Sayyid Mir Kulol sahifasining manbasini koʻrish

{{Dindor biografiyasi bilgiqutisi
| religion           = [[islom]]
| name               = Sayid Amir Kulol
| birth_name         = Shamsidin
| image              = Amir Kullal.png
| birth_date         = XIII asr oxiri
| birth_place        = [[Suxor]], [[Chig'atoy ulusi]]
| children           = Burhoniddin<br>Hamza<br>Amirshoh<br>Umar
| father             = Safiuddin Hamza
| region             = [[Movarounnahr]]
| denomination       = [[hanafiylik]]
| lineage            = sayyid
| jurisprudence      = [[tasavvuf]]
| profession         = [[kulolchilik|kulol]]
| teachers           = [[Said Aloviddin, Bobo Samosiy]]
| Sufi_order         = [[Naqshbandiya]]
| nationality        = forsiy<ref>Richard Foltz (1996). "The Tajiks of Uzbekistan". Central Asian Survey. 15 (2): 213–216. https://doi.org/10.1080%2F02634939608400946</ref><ref>
Perry, John, "Tajik i. The Ethnonymn: Origins and Application,"Encyclopædia Iranica, Excerpt 1: "In other contexts, Sanskrit tājika (also tāyika) means 'Persian(s),' and in later Indo-Muslim usage, tājik is of course the Turco-Persian word for 'Iranian, Persian'." Excerpt 2: "An intriguing Sogdian occurrence of the adjective tājīgāne (arguably to be pronounced as tāžīgāne) in a Manichaean hymnal from Turfan, of about the year 1000, may supply the missing link between Middle Persian tāzīg 'Arab' and Turkic/New Persian tāzik, tāžik 'Persian'.". Excerpt 3: "The phonetic forms and socio-historical motivations of the words cited above as deriving or meaning "Tajik" require some discussion. First, it should be understood that the Persian words (a) tāzi 'Arabian, Arabic, Arab' and (b) tāzik, tāžik, tājik 'Persian, Iranian, Tajik,' though originating as doublets (or cognates) of the same word, are completely separate in form and meaning throughout New Persian (and Islamic Turkic and Indic) literature.", online edition, 2009, available at http://www.iranicaonline.org/articles/tajik-i-the-ethnonym-origins-and-application (accessed on 20 July 2009)</ref>
| death_date         = 1370-yil
| death_place        = [[Suxor]], [[Temuriylar davlati]]
}}
'''Sayyid Mir (Amir) Kulol Buxoriy''' (<nowiki>XIII</nowiki> asr oxiri, [[Buxoro]] yaqini (hozirgi [[Kogon tumani]]) dagi [[Suxor]] qishlogʻi – 1370-yil) – [[hanafiylik|hanafiy]] mazhabi olimi, maʼnaviyat ustozi – murshid, buxorolik 7 pirning oltinchisi, [[naqshbandiya]] tariqati shayxlari vorisligi oltin zanjirining 15-maʼnaviy halqasiga mansub. [[Bahouddin Naqshband| Muhammad Bahouddin Naqshband]]ning ruhiy ustozi.

[[Buxoro]]dan oʻn bir chaqirimcha uzoqlikdagi [[Suxor]] qishlogʻida tugʻilgan. Shu yerda tugʻilib oʻsgan, yashagan va vafot etgan. Vafoti sanasi [[1370-yil]] [[29-noyabr]] deb koʻrsatilgan. Oilasi [[kulolchilik]] bilan shugʻullangan, shuning uchun ularga „kulol“ laqabi qoʻyilgan<ref>{{Cite web|date=2020-10-27|title=Seyyid Emir Külal Hazretleri Kimdir?|url=https://turkhabersaati.com/seyyid-emir-kulal-hazretleri-kimdir/|access-date=2020-11-09|website=Türk Haber Saati|language=tr|arxivsana=2021-01-29|arxivurl=https://web.archive.org/web/20210129003234/https://turkhabersaati.com/seyyid-emir-kulal-hazretleri-kimdir/}}</ref>. Maʼlumki, uning qarindoshlaridan biri [[Usmonli imperiyasi]] sultoni [[Boyazid I|Yildirim Boyazid]]ning kuyovi, [[Bursa]] aholisining sevimli kishisi Amir Sulton boʻlgan.

Yoshligida kurash bilan shugʻullangan, jismonan baquvvat boʻlgan. Mutasavvuflarning koʻpchiligi odamlarni islomga yoʻnaltirish, shuningdek, ularga yaqinroq boʻlish maqsadida koʻpincha odamlar orasida yoki jamiyatda ommabop yoki talabga ega boʻlgan turli hunar va koʻnikmalarni egallab, bu kasblar harbiy xizmatga borishda qoʻl kelgan<ref>{{cite book|last1=Thackston|first1=Wheeler M.|title=The Baburnama: memoirs of Babur, prince and emperor|date=2002|publisher=Modern Library|location=New York|isbn=9780375761379|edition=Modern Library pbk.|url-access=registration|url=https://archive.org/details/babarinizam00babu}}</ref>. Aynan shuning uchun ham Usmonli xalifaligida yoshlarni ham jismonan, ham maʼnaviy jihatdan kamol toptirishi uchun kamonchilar uchun alohida tekkelar ochilgan.
== Tarjimai holi ==
Otasi Amir Hamza [[Hijoz]]ning [[Madina (shahar)|Madina]] shahridan boʻlib, [[Movarounnahr]]ga koʻchib kelgach, [[Buxoro]] atrofida yashagan. Amir Hamza [[yassaviya]] shayxlaridan biri Sayyid Otaning doʻsti boʻlgan. Sayyid Ota har safar Buxoroga kelganida Amir Hamza bilan uchrashardi. Ushbu turk shayxi bir safar kelganida uning xonadonida bir oʻgʻil dunyoga kelishini bashorat qilib<ref>{{kitob manbasi |last1=Navro‘zova |first1=G.N. |last2=Zoirov |first2=E.X. |title=Buxoroi Sharifning Yetti Piri. Monografiya |date=2022 |publisher=“Lesson press” nashriyoti |location=Toshkent |isbn=978-9943-8154-1-4 |pages=204}}</ref>, uning otini Amir Kalon deb qoʻyishni tavsiya qiladi.

Sayyid Amir Kulol taxminan 3-4 yoshlarida Sayyid Ota kelib, sallasining yarmini yechib, uning boshiga oʻragan hamda uning kelajakda sayru-sulukda yuksak maqomlar va martabalarga erishishini bashorat qilgan<ref>{{kitob manbasi |last1=Razzoqov |first1=G‘. |last2=Rahimov |first2=K. |title=Hojag‘on-naqshbandiya tariqati va yetti pir |date=2020 |publisher="O‘zbekiston"  NMIU |location=Toshkent |isbn=978-9943-25-784-9 |pages=168 |accessdate=7-oktabr 2024-yil}}</ref>.

[[Kulolchilik]] hunarini puxta egallagani sababli „Amir Kulol“ nomi bilan mashhur boʻlgan. Shu ishdan topgan daromad evaziga oila tebratgan. Muridlariga ham halol luqma orqali umrguzaronlik qilishni tavsiya etgan. Oʻz izdoshlariga doimo [[harom]] va [[halol]], [[savob]] va [[gunoh]]ni bilish va shunga asosan harakat qilish lozimligini uqtirgan.

== Tashqi koʻrinishi ==
Baland boʻyli va keng yelkali, qoshlari chigirilgan, qosh ostiga koʻzlari chuqur kirib turgan, terisi sargʻish boʻlgan. Uning yuzini oqargan soqoli oʻrab turgan. Juda kamtar va muloyim. Eʼtiroz va oʻjarlikdan uzoq, yoshligida kurashni yaxshi koʻrargan, shuning uchun jismonan baquvvat gavdaga ega<ref>{{kitob manbasi |last1=Mo‘min |first1=Ozod |title=Xo‘ja Hazrat Said Amir Kulol (tarixiy voqeanomalar) |date=2012 |publisher=“Toshkent, islom universiteti” nashriyot-matbaa birlashmasi |location=Toshkent |isbn=978-9943-390-56-0 |pages=176 |accessdate=9-oktabr 2024-yil}}</ref>. Maʼnaviyatiga kelsak, [[shariat]], [[tariqat]], [[maʼrifat]]ni olib yurgan hamma narsani oʻziga singdirgan solih inson sifatida hammaga maʼlum boʻlgan.

== [[Bobo Samosiy]] bilan tanishuv ==
Amir Kulolning shayxi Xoʻja Muhammad bobo Samosiy bilan tanishuvi kurash maydonida boʻlib oʻtgan. Jangchilar orasida oʻzining oliyjanobligi va maʼnaviy qobiliyati bilan ajralib turadigan Amir Kulol ismli kimsa borligini bilgach, Samosiy toʻgʻridan-toʻgʻri kurash maydoniga boragan va shu yerda uni topishga umid qilgan. U bilan birga bir qancha muridlari ham borganlar. Ulardan baʼzilari shayxning aniq nima maqsadda yurganini bilmay, oʻz shayxlariga unchalik yarashmaydigan bunday joyga borishni istamaganlar, lekin u bilan bahslasha olmaganlar. Shunda Samosiy ularning dovdirab qolganini payqab: „Maydonda bir odam bor, uning nazari tufayli koʻpchilik toʻgʻri yoʻlga erishayotgan ekan“, degan.<blockquote>Amir Kulol: „Bizning qahramonlik kuchimiz botqoqqa tushganlarni olib chiqishdan iborat“</blockquote>
Musobaqa chogʻida jangni kuzatayotgan shayxning oʻtkir nigohi Amir Kulolning nigohiga toʻqnashgan. Ularning koʻzlari toʻqnash kelganda, fikr-mulohazalarning yashirin suhbati va ikki qalbning izohi boʻlgan, shundan soʻng shayx oʻz muridlari bilan maydondan chiqib ketgan.

Bu nigohdan maftun boʻlgan Amir Kulol shayxning orqasidan yugurib kelib, uning eshigini taqillatgan. Ularning maxfiy uchrashuvida Samosiy unga birinchi maslahatini beradi va shu yerda uni ruhiy shogirdlari davrasiga kiritadi. Shunday qilib, maʼnaviy yoʻl (sayr-u suluk) izdoshiga aylangan Amir Kulol shayxining uyidan izlagan narsasini topadi. Shundan keyin yigirma yil shayxiga xizmat qiladi. Hech narsani yoʻqotmaslik uchun haftada ikki marta shayxiga hamrohlik qilib Sammos va Suhor orasidagi yigirma besh kilometrlik yoʻlni piyoda bosib oʻtgan. Muhammad Bahouddin Naqshband Buxoriy, uning nomi bilan atalgan tariqatda alohida boʻlim asoschisi, Amir Kulol shogirdi boʻlgan. Amir Kulol maʼnaviy yoʻl-yoʻriqlarining soʻnggida va lavozimga tayinlangan chogʻida unga qarata: „Oʻgʻlim Bahouddin, koʻksimdagi hamma narsani sizga berdim. Imkoniyatlaringiz baland, boring va buyuk odamlarni qidiring!…“ deydi.
== Shajarasi ==
Hazrat Sayyid Amir Kulol ,,Maqomoti Amir Kulol’’ kitobida ,,Sayyid Amir Kulol’’ ning tarixi toʻliq bayon qilingan. Bu kitobning muallifi Shahobiddin Amir Kulolning chevarasi, yaʼni Amir Kulolning Hamza ismli oʻgʻlining nevarasi (qizidan). Amir Kulol ,,sayyidlar’’dan, yaʼni paygʻambar Muhammadning urugʻlaridan. Otasi Amir Hamza boʻlib, [[Hijoz]]dan (hozirgi [[Saudiya Arabistoni]]) Buxoroning [[Afshona]] ([[Peshku tumani]]) qishlogʻiga koʻchib kelgan.

„Majma al-ansob val ashjar“ shajara qoʻlyozmasi muallifi Xoʻja Abdulqodir ibn Muhammad Amin taʼkidlaganidek, paygʻambar Muhammaddan Sayyid Amir Kulolgacha boʻlgan shajara shajarasi quyidagicha boʻlgan:
* 1. [[Muhammad]] sollallohu alayhi vasallam.
* 2. Bibi [[Fotima]] va [[Ali ibn Abu Tolib|Imom Ali ibn Abu Tolib]].
* 3. [[Husayn ibn Ali|Husayn]].
* 4. [[Zaynulobidin]].
* 5. [[Muhammad al-Boqir]].
* 6. [[Jafar as-Sodiq]].
* 7. [[Muso al-Qosim]].
* 8. [[Ali ar-Rizo]].
* 9. [[Muhammad at-Toqiy]].
* 10. [[Ali al-Hadiy]].
* 11. [[Hasan al-Askariy]]
* 12. [[Sayyid Ali Akbar]]
* 13. Sayyid Faxriddin Muhammad
* 14. Sayyid Amir Naqib Husayn
* 15. Sayyid Abdulloh Ali
* 16. Sayyid Amir Mahmud Husayn Rumiy
* 17. Sayyid Amir Burhoniddin Muhammad
* 18. Sayyid Shabon Husayn
* 19. Seyyid amir Qosim Jafar
* 20. Seyyid Zaynulobiddin Hasan
* 21. Sayyid Abdulloh
* 22. Sayyid Sirojiddin Ibrohim
* 23. Sayyid Jaloliddin Hamza
* 24. Sayyid Amir Kulol
== Oʻgʻillari va izdoshlari ==
Amir Kulolning toʻrtta oʻgʻli boʻlib, ularning taʼlim va tarbiyasini, manbalarda aytilganidek, oʻzi tarbiyalagan toʻrt nafar vorisga ishonib topshirgan. Oʻgʻillari Burhoniddin, Hamza, Amirshoh va Umar boʻlgan. Burhoniddinning taʼlim va tarbiyasini Naqshbandga, Hamzani oʻz oʻrniga ega boʻlgan Orif Deggaroniyga, Amirshohni Mavlono Yodgorga, Umarni tarbiyalashni Jamoliddin Dehistoniyga topshirgan.<blockquote>Tariqat oqsoqollarining shunday bir odatlari boʻlgan: ular fazilatli boʻlgan hamma narsani oʻzlarida emas oʻzgalarda, har qanday kamchilikni oʻzlarida koʻrganlar.</blockquote>

== Vafoti ==
Sayyid Amir Kulol 772/1370-yil Buxoroda oʻzi tugʻilgan Suxor qishlogʻida olamdan oʻtib, shu yerga dafn etiladi. Uning vasiyatiga asosan, Mavlono Orif Deggaroniy va Xoja Bahouddin Naqshband ustozining qabri yoniga dafn etilgan.

== Xotirasi va merosi ==
1994-yil “Sayyid Amir Kulol” jome masjidi hashar yoʻli bilan qayta qurilgan va Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi Buxoro viloyati Adliya boshqarmasi tomonidan 1998-yil 10-avgustda qayta roʻyxatdan oʻtkazilgan<ref>{{Kitob manbasi |title=Hojag‘on-naqshbandiya tariqati va yetti pit |author=G‘. Razzoqov, K. Rahimov |location=Toshkent |publisher=O‘zbekiston |isbn=978-9943-25-784-9 |origyear=2020 |chapter=}}</ref>. 

Sayyid Amir Kulol maqbarasi Buxorodan 25 km shimolda, Suxor qishlogʻida joylashgan. Hagiografiyalardan birida, shuningdek, „Tuzukoti Temuriy“ apokrifiy asarida yozilishicha, Amir Kulol [[Amir Temur]]ga duo qilib, uning buyuk kelajagini bashorat qilgan. Avliyoning bu ishi, ayniqsa uning shogirdi Bahouddin Naqshbandning shuhrati Amir Kulol dafn etilgan joyning shuhrat qozonishiga katta hissa qoʻshgan. Biroq, uning qabri ustida biron bir muhim bino qurilmagan. <nowiki>XIX</nowiki>asr boshidagi masjid butunlay vayron qilingan. Mustaqillikning dastlabki yillarida [[O‘zbekiston]] hukumati tomonidan avliyo maqbarasi toʻliq restavratsiya qilinib, yirik memorial majmua barpo etilgan. Olimning qabri ustiga ikki gumbazli qabr oʻrnatilgan. Asosiy dafn xonasi [[kufiy]] yozuvlari bilan bezatilgan boʻlsa, ikkinchi xona figurali toshlar bilan bezatilgan. Shu bilan birga, darvoza, masjid, ziyoratchilar uchun xonadonlar, marosimlar uchun xonalar, sakkiz qirrali hovuz, balandligi 10,5 m boʻlgan minora qurilib, uning atrofida sayqallangan gʻishtlar va marmar narvonlar bilan qoplangan yoʻllar bilan bogʻ yaratilgasn. Darvozalarning yogʻochdan yasalgan kanvaslari buxorolik hunarmandlarning oʻymakorlik namunalari bilan bezatilgan. 2018—2019-yillarda maqbarasi qayta taʼmirlandi.

== Adabiyotlar ==
* Alisher Navoiy, Nasoyim ulmuhabbat (Mukammal asarlar toʻplami, 17j.), T., 2001; Durdona, Mir Kulol va Shohi Naqshband maqomatlari, T., 1993.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->
[[Turkum:Tasavvuf namoyondalari]]