Saravak
Саравак — Малайзиядаги штат. Майдони деярли ярим орол Малайзияга тенг бўлган 13 штат орасида энг каттаси Саравак Борнео оролининг шимоли-г'арбий қисмида жойлашган бо'либ, шимоли-шарқда Малайзиянинг Сабаҳ штати, жанубда Калимантан ва шимолда Бруней билан чегарадош. Пойтахт Кучинг - Саравакдаги энг йирик шаҳар, штатнинг иқтисодий маркази ва Саравак штат ҳукуматининг асосий манбаидир. Саравакдаги бошқа шаҳарлар орасида Сиби,Мири ва Бинтулу номли шаҳарлар бор. 2021 йил ҳолатига ко'ра, Саравак аҳолиси тахминан 2,45 миллионни ташкил қилади. Саравак экваториал иқлимга эга, тропик о'рмонлар , ко'плаб ҳайвонлар ва о'симликлар турлари мавжуддир. Гунунг Мулу деб номланувчи миллий бог'и бир нечта машҳур г'ор тизимларига эга. Малайзиядаги энг узун дарё бу Ражанг дарёсидир. Жануби-Шарқий Осиёдаги энг йирик то'г'онлардан бири бу Бакун то'г'они унинг ирмоқларидан бири - Балуи дарёсида жойлашган ҳисобланади. Штатдаги энг баланд чўққи Муруддир чо`ққисидир. Саравак Малайзиянинг насронийлар ко`п бўлган ягона штатидир[1].
Тарих
Ма'лумки, йиг'увчилар Ниаҳ г'орларининг г'арбий ог'зи атрофида яшаган. Миридан жануби-г'арбда 40 000 йил олдин[2][3]. Ниаҳ г'орлари яқинида топилган замонавий инсон бош суяги Малайзияда топилган энг қадимги одам қолдиқлари ва Жануби-Шарқий Осиёдаги энг қадимги замонавий инсон бош суягидир[2][3][4][5]. Сантубонгда ( Кучинг яқинида) топилган Танг ва Сонг сулолаларига (мос равишда милоддан аввалги ВИИИ—ХИИИ асрларга) тегишли Хитой керамикаси унинг денгиз порти сифатидаги аҳамиятига эга ҳисобланади[6].
Вижаяпура номи билан машҳур бўлган аҳоли пункти буддист Сривижая империясининг вассал-давлати бўлган ва ВИИ асрда гуллаб-яшнаган Борнео шимоли-г'арбий қисмида жойлашган ҳисобланган[7]. Брунейни назарда тутган муқобил Сривижая араб манбаларида "Срибуза" номи билан келтирилган[8]. Араб муаллифи Ал Яакубий 800 йилда ёзганида, Мусо шоҳлиги Майд подшолиги билан Хитой империясига қарши иттифоқ тузганлигини келтирилган[9]. Ҳиндистон Чоласининг Сривижаяга бостириб киришидан со'нг, Дату Пути Суматра ва Борнеодан келган ба'зи диссидент ма'лумотларни Ражаҳ Макатунаога қарши исён ко'тарди, у маҳаллий Ража ёки маҳаллий ҳокимият томонидан тайинланган Чола эди. Сери Махаражанинг авлоди ҳисобланади. Диссидентлар ва уларнинг мулозимлари Филиппиндаги Висаяс оролларидаги Маджа-ас деб номланган янги мамлакатда Сривижаяни жонлантиришга ҳаракат қилишди. Августиниялик Фриар Ревнинг со'зларига ко'ра, 10 Датусдан кейин Панай ва Жанубий Лузонда ко'плаб шаҳарлар ташкил этилган. Фр. Сантарен Испаниядан олдинги афсонавий тарихда, Дату Макатунао ёки "Морос султони" бўлган Ража Макатунао ва о'н датуснинг мулки ва бойликларини тортиб олган Дату Путининг қариндоши охир-оқибат о'лдирилганлигини ёзган. Лабаодунгон ва Пайбаре исмли жангчилар бу адолацизликни қайнотаси Паибуронгдан билиб, Борнеодаги Одтожанга сузиб кетишди, у ерда Ража Макатунаw (Маджа-халқ орасида)/ Ражаҳ Тугао (Меланаолар орасида) ҳукмронлик қилган. Жангчилар шаҳарни вайрон қилишди, Макатунаw ва унинг оиласини о'лдиришди, 10 датуснинг о'г'ирланган хусусиятларини қайтариб олишди, Одтожаннинг қолган аҳолисини қул қилиб олишди ва Панайга қайтиб кетишди. Лабав Донггон ва унинг рафиқаси Ожайтанаён кейинчалик Мороборо деган жойга жойлашдилар. Борнеодаги мустақил қироллик ҳақидаги энг қадимги Хитой ёзувларидан бири эрамизнинг 977-йилда Хитой императорига Бони ҳукмдорининг мактуби бо'либ, ба'зи олимлар уни Борнеога ишора қиладилар[10]. Брунейлар Ява-Суматран урушининг бошланиши туфайли Шривижаядан мустақилликка эришдилар[11] м 1225-йилда Хитой амалдори Чжао Рукуо Бони савдо-сотиқни ҳимоя қилиш учун 100 та ҳарбий кемага эга эканлигини ва қиролликда катта бойлик борлигини хабар қилди. [12] Марко Поло ўз хотираларида Буюк Хон ёки Мўғул империясининг ҳукмдори Брунейлар назорати остидаги Борнеонинг Европа номи бўлган “Буюк Ява” га бостириб киришга бир неча бор уриниб кўрган ва муваффақияцизликка учраганини айтади[13]. 1300-йилларда Хитой йилномаларида, Нанхай зҳи, Бруней Саравак ва Сабаҳни, шунингдек Филиппиннинг Бутуан, Сулу, , Малилу қиролликларини босиб олгани ёки бошқаргани ҳақида хабар берди. ҳозирги Манила ), Шаҳучонг , Ячен дíнíн ( Отон ) ва wендулинг (ҳозирги Минданао ),[14], улар кейинчалик мустақилликка эришган[15].
Манбалар
- ↑ „Малайсиа Чристианс прай фор пеаcе, эқуалитй, фреэдом - УCА Неwс“.
- ↑ 2,0 2,1 „Ниаҳ Натионал Парк – Эарлй Ҳуман сеттлеменц“. Сараwак Форестрй. 2015-йил 18-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 23-март.
- ↑ 3,0 3,1 Фаулкнер, Неил. Ниаҳ Cаве, Сараwак, Борнео. Cуррент Wорлд Арчаэологй Иссуэ 2, 7 Новембер 2003. Қаралди: 2015-йил 23-март.
- ↑ „Ҳисторй оф тҳе Греат Cаве оф Ниаҳ“. Аустралиан Броадcастинг Cорпоратион. 2014-йил 22-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 23-март.
- ↑ „Ниаҳ Cаве“. ҳуманоригинс.си.эду. Смитҳсониан Натионал Мусеум оф Натурал Ҳисторй (2010-йил 30-январ). 2013-йил 22-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 23-март.
- ↑ Зҳенг, Декун. Студиэс ин Чинесе Арчеологй. Тҳе Чинесе Университй Пресс, 1 Жануарй 1982 — 49, 50-бет. ИСБН 978-962-201-261-5. Қаралди: 2015-йил 29-декабр. „Ин cасе оф Сантубонг, иц ассоcиатион wитҳ Т'анг анд Сунг порcелаин wоулд неcессарй провиде а дате оф абоут 8тҳ – 13тҳ cентурй А.Д.“
- ↑ Wендй Ҳуттон. Адвентуре Гуидес: Эаст Малайсиа. Туттле Публишинг, 2000 — 31–57-бет. ИСБН 978-962-593-180-7. Қаралди: 2013-йил 26-май.
- ↑ Брунеи Редисcоверед: А Сурвей оф Эарлй Тимес Бй Роберт Ничолл п. 35 cитинг Ферранд.
- ↑ Брунеи Редисcоверед: А Сурвей оф Эарлй Тимес Бй Роберт Ничолл п. 38 cитинг Ферранд.
- ↑ Wендй Ҳуттон. Адвентуре Гуидес: Эаст Малайсиа. Туттле Публишинг, 2000 — 30-бет. ИСБН 978-962-593-180-7.
- ↑ Cоэдес, Индианизед Статес, Паге 128, 132.
- ↑ Ҳисторй фор Брунеи Даруссалам 2009.
- ↑ Жоурнал оф Соутҳеаст Асиан Студиэс Вол. 14, Но. 1 (Мар., 1983) Паге 40.
- ↑ Реадинг Сонг-Минг Реcордс он тҳе Пре-cолониал Ҳисторй оф тҳе Пҳилиппинес Бй Wанг Зҳенпинг Паге 256.
- ↑ Қуанзҳоу то тҳе Сулу Зоне анд беёнд: Қуэстионс Релатед то тҳе Эарлй Фоуртеэнтҳ Cентурй Бй: Родерич Птак.
Ҳаволалар
- УРЛ топилмади.
- Сараwак ат Сараwак Тоурисм Боард
- Лаwс оф Сараwак
- Сараwак ат Лонелй Планет