Samuel King Allison
Самуэл Кинг Аллисон (1900-йил 13-ноябр — 1965-йил 15-сентабр) америкалик физик. Манхеттен лойиҳасидаги роли билан машҳур бўлиб, у „Буюк хизматлари учун“ медали билан тақдирланган. У 1943—1944-йилларда металлургия лабораториясининг директори бўлган ва кейинроқ Лос-Аламос лабораториясида ишлаган — у ерда „Cоwпунчер қўмитаси“[1] таркибида лойиҳанинг якуний босқичида Тринитй ядровий синовининг портлаши учун тескари ҳисоблани ўқиган. Урушдан кейин у Чикаго университетига Ядро тадқиқотлари институтига раҳбарлик қилиш учун қайтиб келди.
| Самуэл Кинг Аллисон | |
|---|---|
![]() | |
| Таваллуди |
13-ноябр 1900-йил Чиcаго |
| Вафоти |
15-сентябр 1965-йил (64 ёшда) Чиcаго |
| Фуқаролиги | Америка |
| Соҳаси | Физика |
| Институтлар |
Cалифорниа Университети, Беркелей Чиcаго Университети Лос Аламос Миллий кутубхонаси |
| Таълими | Чиcаго Университети (Б.С. 1921, Пҳ.Д. 1923) |
| Тезис сарлавҳаси | Атомиc Стабилитй ИИИ, тҳе Эффеcц оф Элеcтриcал Дисчарге анд Ҳигҳ Температуре |
| Академик раҳбарлари | Wиллиам Драпер Ҳаркинс |
| Машҳур шогирдлари |
Жамес Cронин Ничолас М. Смитҳ |
| Машҳур ишлари | Манҳаттан Лойиҳаси |
| Мукофотлари | Медал фор Мерит (1946) |
Ёшлик даври
Самуэл Кинг Аллисон 1900=йил 13-ноябрда Иллинойс штатининг Чикаго шаҳрида туғилган. Отаси бошланғич мактаб директори Самуэл Буэлл Аллисон эди. У Жон Фиске Грамматика мактабида ва Ҳйде Парк Ҳигҳ Счоолда таҳсил олган. У 1917-йилда Чикаго университетига ўқишга кирди ва математика ва кимё фанларидан тахсил олиш мобайнида олий ўқув юртларида сузиш ва сув баскетболида спорт турларига ҳам қатнашди. У 1921-йилда ўқишни тугатди ва кейин Wиллиам Драпер Ҳаркинс раҳбарлигида кимё фанлари номзоди илмий даражасини олди ва экспериментал физика билан чамбарчас боғлиқ бўлган „Атом барқарорлиги ИИИ, электр разрядлари ва юқори ҳароратларнинг таъсири“ мавзусида ўз диссертациясини ёзди[2].
Аллисон 1923-йилдан 1925-йилгача Ҳарвард университетида, сўнгра 1925-йилдан 1926-йилгача Карнеги институтида илмий ходим бўлган. 1926—1930-йиллари у Беркли Калифорния университетида инструктор, кейин эса доцент сифатида физикадан дарс берган. У ерда у Ҳелен Кемпбелл билан учрашди ва оила қурди. Уларнинг иккита фарзанди бор эди: ўғли Самуэл ва қизи Кетрин[2].
Рентген нурлари
1930-йилда Аллисон Чикаго университетига қайтиб келди, у ерда 1942-йилда профессор, 1959-йилда эса Франк П. Ҳихон физика бўйича таниқли хизмат профессори[3]. У Комптон эффекти ва рентген нурлари диффракциясининг динамик назариясини ўрганган. Ўша пайтда рентген нурлари атом тузилмаларини тадқиқ қилишнинг муҳим воситаси эди, аммо Артур Комптон томонидан кўрсатилгандек, ёруғликнинг ҳам тўлқин, ҳам заррача хусусиятларига эга эканлиги ҳақидаги тушунча ҳамма томонидан қабул қилинмади. Ҳарвардлик Wиллиам Дуане Комптон эффекти ҳақидаги талқини нотўғри эканлигини исботлашга ҳаракат қилди ва Аллисон ҳам бу ҳаракатнинг бир қисмига айланди. Дуане Комптонни инкор қилиш учун бир қатор синчковлик билан тажрибалар ўтказди, аммо бунинг ўрнига Комптон эффектининг тўғри эканлигига далил топди. Ўзининг ҳурматига кўра, Дуане шундай бўлганини тан олди[4].
Бунинг натижаси шундан иборатки, у Комптон билан ҳамкорликда ёзган „Рентген нурлари назария ва экспериментда“ (1935) ўқув қўлланмаси жамоат орасида кенг қўлланила бошланди. У аспирант Жоҳн Ҳаррй Wиллиамс билан юқори аниқликдаги рентген спектрометрини ишлаб чиқди[2]. 1935-йилда Аллисон Англиянинг Кембриж университети қошидаги Cавендиш лабораториясида ўқиш учун Гуггенҳеим стипендиясини қўлга киритд[5] ва у ерда Жон Коккрофт қўл остида таҳсил олди. У Кембриж фалсафий жамиятининг Математик ишланмаларида ўзининг „Ишлаб чиқариш самарадорлиги ва радио-углерод ва радио-азотнинг ярим емирилш даври бўйича экспериментлар“ мавзусида мақола чоп этди[6]. Cавендиш лабораториясининг Cоcкcрофт-Wалтон тезлатгичи уни шунчалик ҳайратда қолдирдики, Чикагога қайтиб келгач, у ерда ҳам шундай тезлатгич қурдирди[2].
Манҳаттан лойиҳаси
Иккинчи жаҳон уруши пайтида Аллисон мудофаа билан боғлиқ ишларга жалб қилинган. У 1940-йил октабрдан 1941-йил январигача Миллий Мудофаа Тадқиқот Қўмитасининг (НДРC) маслаҳатчиси эди[7]. 1941-йил январ ойида НДРC унга бериллий элементини нейтрон модератори сифатида ишлатиш имкониятини ўрганиш учун шартнома имзолади[8]. У Чикагода йиғган жамоа Манҳаттан лойиҳасининг металлургия лабораториясига айланади[2].
1941-йил сентабр ойида Аллисон С-1 бўлимига қўшилди, у атом бомбасини яратиш бўйича дастлабки тадқиқотларни мувофиқлаштирди[8]. У Стагг майдонлариниг фойдаланилмаган стендлари остидаги қовоқ майдонларида реактор қуришни бошлади[8]. Алиссон 1942-йил январ ойида Металлургия лабораториясининг кимё бўлимига мудирлик қилди[2] ва март ойида унинг бериллийдан фойдаланадиган кичик экспериментал реактори Колумбия университетидаги Энрико Ферми гуруҳининг графит-модераторли дизайнидан кўра, критикликка яқинлашди[8]. 1942-йил давомида Комптон Колумбия университети, Принстон университети ва Калифорния университетларида плутоний ва ядро реакторлари дизайни устида ишлаётган барча тадқиқот гуруҳларини Чикагодаги Металлургия лабораториясида бирлаштирди. Аллисон ушбу экспериментал иш учун мас’ул этиб тайинланди[8].
1942-йил октабр ойига келиб, Металлургия лабораторияси экспериментал реакторни ишга туширмаган ҳолда йирик ишлаб чиқариш реакторларини лойиҳалашда қандай давом этишини кўриб чиқиши керак эди. Ферми лойиҳалаштириш ишларини майда босқичлар билан амалга оширишни маъқул кўрди, Аллисон ва Эугене Wигнер эса урушнинг боришига таъсир қилиш учун атом бомбалари ўз вақтида ишлаб чиқариш учун каттароқ қадамлар керак, деб таъкидладилар. Манҳаттан лойиҳаси директори, бригада генерали Леслиэ Р. Гровес, уларга вақт пулдан муҳимроқ эканлигини ва агар иккита ёндашув истиқболли кўринса, иккаласини ҳам қуриш кераклигини айтди. Охир-оқибат, шундай бўлди[8].. Аллисон 1942-йил 2-декабрда Стагг Фиэлдда Чикаго Пиле-1 ҳалокатга учраганида лойиҳанинг олдинга силжишини кузатган 49 нафар олимдан бири эди[9]. Комптоннинг реактор лойиҳаси 1943-йилда Чикаго ташқарисида тарқала бошлаганлиги сабабли, Аллисон 1943-йил июн ойида Металлургия лабораториясининг директори бўлди.
1944-йил охирига келиб, Манҳаттан лойиҳасининг жойлашуви Ню-Мексикодаги Лос-Аламос лабораториясига кўчди ва Аллисон 1944-йил ноябр ойида Техник ва режалаштириш қўмитаси раиси сифатида у ерга борди. Алиссон 1945-йил март ойида Гровесга портловчи ядро қуроли июл ойида синовга тайёр бўлиши ҳақида хабар беришга муваффақ бўлди. У 1945-йил июлида Тринитй ядровий синовида овоз кучайтиргичлар орқали тескари ҳисобни ўқиган эди. 1946-йил 12-январ Гровес Манҳаттан лойиҳасидаги фаолияти учун Аллисонга Чикаго университетидаги тантанали маросимда „Буюк хизматлари учун“ медалини топширди.
Кейинги ҳаёт даври
Урушдан кейин Аллисон 1946—1957-йиллар ва 1963—1965-йиллар Энрико Ферми Ядро тадқиқотлари институтининг директори бўлган. У 1960-йилдан 1963-йилгача Миллий тадқиқот кенгашининг физика бўлими раиси, 1962-йилдан 1965-йилгачаа эса кенгашнинг Ядро фанлари бўйича қўмитаси раиси[10] лавозимида ишлади. У атом қуролларини назорат қилиш учун „олимлар ҳаракати“да фаол иштирок этган. Олимлар 1946-йилги Атом энергияси тўғрисидаги қонунга киритилган ядровий қуролнинг ҳарбий эмас, балки фуқаролик назорати остида бўлиши сай-ҳаракатлар олиб бордилар. У илм-фанда махфийликнинг қарши эди ва Энрико Ферми институти ташкил этилганини эълон қилган нуфузли нутқида шундай деди:
Биз урушдан олдинги каби эркин тадқиқотга қайтишга қарор қилдик. Агар физикадаги илмий изланишларга махфийлик жорий этилса, биз барча биринчи даражали олимларни капалак қанотларининг ранглари каби зарарсиз мавзуларда ишлаётганини топамиз.[11]
Аллисон ўзининг „кеватрон“ деб атаган тезлатгичини қайта қурди, чунки у зарраларни 400 КеВ энергиягача тезлаштириши мумкин эди. Бу ном Лаwранcе Беркелей лабораториясида қурилаётган улкан беватронга ишора эди, у заррачаларни миллиардлаб электрон волтгача тезлаштириши режалаштирилган эди. Аллисон ҳали ҳам паст энергия билан фойдали натижалар топилиши кераклигига ишонди. У „оғир ионлар физикаси“ деб номланувчи, протон ва дейтронларни тезлаштириш ва литий ва бериллийни нишон сифатида ишлатишни кашф этди десак ҳам бўлади. Енгил элементларнинг бу реаксиялари ҳақидаги маълумотлар кейинчалик юлдуз нуклеосинтезини ўрганишда фойдали бўлади[2].
Кейинчалик Аллисон 2 МеВ Ван де Граафф генераторини сотиб олди ва у Эвкриптит каби минераллардан литий ионларини ишлаб чиқариш бўйича эски қўлёзмалардаги маълумотларга таянди. Бу унга 1,2 МеВ литий ион нурини ишлаб чиқариш имконини берди. У бор ва бошқа енгил элементларининг шу пайтгача номаълум изотопларини яратди ва уларнинг нейтронни тутиб олиш кесимларини ўлчади. Ушбу ишнинг яна бир таъсири кимёвий таҳлил мавжуд бўлмаган сирт материалларини таҳлил қилиш усули эди. Кейинчалик унинг ҳамкасби Антҳонй Л. Туркевич бу усулдан кейинроқ Сурвеёр дастурининг миссияларида Ойнинг тузилишини таҳлил қилиш учун фойдаланган.
Аллисон 1965-йил 15-сентабрда Англиянинг Кулҳам шаҳрида плазма физикаси ва бошқариладиган ядро синтези тадқиқот конференсиясида қатнашаётганда аорта аневризмасидан кейинги асоратлардан вафот этди. Унинг ҳужжатлари Америка физика институтида сақланади[12].
Манбалар
- ↑ „Тҳе Манҳаттан Прожеcт“. Қаралди: 26-март 2017-йил.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 Ҳилдебранд 1999.
- ↑ „Обитуарй: Самуэл К. Аллисон“. Пҳйсиcс Тодай. 18-жилд, № 12. 1965-йил декабр. 88-бет. Бибcоде:1965ПҳТ....18л..88.. дои:10.1063/1.3047071. 2013-09-23да асл нусхадан архивланди.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ Аллисон 1965.
- ↑ „Самуэл К. Аллисон“. Жоҳн Симон Гуггенҳеим Мемориал Фоундатион. 17-октабр 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-октабр 2014-йил.
- ↑ Аллисон, Самуэл К. (1936-йил январ). „Эхперименц он тҳе Эффиcиэнcиэс оф Продуcтион анд тҳе Ҳалф-Ливес оф Радио-Cарбон анд Радио-Нитроген“. Матҳематиcал Проcеэдингс оф тҳе Cамбридге Пҳилосопҳиcал Соcиэтй. 32-жилд, № 1. 179–182-бет. Бибcоде:1936ПCПС...32..179А. дои:10.1017/С0305004100018983. ИССН 1469-8064.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ „Самуэл Аллисон“. Аррай оф Cонтемпорарй Америcан Пҳйсиcисц. 18-октабр 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-октабр 2014-йил.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Ҳеwлетт & Андерсон 1962.
- ↑ „Тҳе Чиcаго Пиле 1 Пионеэрс“. Аргонне Натионал Лабораторй. Қаралди: 12-октабр 2014-йил.
- ↑ „Самуэл Аллисон“. Аррай оф Cонтемпорарй Америcан Пҳйсиcисц. 18-октабр 2014-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-октабр 2014-йил.
- ↑ Ҳеwлетт & Андерсон 1962, с. 422.
- ↑ „Гуиде то тҳе Самуэл Кинг Аллисон Паперс 1920–1965“. Қаралди: 11-октабр 2014-йил.
Адабиётлар
- Cомптон, Артҳур Ҳоллй. Х-райс ин Тҳеорй анд Эхперимент. Неw Ёрк: Ван Ностранд Реинҳолд, 1935.
- Аллисон, Самуэл К. (1965). „Артҳур Ҳоллй Cомптон 1892—1962“. Биограпҳиcал Мемоирс. 38-жилд. Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес. 81–110-бет. ИССН 0077-2933. ОCЛC 1759017.
- Ҳеwлетт, Ричард Г.. Тҳе Неw Wорлд, 1939–1946. Университй Парк: Пеннсйлваниа Стате Университй Пресс, 1962. ИСБН 0-520-07186-7. ОCЛC 637004643. Қаралди: 26-март 2013-йил.
- Ҳилдебранд, Рогер Ҳ. (1999). „Самуэл Кинг Аллисон 13-ноябр 1900-йил – 15-сентабр 1965-йил“. Биограпҳиcал Мемоирс. 76-жилд. Натионал Аcадемй оф Сcиэнcес. 1–17-бет. ИССН 0077-2933. Қаралди: 11-октабр 2014-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
