Samuel Morze

Самуэл Финлей Бреэсе Морсе (инглиз. Самуэл Финлей Бреэсе Морсе [мɔːрс]; 1791-йил 27-апрел, Массачусец штатидаги Чарлстаун - 1872-йил 2-апрел, Ню-Ёрк) америкалик ихтирочи ва рассом эди. Энг машҳур ихтиролар - электромагнит ёзув телеграфи ("Морсе аппарати", 1836) ва Морзе алифбоси.

1844-йил 24-майда Вашингтон ва Балтимор ўртасида “Ажойиб ишларинг, эй Раббий” матни билан Морзе услубидаги биринчи жўнатма юборилди.

Самуэл Морзе Ню-Ёркдаги Миллий дизайн академиясининг асосчиларидан бири ва биринчи президенти (1826-1845) эди.

Биография

Морзе 1791-йил 27-апрелда Чарлстаун шаҳрида бадавлат америкалик оилада туғилган. Унинг отаси, пастор Жедидия Морсе машҳур географ ва руҳоний эди. Унинг аждоди, шунингдек, Самуэл Морсе (Дедҳам)[эн] исмли, 1635-йилда Америкага ҳижрат қилган.

Йигит катта қизиқиш ва безовталик билан ажралиб турарди. Филлипс академиясидан отаси уни Ел коллежига ўтказди. Морзе илм-фанга бефарқ эди, гарчи уни электр токи бўйича ма'рузалар ўзига тортди. Коллежни тугатгач, Морзе Бостонда хизматчи бўлиб ишлади. Аммо рассомлик уни шунчалик мафтун қилдики, 1811-йилда ота-онаси уни Англияга Қироллик Бадиий Академияси ва Б. Вест устахонасига санъат йўналишида ўқишга юборишди.

1812-йил Буюк Британия ва Қўшма Штатлар ўртасидаги уруш пайтида Морзе ўзини қизғин ватанпарвар сифатида кўрсатди. Бироқ, 1813-йилда Морзе Лондон Қироллик сан'ат академиясига "Ўлаётган Геркулес" картинасини тақдим этганида, у олтин медал билан тақдирланган.

1815-йилда уйига қайтгач, Морзе америкаликлар уни инглиз рассоми деб билишини ва расм чизишга унчалик қизиқиш билдирмаслигини аниқлади. Ўн йил давомида у саёҳатчи рассомнинг ҳаётини бошқариши керак эди. Тез ўсиб бораётган Ню-Ёркда у америкалик рассомлар томонидан яратилган энг қизиқарли портретларни яратди.

1825-йилда Морзе Ню-Ёркда Миллий Дизайн Академиясини ташкил этди, уни президент этиб сайлади ва 1829-йилда чизмачилик мактаблари ва ажойиб расмларни ўрганиш учун Эвропага юборди.

1830-йилдан 1832-йилгача Морзе Италия, Швейсария ва Франсияга ташриф буюриб, расм чизиш маҳоратини ошириш учун Эвропада саёҳат қилди ва ўқиди. Парижда бўлганида у ёзувчи Жеймс Фенимор Купер билан дўстлашди.

Морзе деярли бутун вақтини расм чизиш, Ню-Ёрк университетида дарс бериш ва сиёсатга бағишлаган. 1835-йилда Морзе тасвирий сан'ат профессори бўлди. Аммо 1836-йилда университетда 1833-йилда Вилгелм Вебер томонидан таклиф қилинган телеграф моделининг тавсифи унга кўрсатилгач, у ўзини бутунлай ихтирога бағишлади.

Европага иккинчи сафари чоғида Морзе Луи Дагер билан учрашди ва электр энергияси соҳасидаги сўнгги кашфиётлар билан қизиқди. У телеграфни ихтиро қилишга 1832-йилда Эвропадан қайиқда қайтгач, тасодифий суҳбатдан илҳомланган. Янги ихтиро қилинган электромагнит ҳақида суҳбат чоғида бир йўловчи шундай деди: "Агар электр токини симнинг иккала учида ҳам кўринадиган қилиш мумкин бўлса, мен уларга хабарлар узатилмаслиги учун ҳеч қандай сабаб кўрмаяпман". Электр телеграфи ғояси Морзедан олдин илгари сурилган бўлса-да, у биринчи бўлганига ишонган.

Морзенинг телеграф ишлаши учун кўп йиллик меҳнат ва ўқиш керак бўлди. 1837-йил сентябрда у ниҳоят ўз ихтиросини намойиш этди. Сигнал 1700 фут (518 метр) сим орқали юборилган, бироқ узатувчидан олинган телеграммани ўқиб бўлмайди. Аммо Морзе таслим бўлишни хоҳламади ва олти ойдан камроқ вақт ичида А.Вейл билан биргаликда ҳарфларни нуқта ва тире орқали узатиш тизимини ишлаб чиқди ва у бутун дунёга Морзе коди номи билан машҳур бўлди.

Ихтирони амалга ошириш осон эмас эди. АҚШ Конгрессини телеграф линияларини яратишга қизиқтиришга қаратилган яна бир уринишда у конгрессменни шерик сифатида сотиб олди ва 1843-йилда Морзе Балтимордан Вашингтонга биринчи телеграф линиясини қуриш учун 30 000 доллар субсидия олди. Ниҳоят, 1844-йил 24 майда чизиқ қуриб битказилди. Морзе Вашингтондаги АҚСҲ Капитолий биноси ертўласида жойлашган Олий суд залидан Балтимордаги Моунт Cларе Статион меҳмонхонасига “Ажойиб ишларинг, эй Раббий” матни билан жўнатма юборди. Йўналиш очилгандан сўнг, Морсе дарҳол ҳамкорлар ва рақобатчилар билан ҳуқуқий низоларга аралашди. 1854-йилда Олий суд ниҳоят телеграфдаги муаллифлик ҳуқуқини тан олди.

1858-йилда Морзе ўз ихтироси учун Европанинг ўнта давлатидан 400 минг франк олган. У Ню-Ёрк яқинидаги Поугҳкеэпси шаҳридан кўчмас мулк сотиб олди ва умрининг қолган қисмини у ерда болалар ва неваралар орасида катта оила билан ўтказди. Морзе қариган чоғида хайриячи бўлди. У мактаблар, университетлар, черковлар, Инжил жамиятлари, миссионерлар ва камбағал рассомларга ҳомийлик қилди.

1856-йилнинг ёзида Морзе Санкт-Петербургга ташриф буюриб, Россияда ўзи ихтиро қилган телеграф тизими ва алифбосини тарғиб қилишга ҳаракат қилди. У Александр ИИ нинг тож кийиш маросимига таклиф қилинган, аммо, афтидан, у нома'лум сабабга кўра иштирок этмаган .

1872-йилда вафотидан сўнг Морзенинг ихтирочи сифатидаги шон-шуҳрати сўнди, чунки телеграф ўрнини телефон, радио ва телевидениэ эгаллади, бироқ унинг рассом сифатидаги обрўси ошиб борди. Унинг 1837-йилги телеграфи Қўшма Штатлар Миллий музейида ва қишлоқ уйи ҳозирда тарихий ёдгорлик рўйхатига киритилган. Вақт ўтиши билан у ишлаб чиққан Морзе алифбоси дунёнинг асосий телеграф тилига айланади.

Шахсий ҳаёт

1818-йил 29 сентябрда Морзе Луcретиа Пиcкеринг Wалкерга уйланди. У 1825-йил 7-февралда учинчи фарзандини дунёга келтирганидан кўп ўтмай юрак хуружидан вафот этди. Биринчи хотини вафотидан сўнг, Морзе 1848-йил 10 августда Элизабет Грисволдга турмушга чиқди. Никоҳда тўрт фарзанд дунёга келди.

Адабиётлар

1.     Самуэл Финли Бриз Морс (Нидерландия)
2.     Самуэл Финлей Бреэзе Морсе // Бенезит Артисц Диcтионарй (инглизча) - ОУП, 2006. - ИСБН 978-0-19-977378-7
3.     Самуэл Ф.Б. Морзе // Энcйcлопæдиа Британниcа (инглизча)
4.     Британия энсиклопедияси
5.     Стаити ПЖ Морсе, Самуэл Ф(инлей) Б(реэсе) (инглизча) // Грове Арт Онлине / Ж. Турнер - [Оксфорд, Англия], Ҳоундмиллс, Басингстоке, Англия, Ню-Ёрк: ОУП, 2017. - ИСБН 978-1 -884446-05-4 - дои: 10.1093/ГАО/9781884446054. Т059745-модда
6.     ВИ Орлов Пўлат олами - М. Совет Россияси. 1972. С. 170.