Saqsin
Сақсин, шунингдек Саксин ва Саксин-Болгар номлари билан ҳам танилган, ХИ–ХИИИ асрларда равнақ топган ўрта аср шаҳри эди. У Волга делтасида (бугунги Астрахан вилояти) ёки Қуйи Волга минтақасида жойлашган бўлиб, мўғулларгача бўлган даврда Саксин-Болгар номи билан маълум бўлган, мўғуллар даврида эса Саройботуга айланган. У ҳақида араб географи ал-Ғарнатий ва форс олими Қазвиний каби муаллифлар эслаб ўтган, ҳамда роҳиб Бенедиcт Полякнинг 1246-йилда мўғул шаҳзодаси Ботухоннинг Волга бўйидаги қароргоҳи орқали ўтган Гиованни да Пиан дел Cарпине сафарига доир ҳисоботида „Саксинлар юрти“ сифатида қайд этилган. С. А. Плетнева Саксинни ҳозирги Волгоград ва Ахтубинск оралиғига жойлаштиради.
Роҳиб Бенедиcт номни Германиядаги сакслар билан қандайдир боғлиқ деб нотўғри тушунган кўринади ва аҳолиси насронийлар бўлиб, Қримдаги (Қрим готлари) готларга қариндош „готлар“ деб ҳисобланишини даъво қилган. Аслида эса улар, эҳтимол, туркий ва мусулмон бўлган. Паул Пеллиот уни "Мўғуллар махфий тарихи" асарида тилга олинган Сесüд билан боғлайди[1].
Сақсин эҳтимол Сариғсин сўзининг арабча шакли бўлиб, туркий тилларда „Сариқ шаҳар“ ёки „Оқ шаҳар“ деган маънони англатади. Аҳолисининг аниқ кимлиги номаълум, бироқ Карпине маълумотларига кўра, Саксин вилоятида қўнғирот-қипчоқ (куман)лар яшаган. У қадимий хазар пойтахти Идил вайроналари яқинида жойлашган бўлган, бироқ унинг ҳеч қандай кейинги давр хазар давлатига мансублигини кўрсатувчи далил йўқ. Шаҳар Қипчоқ ҳудудида бўлган ва эҳтимол уларнинг князликларидан бирининг маркази вазифасини бажарган. Баъзи манбаларга кўра, у Волга болгарлари таъсири остида бўлган.
Қазишмалар
2003-йилдан бошлаб Астрахан давлат университети олими Дмитрий Василев Волга делтаси ҳудудидаги Самосделка қишлоғи (русча: Самосделка) яқинидаги Самосделское ёдгорлигида бир қатор қазишма ишларини олиб борди. Василев ўрта қатламлардан топилган буюмларни хазар, ўғуз ва болгар маданиятига мансуб деб ҳисоблаб, Сақсин жойлашган ўринни топдим, деган хулосага келди. Масала ҳануз ҳал этилмаган. Сарай Бату шаҳрининг маркази бир қанча экспедициялар давомида қазиб ўрганилган бўлиб, у, эҳтимол, дастлабки Сақсиннинг чекка қисмида жойлашган бўлган. Атил харобалари эса Сақсинга тегишли қатламлар остида ётгандек бўлиши мумкин[2].
Манбалар
- ↑ Остроwски, Доналд (1998). "А литтле-кноwн соурcе абоут тҳе инитиал стаге оф Монгол пенетратион инто Cримеан Готҳиа". Буллетин оф тҳе Счоол оф Ориэнтал анд Африcан Студиэс 61 (3): 465–466. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/3107754?сеқ=1.
- ↑ [1]