар – арманча ам ‘йил, ёш’ и амаṙн ‘ёз’, қадимги ирланча сам, инглизча суммер (эски инглизчада сумор), немисча Соммер (қадимги шакли сумар) сўзларининг барча ‘ёз’ маъносини билдирган – *с(э)ṃ(Ҳ)эҳ2, ёки *семā- (кенгайтирувчи *-ā билан), ёки *семер- (кенгайтирувчи *-р билан) шаклида қайта қуришга олиб келган. Агар иккинчиси тўғри бўлса, Самар номи „ёз, ёз (яйлов)“ маъносида топоним бўлиб, сўнгра ҳудуднинг бош дарёси гидронимига айланган бўлиши мумкин[3].

Бошқа томондан, Самар гидронимининг иккинчи қисмининг маъноси аниқланмаган -а/-р қўшимчаси(лар)и сифатида эмас, балки ҳинд-европа ўзаги *у̯эр- / *у̯ēр- 'оқмоқ (феъл); сув, дарйў тарзида талқин қилиш мумкин[6][7]. Бу „сув“ маъноси қадимги ҳинд (санскритча вāр-), тоҳарча (А wäр, Б wар), лувийча (у̯а-а-ар), қадимги исландча (вари) сўзларида сақланиб қолган. Агар илк ҳинд-европаликлар Самар гидронимининг иккинчи қисмига ҳақиқатан ҳам „сув, дарё“ маъносини қўшган бўлса, у иккинчи даражали этимологияни англатиши мумкин[3].

Макс Васмер бу номнинг туркийдан келиб чиқиши ҳақида ёзган – татарча, чувашча ва чиғатойча самар, қалмоқча самр – сумка, коса маъносини билдиради.

Бошқа версиялар ҳам мавжуд[3]:

  • Самурча (Эрон) „қундуз, оттер“. Самара ҳавзасидаги бу ҳайвондан кейин дарёларнинг номлари алоҳида эмас (Қундузли, Бобровка). Гипотезада географик ва зоологик мулоҳазалар билан бир қаторда гидронимнинг асл шакли Самур эмас, балки Самар эканлиги ҳисобга олинмайди;
  • Мўғулча „самар“ – „ёнғоқ“. Аҳмад ибн Фазлон 10-асрда бу жойларда ёнғоқ чакалакзорлари борлиги ҳақида ёзган[8][манба керак].

Адабиётлар

  • Андоза:ССГН
  • Голубая книга Самарской области: Редкие и охраняемые гидробиоценозы. Самара: СамНЦ РАН, 2007 — 25, 29—30-бет. ИСБН 5-93424-189-3. 
  • Симон Ричмонд „Уляновск анд Самара“, . Руссиа, Эбоок, Лонелй Планет, 2009 — 447-бет. 
  • Самáра, Самарка // Географический энсиклопедический словар: Географическиэ названия / Гл. ред. А. Ф. Трёшников; Ред. кол.: Э. Б. Алаэв, П. М. Алампиэв (зам. гл. ред.) и др. – 2-э изд., исправл. и дополн. – М.: Совецкая энсиклопедия, 1989. – С. 409. – 592 с. – 210 000 экз. – ИСБН 5-85270-057-6.

Манбалар

  1. ↑ Андоза:ГВР
  2. ↑ Андоза:БСЭ3
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 „Топография крепости Самара 1586-1706 гг., этимология и предшествующие упоминания топонима в письменных источниках (Топограпҳй оф тҳе Самара фортресс, этҳймологй анд преcеэдинг ментионинг оф тҳе топоним ин тҳе wриттен соурcес)“. www.аcадемиа.эду. Қаралди: 2015-йил 11-декабр.[сайт ишламайди]
  4. ↑ Расторгуэва Б. С., Эделман Д. И. Этимологический словар иранских язиков. Т. 3: ф-ҳ. М., 2000. С. 355
  5. ↑ Покорнй Ж. Индогерманисчес этймологисчес Wöртербуч. Берн, 1959, п. 905
  6. ↑ Покорнй Ж. „Индогерманисчес этймологисчес Wöртербуч. Берн, 1959, п. 78-81“ (де). www.коэблергерҳард.де. 2019-йил 15-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 23-ноябр.
  7. ↑ Кöблер, Герҳард, Индогерманисчес Wöртербуч, (3. Ауфлаге) 2000
  8. ↑ Стрельников С. М.. Географические названия Оренбургской области. Топонимический словарь. Кувандык: Издательство С. М. Стрельникова, 2002.