Sarazm sahifasining manbasini koʻrish

'''Sarazm''' — [[Zarafshon vodiysi]]ning [[eneolit]] va ilk [[jez davri]]ga oid qad. [[dehqonchilik madaniyati]]ga tegishli [[arxeologiya|arxeologik]] [[yodgorlik]]. Uning asosida keyinchalik S. [[qishloq|qishlogʻi]] tarkib topgan. U [[Zarafshon (daryo)|Zarafshon]] [[daryo]]sining [[togʻlar]] orasidan keng [[vodiy]]ga chiqish joyida, Oyimkoʻl yonida joylashgan. [[Sugʻd]]<nowiki />shunos [[olim]] V.A.Livshitsning fikriga koʻra, "S." atamasi sugʻdcha "sarizamin", yaʼni "erning boshlanishi", "vohaning boshlanishi" demakdir. Yodgorlik yassi tepachalar koʻrinishida, 100 gektarga yaqin joyni egallagan. Unda 1976-yilda Abdulla Isoqov tomonidan [[ilmiy tadqiqot|tadqiqot]] ishlari olib boriladi. Arxeologik tadqiqot natijalariga qaraganda, S. Zarafshon vodiysining eng kad. [[bobo]] [[dehqonlar]]i [[maska]]ni boʻlib, bu joyda hayot eneolitning [[rivojlanish|rivojlangan]] bosqichidan to ilk jez davriga qadar (yaqin 1,5 ming yil) davom etgan.

Sarazmda 7 yil davomida [[arxeologik qazish|arxeologik kazish]] ishlari olib borildi va 10 nuqtada qad. qishloq hayotining davomiyligini oʻrganish uchun [[shurf]]lar qazildi. Natijada yodgorlikda 4 ta tarixiy bosqich anikdandi. Arxeologik materiallar taxliliga koʻra, lbosqich (C.I) [[milod|mil.]] av. 3400—3200-yillar, 2-bosqich (S. 2) mil. av. 3200—2900-yillar, 3-bosqich (S. 3) mil. av. 2900-2700-yillar, 4-bosqich (S. 4) mil. av. 2700—2000-yillar bilan belgilandi.

S. 1 davri [[jamoa]] [[oila]]lari bir [[xona]]li uylarda yashagan, jamoa xilxonasi bor. Jamoa kvartali atrofi esa [[mudofaa devorlari]] bilan oʻrab olingan. Jamoa [[turar joy]] [[qoldiq]]larini qazish [[jarayon]]ida [[sirt]]iga [[rang]]li [[gul]] solingan [[sopol]] parchalari, xilxonadan esa [[mis]] [[oyna]], [[oltin]] va [[kumush]]dan yasalgan [[munchoq|munchok]]lar topildi. Topilmalar koʻp jihatdan [[Janub|Jan.]] [[Turkmaniston]]ning qad. [[Goʻksuv|Gyoksur]] [[voha]]si materiallariga aynan oʻxshab ketadi.

S. 2 davrida birbirlaridan tor koʻchalar bilan ajratilgan koʻp xonali turar joy massivlari paydo boʻladi. Ularning qoshida [[aylana]] shaklida [[qurilish|qurilgan]] topinish maskani — oilaviy [[otashparastlik]] altarlari shakllanadi. Yirik uyjoy massivlari doirasida jamoa [[ibodatxona]]lari (ikki joyda) qad koʻtaradi. Ibodatxonalarning [[devor]]lariga qizil rangda [[naqsh|naksh]] berilgan va ularning qoq oʻrtasida murabba shaklida altar joylashgan. [[Xoʻjalik]]da toshdan ishlangan [[mehnat qurollari]], [[toʻqimachilik sanoati|toʻqimachilik]] [[dastgoh]]ining qismlari, urchuq toshlar, mis [[pichoq]]lar, xanjar, qarmoq, [[igna]] va [[bigiz]]lar koʻplab uchraydi.

S. 3 davrida ijtimoiy harakterdagi [[monumental sanʼat|monumental]] [[bino]]lar paydo boʻladi. Ular urugʻ jamoalarining [[maʼmuriy binolar|maʼmuriy bino]] va ibodatxonalaridan iborat edi. Bu davrda [[patriarxat|patriarxal]] oila hovlijoylari kengayadi, bu [[hovli]]lar [[maydon]]ida [[kulolchilik]] [[xumdon]]lari va metallni [[eritish]] [[ustaxona]]lari paydo boʻladi. Bu bosqichda i.ch.ning qator sohalarida [[hunarmandchilik]]ning turli yoʻnalishlari boʻyicha [[ixtisoslashish|ixtisoslashuv]] jarayoni kechadi. Kulolchilikda ichi va sirtiga sayqal berilgan [[sopol]]lar keskin kamayadi. Ularning oʻrnini mahalliy [[anʼana]]viy shakldagi naqshlar egallaydi. Mahalliy naqshlar bilan ibodatxonalarning devorlarini [[bezash sanʼati|bezash]] odati vujudga keladi. Bu bosqichda mahalliy xom ashyo bazasida metall eritish va metalldan turli xil qurollar yasash kuchayadi. Shunday qilib, qad. sarazmliklar ijtimoiy va [[iqtisod]]iy hayotida tub oʻzgarishlar yuz beradi.

S. 4 davriga kelib, demografik oʻzgarishlar bilan bogʻliq holda [[aholi]]ning vodiy boʻylab tarqalishi, goʻyo uning "inqirozi" kuzatiladi. S.da aholi siyraklashib, avvalgi monumental [[maʼmuriyat|maʼmuriy]] imoratlar oʻrnini oddiy kulbalar egallaydi. Ehtimol, S 4 davri yodgorlikning eng yuqori [[madaniy qatlam|qatlam]]lari boʻlgani uchun davr taqozosi bilan uning qurilish qoldiklari bizgacha shu holatda yetib kelgandir. Ehtimol, bu tanazzul jez davrining maʼlum bir bosqichida (mil. av. 2ming yillikning 2-yarmida) oriylarning jan.ga tomon koʻchishi munosabati bilan Oʻrta Osiyoning shim. va markaziy viloyatlari moddiy [[madaniyat]]ida yuz bergan oʻzgarishlar bilan bogʻlikdir. Bu davr aksi kulolchilikda yaqqol koʻzga tashlanadi, yaʼni, bir tomondan kulolchilikda qizgʻish oq tiniq angob bilan [[pardozlash|pardozlangan]] sopollar sirtida, idishlarning [[gardish]]i boʻylab oddiygina rangli naqsh solish kuzatilsa, ikkinchi tomondan sopol idishlarning kulolchilik charxida yasash texnologiyasi [[kashfiyot|kashf etiladi]]. Ijtimoiyiqtisodiy tabaqalanishning ayrim belgilari sifatida [[terrakota]], tosh va jezdan ishlangan [[muhr (bosma shakl)|muhr]]lar paydo boʻladi. Qishloq jamoasi [[sardor]]i, qabila boshligʻining hukmdorlik [[belgi]]si boʻlmish jamoa [[nishon]]i yangi maʼno va mazmun kasb etadi. Demak, S. 4 davrida ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy hayotda yuz bergan oʻzgarishlar S. jamiyatining soʻnggi bosqichida [[mulk]]iy tabaqalanish jarayoni jadal kechayotganligidan dalolat beradi. S.da oʻrganilgan yagona xilxona, yuqorida taʼkidlaganimizdek, uning ilk bosqichiga daxldor boʻlib, u [[doira]] shaklida ishlangan tosh gʻovlar bilan oʻrab olingan, uning diametri 15 m, ichiga 5 ta kabr joylashgan. Tosh gʻovning markaziy kabriga 3 kishi ([[ayol]], [[erkak]] va oʻspirin) koʻmilgan. Ayolga tegishli [[ashyoviy dalil]]larga qaraganda u oʻz jamoasida katta nufuzga ega boʻlgan. Uning [[kiyim]]lariga [[feruza]], [[laʼl]], [[yoqut]] va [[yashma]] kabi [[qimmatbaho toshlar]]dan yasalgan munchoklar qadalgan. Ayolning [[bosh]] kiyimi ham [[taqinchoqlar|taqinchoklar]] bilan bezatilgan. [[Soch]] [[tola]]lariga [[oltin]] munchoq shodalari osib qoʻyilgan. Qoʻllariga dengiz [[chigʻanoq|chigʻanogʻi]]dan ishlangan [[bilaguzuk]]lar taqilgan. Ayol [[skelet]]i yonidan dastali mis [[koʻzgu]], [[suyak]]dan qilingan bigiz, 5 ta urchuq tosh, 2 ta ayol maʼbudasi (terrakota) topilgan. Demak, S. 1 davrida ayollarning jamoadagi ijtimoiy nufuzi hali yuqori boʻlgan.

S. aholisining iqtisodiy hayotini [[sugʻorma dehqonchilik|sugʻorma]] va [[lalmikor yerlar|lalmikor]] dehqonchilik hamda [[uy hayvonlari|xonaki]] [[chorvachilik]] tashkil etgan. [[Zarafshon tizmasi|Zarafshon togʻ tizmalari]]dagi qad. [[maʼdan]] (mis, [[qoʻrgʻoshin]], [[qalay]], oltin, kumush, [[simob]] va feruza) [[kon]]larining yaqinligi S.da hunarmandchilikning [[metallurgiya]] va metall i.ch. sohasini rivojlanishiga hamda undan turli mehnat va harbiy qurollar i.ch.ga keng imkoniyatlar bergan. Sdan topilgan 150 dan ortiq buyumlar — pichoq va xanjarlar, [[bolta]] va bigizlar, [[paykon]] va muhrlar, metall eritish [[qozon (buyum)|qozon]]lari (tigillar), [[asbob]][[anjom]] quyish [[qolip]]lari, metall eritish [[pech (qurilma)|pech]]lari, metall xom ashyo [[yombi]]lari bundan dalolat beradi. Yodgorlikni qazish jarayonida nafaqat toshdan ishlangan mehnat qurollari, balki ogʻirlik [[oʻlchovlar|oʻlchov]] toshlari, toʻqimachilik dastgohining qismlari ham uchratilgan. Ammo, sarazmliklar kulolchilikda metallurgiya va tosh ga [[ishlov beruvchi sanoat|ishlov berish]]dek yuksaklikka erisha olmaganlar.

Xullas, S. yodgorligi Zarafshon vodiysining eng qad. dehqonchilik madaniyati boʻlib, keyingi asrlardagi Sugʻd [[oʻlka]]sida shakllangan shahar madaniyatining [[ildiz (oʻsimlik)|ildiz]]lari bir jihatdan shu yodgorlik bilan bogʻliq edi.

== Adabiyot ==
* Isakov A., Sarazm (K voprosu stanovleniya rannezemledelcheskoy kulturi Zarafshanskoy dolini), Dushanbe, 1991; Isamiddinov M. X., Genezis gorodskoy kulturi Samarqandskogo Sogda, Samarqand, 2000.

Ahmadali Asqarov.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

[[Turkum:Arxeologiya]]
[[Turkum:Tojikiston tarixi]]


{{chala}}