Sayfiddin Boxarziy
Сайфиддин Боҳарзий, (асл исми Абу-л-Мали Саид бен-ал-Мутаҳхир; 1190—1261) — халқ орасида шайх ал-алам"(дунё шайхи), мусулмон Шарқида машҳур сўфий шайхи, тасаввуф шоири ва илоҳиёт олими Бокнинг Хуросон вилоятида туғилган. Ҳамидаллоҳ Қазвинийнинг ёзишича, у Ҳирот ва Нишопурда таҳсил олган, у ерда ўша даврда одатий диний ва ҳуқуқий таълим олган ва тез орада сўфий бўлган. Баъзи маълумотларга кўра, Сайфиддин Боҳарзий Макка ва Мадинага зиёрат қилган, мусулмон ҳуқуқининг дурдонасини ўрганган „ал-Ҳидоя“[1][2].
| Сайфиддин Бохарзий |
|---|
Хоразмга кўчиб ўтиб, Ўрта Осиёда сўфийлар биродарлиги (тарикат) асосчиси Кубровиянинг (1145—1221) машҳур шайх Нажм ад-дин Кубронинг (1145—1221) саноқли муридлари (шогирдлари) қаторига қабул қилинган, у 1122-йилда Хоразмни мўғуллар босиб олиши пайтида вафот этган. Кубровиянинг сўфий биродарлиги Ўрта Осиё тасаввуф мактабини ифодалаган, анъанавий равишда сунний бўлган ва Абу Бакр ёки Али ибн Абу Толибга маънавий мерос (санад) занжири ўрнатган.
Сайфиддин Боҳарзийнинг сўфий зоҳидлигининг табиати ҳақида турли манбаларда хабар берилган. Хусусан, ХВ аср шоири. Абдураҳмон Жомийнинг айтишича, Сайфиддин Боҳарзий устози Нажмиддин Кубро томонидан Бухорога юборилган ва у ерда шайх 40 йилга яқин яшаган. Шайх Бухорода нуфузли мавқега эга бўлган, аҳоли ўртасида машҳурлик ва мўғул ҳукмдорлари ўртасида катта таъсирга эга бўлган, 1273—1276-йилларда вайрон қилинган йирик маънавият мактабларидан бири — Хоние мадрасасининг мударриси ва мутаввали (вақф жамғармалари бошқарувчиси) эди. Чингизийлар ўртасидаги ўзаро уруш пайтида Бухоронинг навбатдаги погромида.
Сайфиддин Боҳарзий мўғуллар истилоси билан боғлиқ барча воқеаларга фаол муносабатда бўлди. Маълумки, бу оғир дамларда сўфийлар халқни ноумид қаршиликка чорлашда бошқалардан кўра кўпроқ ғайратли бўлган. Сайфиддин Боҳарзий мўғуллар истилосининг бутун оғриқли жараёнини кузатди, маҳаллий аҳолининг шафқацизлигини, маънавий таназзулини кўрди ва халқни ҳақиқий қадриятларни тиклашга чақирди.
Сайфиддин Боҳарзий таъсирида алоҳида мўғуллар ислом динини қабул қила бошладилар, масжид ва мадрасалар қурилишига ҳомийлик қилдилар. Ислом динини қабул қилган ҳукмдорлар Шайх Сайфиддин Боҳарзийнинг дуосини олишни шараф деб билганлар. Олтин Ўрда хони Берке буюк шайх қўлидан Исломни қабул қилиш учун Волганинг қуйи оқимидан Бухорога махсус етиб келди.
Нуфузли Шайх Боҳарзий таъсирида баъзи мўғуллар ҳам ислом динини қабул қила бошладилар. Сайфиддин Боҳарзий ва Берке ҳақида эшитган. У ўзининг ҳурмати белгиси сифатида унга пайза — мақтов ёрлиғининг аналоги бўлган планшетни совға сифатида юборди. Шайхнинг муносабати ўзига хос эди.
„Тарих байбарса“ („Байбарс солномаси“) кўп жилдли асари муаллифи Рукн-ад-дин-Байбарс Берке қандай шароитда мусулмон бўлганини батафсил баён қилган[3].
У Берке мамлакати тахтига ўтирди. У исломни қабул қилди, тақводор бўлди, дин маёқларини ўрнатди, мусулмонлар қонун-қоидаларини тарқатди… Ўз мамлакатининг турли ҳудудларида масжид ва мадрасалар қуришга киришди. Унинг ислом динини қабул қилишига аш-шайх Нажм ад-дин Кубро … муридларини йирик шаҳарлар ўртасида тақсимлаганлиги сабаб бўлган. Юборилди … Сайфиддин Боҳарзий — Бухорога[4].
Сайфиддин Боҳарзий араб ва форс тилларида ёзган бир қанча классик асарлар муаллифи эди. „Шарҳ“, „ал-Асмо ал-Ҳусно“, „Рисоля дар ишк“ (тасаввуфий ишқ рисоласи), „Рубоият“, „Вокаи ҳилват“ (танглик кунларидаги воқеалар), „Васиятнома (васият)“, „Рузнома“ бизнинг давримизгача етиб келган[5].
Сайфиддин Боҳарзий Фатҳободдаги хонақонинг (халифанинг) бошлиғи бўлиб, хонақони бошқарган ва унда 40 йилга яқин яшаган. Шайх 1261-йилда вафотидан сўнг Бухоронинг бош зиёратгоҳи бўлган Фатхободдаги сўфийлар биродарлигининг мафкуравий маркази, маънавий асоси бўлган хонақоҳ ҳудудида махсус қурилган қабрга дафн этилган. Муҳтарам дафн этилган жой ёнида 1358-йилда Буян-Кулихон мақбараси, ХИВ аср охирида эса қадимий қабр ўрнида Сайфиддин Боҳарзий мақбараси қурилган.
Адабиётлар
- Алишер Навоий, Насойим ул муҳаббат (Мукаммал асарлар тўплами, 20 ж.ли), 17ж., Т., 2001; Тримингем Дж., Суфийские ордена в исламе, М., 1989; Гафурова Р. Л., Китоби Муллазаде, Т., 1992; Бухоро Шарқ дурдонаси, Т., 1997.
Манбалар
- ↑ ҳттп://www.адвантоур.cом/рус/узбекистан/суфисм/бокҳарзи.ҳтм/ (Wайбаcк Мачине сайтида 2016-07-10 санасида архивланган) „Шейх ал-алам“ — Сайф ад-Дин Бохарзи
- ↑ Қ. Ражабов.ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000.
- ↑ А.Е. Степанченко „Ислам в Улусе Джучи: От Берке до Джанибека“. ҳттп://ислам.ин.уа/ру/история/ислам-в-улусе-дзҳучи-от-берке-до-дзҳанибека
- ↑ История Казахстана в арабских источниках. „Дайк-пресс“, т.І, Алмати, 2005. — С. 113
- ↑ История Казахстана в арабских источниках. „Дайк-пресс“, т.І, Алмати, 2005. — С. 114
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |