Sanoat

Саноат аллегорияси. Санкт-Петербург.

Саноат деб хом ашё, материал, ёқилғи, энергия ва бошқа маҳсулотлар ишлаб чиқарувчи ёки аҳолига хизмат кўрсатувчи корхоналар (завод, фабрика, кон, шахта, электр стансия, ферма ва бошқалари) мажмуасига айтилади. Саноат халқ хўжалигининг муҳим соҳасидир.

Саноат, индустрия — халқ хўжалигининг жамият ишлаб чиқарувчи кучлари тараққиёти даражасига ҳал қилувчи таъсир кўрсатадиган етакчи тармоғи; саноатнинг ўзи учун ҳамда халқ хўжалигининг бошқа соҳалари учун меҳнат қуроллари ва бошқа маҳсулотлар ишлаб чиқариш, шунингдек, хом- ашё, ёқилғи қазиб олиш, энергия ишлаб чиқариш, ёғоч тайёрлаш, Саноатда ёки қишлоқ хўжалигида олинган маҳсулотларга ишлов бериш ва уларни қайта ишлаш билан банд корхоналар (фабрикалар, заводлар, электростансиялар, шахталар, конлар ва бошқалар) мажмуи. Саноат кенгайтирилган такрор ишлаб чиқаришнинг асосини ташкил этади ва индустриал ўсишни таъминлайди. ХХ асрнинг 80-йилларида қабул қилинган таснифлашга кўра, саноат йириклаштирилган 18 тармоққа бўлинади: электроэнергетика; ёқилғи саноати; қора металлургия; рангли металлургия; кимё ва нефт кимёси саноати; машинасозлик ва металлга ишлов бериш; ўрмон, ёғочни қайта ишлаш ва селлюлоза-қоғоз саноати; қурилиш материаллари саноати; қурилиш конструксиялари ва деталлари саноати; ойна ва чиннифаянс саноати; енгил; озиқ-овқат саноати; микробиология саноати; ун-ёрма ва аралаш ем саноати; тиббиёт саноати; полиграфия саноати бу саноат тармоқлари ҳам ўз навбатида — ишлов берувчи саноат ва ундирувчи саноат турларига гуруҳланади.

Саноатнинг ижтимоий ишлаб чиқаришнинг мустақил тармоғи сифатида вужудга келиши ҳунармандчиликнинг қишлоқ хўжалигидан ажралиб чиқиши — иккинчи энг йирик меҳнат тақсимоти билан боғлиқ. Капиталистик саноат Ғарбий Европа мамлакатларида ХИВ—ХВ асрларда пайдо бўлди ва оддий капиталистик кооперация, маинфактура ва йирик машина индустрияси — фабрика босқичларини босиб ўтди, ХВИИИ аср охири — ХИХ аср бошларида мануфактурадан машина индустриясига ўтиш дастлаб Англияда, кейинроқ бошқа Европа мамлакатларида саноат тўнтариши тусини олди. Россия ва бошқа айрим мамлакатларда Саноат ХВИИИ аср бошидан мануфактура кўринишида ривожланди, ХИХ асрнинг 2-ярмидан машина индустрияси тараққий этди.

Ўзбекистон ҳудудида Саноат тараққиёти илдизини узоқ тарихга эга бўлган ҳунармандчилик ташкил этган. Самарқанд, Бухоро, Урганч, Тошкент, Қўқон, Марғилон, Наманган, Андижон каби шаҳарларда майда ва йирик ҳунармандчилик ривож топди. Ўзбекистонда ҳақиқий маънодаги Саноатнинг пайдо бўлиши ХИХ асрнинг 2-ярмига тўғри келади. Ўрта Осиёнинг чор Россияси томонидан босиб олиниши натижасида ўлкага рус саноатчилари ва Россия капитали ҳам кириб келди ва хом ашёга бирламчи ишлов берадиган Саноат тармоқлари (пахта тозалаш, вино, арақ, консерва, пахта мойи заводлари) пайдо бўлди ва Ўзбекистонда Саноат Россия саноати ва иқтисодиёти билан боғлиқ ҳолда ривожланди.

1913-йилда Ўзбекистон ҳудудида ялпи маҳсулот ишлаб чиқаришда оғир саноат ҳиссаси 2%ни, металл ишлаш 1%ни, енгил саноат 0,8%ни, озиқ-овқат Саноати 14%ни ташкил этган эди. Кейинги салкам 100 йил давомида Ўзбекистон саноатида электроэнергетика, газ, нефт, кўмир, қора ва рангли металлургия, қишлоқ хўжалиги машинасозлиги (тракторлар, пахта териш машиналари), автомобилсозлик, кабел, электроника, пахта тозалаш саноати машинасозлиги, самолёцозлик, ирригация-қурилиш машинасозлиги, кимё, семент, қурилиш материаллари, тиббиёт, ёғ-мой, тўқимачилик, тикувчилик, озиқ-овқат ва бошқа саноат тармоқлари шаклланди.

ХХ асрнинг 20-йилларидан бошлаб Ўзбекистонда Саноат жаҳон уруши ва фуқаролар уруши натижасида инқирозга учраган майда, кустар корхоналарни тиклаш асосида ривожлана бошлади. Пахта тозалаш заводлари, пиллакашлик, йигирув-тўқув, тикувчилик, поябзал фабрикалари қурила бошлади (қаранг: Енгил саноат), 1937-йилда Тошкент тўқимачилик комбинати ишга туширилди, ХХ асрнинг 40—50й.ларидан кўмир саноати, газ саноати, нефт саноати жадал ривожлана бошлади.

1941—1945-йиллардаги уруш даврида Ўзбекистонга 90 та саноат корхонаси кўчириб келтирилди, уларнинг кўпи машинасозлик, асбобсозлик корхоналари эди. Урушдан кейинги йилларда кўпгина корхоналар қурилиши натижасида машинасозлик тармоқлари кўпайди, самолёцозлик, асбобсозлик, моторсозлик, электроаппарат, электр двигател, экскаватор, компрессор заводлари қурилди. Тошкент, Олмалиқ, Чирчиқ, Самарқанд, Навоий, Фарғона, Янгийўл, Наманган, Шўрсув ва бошқа шаҳарлар кимё индустрияси марказига айланди (қаранг: Кимё саноати). Бекобод, Чирчиқ, Тошкент шаҳрида қора металлургия, Навоий, Зарафшон, Олмалиқ, Учқудуқ ш.лари рангли металлургия марказлари ҳисобланади (қаранг: Рангли металлургия).

Ўзбекистонда йўловчи ва юк ташувчи самолёт ишлаб чиқарилади.

Ўзбекистон давлат мустақиллигига эришганидан кейин Саноатда туб ислоҳотлар амалга оширилди, кўпгина тармоқлардаги Саноат корхоналари давлат тасарруфидан чиқарилди ва хусусийлаштирилиб, давлат аксиядорлик, корпоратив, жамоа, хусусий ва бошқа ташкилий-ҳуқуқий мулк шаклларига айлантирилди. Республика иқтисодиётида муҳим ўринда турадиган Саноат тармоқларида тузилмавий қайта таркиблаш амалга оширилди, кўплаб кичик ва ўрта корхоналар ташкил топди (2000-йилда 6,4 минг ўрта, 20,4 минг кичик корхона ишлади). Чет эл капитали билан ҳамкорликда кўпгина Саноат тармоқларида қўшма корхоналар ташкил этилди (қаранг: Асака автомобил заводи, "Бритиш Америкен тобакко", "ЗарафшонНюмонт", "Кабултекстайлз", "Кокакола", "Самкочавто" кўшма корхонаси ва б.). Саноат тармоқларига, айниқса, маҳаллий хом ашёни қайта ишлайдиган тармоқларга чет эл инвестицияларини жалб этиш фаол давом этмоқда. Республика саноатида тармоқларнинг тутган ўрни ҳар хил. Саноат тармоқлари орасида қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишловчи ва агросаноат мажмуига хизмат кўрсатувчи тармоқлар тарихан етакчи мавқега эга. Булар пахта тозалаш, шойи тўқиш, консерва, ёғ-мой ва бошқа саноат тармоқларидир. Кимё ва нефт кимёси, машинасозлик, электроника, энергетика, металлургия, енгил ва қурилиш материаллари саноати жадал суръатларда ривожланмоқда. Саноат тараққиётида ёқилғи-энергетика комплексининг ўрни алоҳида. Унинг таркибига газ, кўмир, нефт ва нефтни қайта ишлаш саноати, энергетика киради. Ўзбекистон жаҳондаги 10 та йирик газ ишлаб чиқарувчи мамлакатлар жумласига киради.

Ўзбекистонда Саноат тармоқларида мулк шаклларини ўзгартириш ва таркибий ўзгартиришларни амалга оширишга қаратилган туб ислоҳотлар мамлакат мустақиллигини мустаҳкамлашни, Ўзбекистоннинг келажакда ривожланган мамлакатлар қаторга чиқиши ва жаҳон ҳамжамиятига қўшилишини таъминлайди.

2002-йилда Ўзбекистон Саноатда 1467 та ўрта ва йирик ишлаб чиқариш бирлашмалари ва корхоналар ишлади. Бу корхоналарда ишлаб чиқарилган маҳсулотлар салмоғи умумий ишлаб чиқариш ҳажмининг 88,5%ни ташкил этди. 396 дан ортиқ номдаги янги маҳсулотларни ишлаб чиқариш ўзлаштирилди. Давлат корхоналари сони салмогъи 4,6%, нодавлат саноат корхоналари сони 95,4% ни ташкил этди. Саноат ишлаб чиқариш ходимларининг 20,5% давлат корхоналарида, 79,5% нодавлат корхоналарида банд бўлди. Саноат маҳсулотларини ишлаб чиқаришнинг умумий ҳажмида давлат корхоналари ҳиссаси 28,6%ни, нодавлат сектор корхоналари ҳиссаси 71,4% дан иборат бўлди (яна Автомобил саноати, Енгил саноат, Ёғ-мой саноати, Машинасозлик саноати каби саноат тармоқлари тўғрисидаги алоҳида мақолаларга қ.).

Чет элларда Саноатнинг ривожланиши саноат жиҳатидан ривожланган мамлакатларнинг пайдо бўлишига олиб келди. Бу мамлакатларда иқтисодиёт тараққиёти катта ҳажмда жамғарилган техника жиҳатидан илғор капитал асосида ва мавжуд юқори малакали ишчи кучи билан таъминланади. Уларга АҚСҲ, Канада, Япония, кўпгина Ғарбий Европа мамлакатлари киради.

Адабиётлар

• Каримов И. А. Ўзбекистон ХХИ аср бўсағасида: хавфсизликка таҳсид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари, Т., 1997; Кари мов И. А. Ўзбекистон ХХИ асрга интилмоқда, Т., 1999; Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёти, Т., 1998; Экономика Ўзбекистана и стран СНГ, Т., 2001; Ўзбекистон Республикаси, Т., 2001.