Седна (90377 Седна) — Қуёш тизимининг ташқи қисмида жойлашган митти сайёра бўлиб, ҳозир ўз орбитасининг энг ички қисмида жойлашган; 2021-йил ҳолатига ко'ра у Қуёшдан 84 астрономик бирлик, я'ни Нептундан деярли уч баравар узоқроқдир. Спектроскопия шуни ко'рсатдики, Седнанинг сирт таркиби бошқа Нептун орти обектлари таркибига о'хшайди, асосан сув, метан ва толинлар билан азот музлари аралашмасидир. Унинг юзаси Қуёш тизими обектлари орасида энг қизг'иш сиртлардан биридир.

90377 Седна ⯲
Кашф этилиши
Кашф этилган Мичаэл Броwн
Чад Тружилло
Давид Рабиноwитз
Кашф этилган санаси 14-ноябр 2003
Кичик сайёра таснифи
(90377) Седна
Кимнинг шарафига номланган Седна
Муқобил номлари
2003 ВБ 12
Кичик сайёра туркуми
Нептун орти обекти
Сифатлари Седниан
Меҳвар таснифи
Давр 31-май 2020 (2458900.5)0
Экссентриситети 0.8496
Орбитал даври 11390 (барйcентриc)
Ўртача орбитал тезлиги 1.04 км/с
Ўртача аномалия 358.117°
Чекиниш 11.9307°
Орбитал тугун узунлиги 144.248°
Перигелий аргументи 311.352°
Физик таснифи
Ўлчамлари 995±80 км
(термофизик модел)
1060±100 км
(стд. термал модел)
> 1025±135 км
(оккуляция аккорди)
Айланиш даври 10 соат 0.4 кун
Ҳарорат ≈ 12 К
Кўринма юлдуз катталиги 20.8

Деярли бутун орбитаси учун Седна Қуёшдан ҳозиргидан ҳам узоқроқ: унинг орбитаси узоқ муддатли кометалардан ташқари Қуёш тизимидаги энг катталаридан бири бо'либ, афелиони 937 а.б. деб баҳоланади. 937 а.б. Нептун масофасидан 31 марта, ёруғлик йилининг 1,5% (ёки 5,5 ёруғлик куни) ва юлдузлараро фазо чегарасини белгилайдиган гелиопаузанинг энг яқин қисмидан анча узоқдир. (Эрида ва Гун-гун ҳозир Қуёшдан узоқроқда, мос равишда 96,0 а.б. ва 88,3 а.б. да, Седнадан 84,7 а.б. (2019-йил ҳолатига)), чунки Седна перигелионга яқин[1][2].

Седна жуда чо'зилган орбитага эга ва Қуёшга энг яқин масофага 76 а.б. масофасига қайтиш учун тахминан 11 400 йил керак бо'лади. Кичик сайёралар маркази ҳозир Седнани Нептуннинг тортишиш та'сирида жуда чо'зилган орбиталарга юборилган обектлар гуруҳининг тарқалган дискининг бир қисми сифатида таснифлади. Ушбу таснифга э'тироз билдирилди, чунки унинг периглиони ма'лум сайёраларнинг бирортаси томонидан тарқалиб кетган бо'лиши учун жуда катта. Ба'зи астрономлар уни норасмий равишда ички Оорт булутининг биринчи ма'лум а'зоси деб аташади. Бу, шунингдек, обектнинг янги орбитал синфи, седноидларнинг прототипидир.

Тарих

Седна (вақтинчалик 2003-йилда ВБ 12 деб белгиланган) Майкл Браун (Калтек), Чад Тружилло (Эгизаклар расадхонаси) ва Девид Рабиноwитз (эл университети) томонидан 2003-йил 14-ноябрда кашф этилган. Бу кашфиёт 2001-йилда Самуэл Осчин билан бошланган тадқиқотнинг бир қисмини ташкил этди. Яле компаниясининг 160 мегапикселли Паломар Қуэст камерасидан фойдаланган ҳолда Калифорниянинг Сан-Диэго яқинидаги Паломар расадхонасидаги телескоп. О'ша куни обектнинг 4,6 ёй сония ҳаракатланиши кузатилди юлдузларга нисбатан 3,1 соатдан ортиқ, бу унинг масофаси тахминан 100 а.б. эканлигини ко'рсатди. Кузатувлар 2003-йил ноябр-декабр ойларида Чилидаги Cерро Тололо Америкалараро расадхонасида СМАРТС телескопи, Аризона штати Ногалес шаҳридаги Тенагра ИВ телескопи ва Гавайидаги Мауна Кеадаги Кек расадхонаси ёрдамида кузатилди. 2003-йил август ойида Самуэл Осчин телескопида ва 2001-2002-йилларда Ерга яқин астероидларни кузатиш консорциумида олинган олдиндан кузатувларини бирлаштириш унинг орбитасини аниқ аниқлаш имконини берди. Ҳисоб-китоблар шуни ко'рсатдики, обект узоқдан юқори эксантрик бо'йлаб ҳаракатланаётган эди, орбита Қуёшдан 90,3 а.б. масофада[3]. Кейинроқ 1990-йил 25-сентабргача бўлган Паломар рақамли осмон тадқиқоти суратларида олдинги тасвирлар топилган.

Номлаш

Браун дастлаб Седнага афсонавий арвоҳ кемаси номини олган "Учиб юрувчи голландиялик" ёки "Голландиялик" лақабини берди. Обектга расмий ном бериш учун Браун Инуит мифологиясидаги "Седна" номини танлади. Квавардан фарқли о'лароқ, осонгина талаффуз қилинади. О'з веб-сайтида у шундай ёзган: Бизнинг янги кашф этилган обектимиз Қуёш тизимидаги энг совуқ, энг узоқ жойдир, шунинг учун биз уни совуқ Арктиканинг тубида яшайдиган инуит денгиз ма'будаси Седна шарафига номлашни о'ринли деб биламиз[4].

Браун, шунингдек, Халқаро Астрономия Иттифоқининг (ХАИ) Кичик сайёралар марказига Седна орбитал ҳудудида топилган келажакдаги обектлар арктика мифологияларидаги мавжудотлар номи билан аталишини таклиф қилди. Жамоа "Седна" номини обектнинг расман рақамланишидан олдин оммага э'лон қилди, бу ҳаваскор астрономлар жамоаси о'ртасида ба'зи тортишувларга сабаб бо'лди. Кичик сайёралар маркази раҳбари Браян Марсден бундай ҳаракат протоколни бузиш эканлигини ва ХАИ нинг айрим аъзолари бунга қарши овоз беришлари мумкинлигини айтди[5].

Орбита

Седна орбитаси ташқи Қуёш тизими жисмларининг орбиталарига қарама-қарши жойлашган (юқори ва ён ко'ринишлари, Плутоннинг орбитаси бинафша ранг, Нептунники ко'к).
Седна ва бошқа иккита седноиднинг 10 000 йиллик аниқ катталиклари

Седна Қуёш тизимидаги ўхшаш ўлчамдаги ёки ундан каттароқ маълум бўлган обектлар орасида иккинчи энг узун орбитал даврига эга бўлиб, тахминан 11400-йилга тенг. Унинг орбитаси ўта эксантрик бўлиб, афелиони 937 а.б. ва перигелиони тахминан 76 а.б. да баҳоланади. Ушбу перигелион 2012 ВП 113 кашфиётига қадар ма'лум бўлган Қуёш тизими обектларининг энг каттаси эди. Седна афелиясида Қуёш атрофида Ер орбитал тезлигининг атиги 1,3% атрофида айланади. Седна кашф этилганда у 89,6 а.б. эди. Қуёшдан перигелионга яқинлашди ва Қуёш тизимидаги энг узоқ обект бо'лди. Кейинчалик Седна Эридадан ошиб кетди, у худди шу со'ровда 97 а.б. да афелион яқинида аниқланган. Ба'зи узоқ даврли кометаларнинг орбиталари Седнаникидан узоқроққа чо'зилган. Улар жуда хира бо'либ, ички Қуёш тизимидаги перигелияга яқинлашгандан ташқари, кашф қилиш мумкин эмас. Ҳатто Седна 2076-йилнинг ўрталарида перигелионга яқинлашганда ҳам, Қуёш ўз осмонида юлдузга ўхшаш жуда ёрқин нуқта сифатида пайдо бўлар эди, бу Ердаги тўлин Ойдан 100 марта ёрқинроқ ко'ринади.

Биринчи марта кашф этилганида, Седна г'айриоддий узоқ айланиш даврига (20 дан 50 кунгача) эга деб ҳисобланган[6]. Дастлаб Седнанинг айланиши Плутоннинг йўлдоши Харонга ўхшаш катта иккилик ҳамроҳнинг тортишиш кучи таъсирида секинлашгани тахмин қилинган эди. 2004-йил март ойида Ҳуббле космик телескопи томонидан бундай сун'ий ё'лдошни қидиришда ҳеч нарса топилмади, ММТ телескопининг кейинги о'лчовлари шуни ко'рсатадики, тахминан 10 соатлик айланиш даври анча қисқароқ бо'либ, бу жисм учун одатийдир.

Хусусиятлари

Рассомнинг Седна ингл. Седна қизг'иш рангга эга.

Седнанинг В диапазони мутлақ катталиги (Ҳ) тахминан 1,8 га тенг ва у тахминан 0,32 албедога эга, шунинг учун унинг диаметри тахминан 1000 км ни ташкил қилади. У кашф этилган пайтда у 1930-йилда Плутондан бери Қуёш тизимида топилган энг ёрқин обект эди. 2004-йилда кашфиётчилар унинг диаметрига 1800 км юқори чегара қо'йишди[7], аммо 2007-йилга келиб у қайта ко'риб чиқилди. 2012-йилда Герсчел космик обсерваториясининг ўлчовлари Седнанинг диаметрини 995 ± 80 км деб кўрсатди, бу эса уни Плутон йўлдошидан кичикроқ эканлигини билдиради. 2013-йил 13-январда Седна томонидан юлдузларнинг оккултацияси бўйича австралиялик кузатувчилар унинг диаметри бўйича худди шундай натижаларни келтириб, аккорд узунликларини берди (1025 ± 135 км ва1305 ± 565 км).

Седнанинг ма'лум ё'лдошлари ё'қлиги сабабли, ҳозир космик зонд юбормасдан унинг массасини аниқлаш мумкин эмас. Седна ҳозир сун'ий ё'лдошга эга бо'лмаган энг катта Нептун орти Қуёш орбитаси обектидир[8]. Сун'ий ё'лдошни топиш учун фақат бир марта уриниш қилинган ва сун'ий ё'лдошни о'тказиб юбориш эҳтимоли 25% гача бўлганлиги тахмин қилинган.

СМАРТС телескопининг кузатишлари шуни ко'рсатадики, ко'ринадиган ёруг'ликда Седна Қуёш тизимидаги энг қизг'иш жисмлардан бири бо'либ, Марс каби қизил рангга эга. Чад Тружилло ва унинг ҳамкасблари Седнанинг тўқ қизил ранги ултрабинафша нурланишига узоқ вақт таъсир қилгандан сўнг оддийроқ органик бирикмалардан ҳосил бўлган углеводородли лой ёки толиннинг сирт қопламидан келиб чиққан деб тахмин қилишади. Унинг юзаси ранг ва спектрда бир хил; бунинг сабаби, Седна, Қуёшга яқинроқ бўлган жисмлардан фарқли о'лароқ, камдан-кам ҳолларда бошқа жисмлар томонидан та'сирланиши мумкин, бу эса 8405 Асболусда янги музли материалнинг ёрқин қисмларини ко'рсатиши мумкин. Седна ва яна иккита жуда узоқ обектлар - 2006 СҚ 372 ва (87269) 2000 ОО 67 - ташқи классик Койпер белбог'и обектлари ва кентавр 5145 Пҳолус билан рангларини бо'лишиб, худди шундай келиб чиқиш минтақасини ко'рсатади.

Тружилло ва унинг ҳамкасблари Седна юзаси таркибига метан музи учун 60% ва сув музи учун 70% юқори чегараларни қо'йишди. Метаннинг мавжудлиги Седна юзасида толинларнинг мавжудлигини қо'шимча равишда тасдиқлайди, чунки улар метан нурланиши натижасида ҳосил бо'лади[9]. Баруccи ва унинг ҳамкасблари Седна спектрини Тритон спектри билан солиштирдилар ва метан ва азот музларига тегишли заиф ютилиш зоналарини аниқладилар. Ушбу кузатишлар натижасида улар сиртнинг қуйидаги моделини таклиф қилдилар: 24% тритон типидаги толинлар, 7% аморф углерод, 10% азотли музлар, 26% метанол ва 33% метан[10]. Метан ва сув музларининг аниқланиши 2006-йилда Спитзер космик телескопи о'рта инфрақизил фотометрияси томонидан тасдиқланган. Сиртда азотнинг мавжудлиги, ҳеч бо'лмаганда, қисқа вақт ичида Седнанинг заиф атмосферага эга бо'лиши мумкинлигини ко'рсатади. Перигелионга яқин бўлган 200 йиллик даврда Седнадаги максимал ҳарорат 35,6 К (-237,6 °C) дан ошиши керак. Унинг чуқур қизил рангли спектрал қиялиги органик моддаларнинг юқори консентрациясидан далолат беради. Унинг юзасида ва унинг заиф метан ютилиш зоналарида Седна юзасидаги метан янги чо'ккан эмас, балки қадимий эканлигини ко'рсатади. Бу шуни англатадики, Седна жуда совуқ, метан унинг юзасидан буг'ланиб, кейин қор бо'либ қайтиб тушади, бу Тритонда ва эҳтимол Плутонда ҳам содир бо'лади.

Таснифи

Седна орбитаси диаграммаси, 2012-йил ВП 113 ва масштаб учун 100 а.б. панжарали Лелеāкūҳонуа

Қуёш тизимидаги об'эктларни расман каталоглайдиган Кичик сайёралар маркази Седнани тарқоқ обект сифатида таснифлайди[11]. Бу гуруҳлаш катта шубҳа остига олинди ва кўплаб астрономлар уни бир нечта бошқа обектлар (масалан, 2000 CР 105) билан биргаликда кенгайтирилган тарқоқ диск обектлари (Э-ТДО) деб номланган узоқдаги обектларнинг янги тоифасига жойлаштиришни таклиф қилишди[12]. Ажратилган обектлар, узоқдан ажратилган обектлар ёки Деэп Эcлиптиc Сурвей томонидан расмий таснифда тарқоқ-кенгайтирилган.

Седнанинг кашфиёти қайси астрономик обектларни сайёра деб ҳисоблаш керак ва қайси бири ё'қ деган саволни жонлантирди. 2004-йил 15-мартда машҳур матбуотда Седна ҳақидаги мақолаларда о'нинчи сайёра топилгани ҳақида хабар берилди. Бу саволга 2006-йил 24-августда қабул қилинган Халқаро Астрономия Иттифоқининг сайёра та'рифи остида жавоб берилди, бу та'рифга ко'ра, сайёра о'з орбитаси атрофини тозалаши керак эди. Седнанинг Стерн-Левисон параметри 1 дан анча кичик деб баҳоланади ва шунинг учун унинг атрофида бошқа обектлар ҳали топилмаган бо'лса ҳам, орбитасини тозалаган деб ҳисоблаш мумкин эмас.

Тақиқот

Седна перигелионга 2076-йилнинг июлида келади. Қуёшга бундай яқинлик 12 000 йил давомида бошқа такрорланмайдиган тадқиқот имкониятини беради. Седна НАСА нинг Қуёш тизимини тадқиқ қилиш веб-сайтида ро'йхатга олинган бо'лса-да[13], НАСА ҳозир бирон бир миссия турини ко'риб чиқаётгани ма'лум эмас[14]. 2033-йил 6-май ёки 2046-йил 23-июн кунги учирилиш санаси асосида Юпитернинг тортишиш кучи ёрдамида Седнага учиб ўтиш миссияси 24,48 йил давом этиши мумкинлиги ҳисоблаб чиқилган. Космик кема яқин келганида Седна Қуёшдан 77,27 ёки 76,43 а.б. масофада бўлади (мос равишда 2057 ёки 2070-йил охири).

2018-йил май ойида астрофизик Итан Сигел Седнани перигелионга яқинлашганда ўрганиш учун космик зонд миссиясини омма олдида ҳимоя қилди. Сиэгел Седнани мумкин бўлган ички Оорт булут обекти мақоми туфайли қизиқарли кузатув обекти сифатида тавсифлади. Седнанинг узоқ орбитал даври туфайли "биз уни яна ко'п минг йиллар давомида Қуёшга яқин жойда о'рганиш имконига эга бо'лмаймиз"[15].

Манбалар

  1. ↑ „АстДйс (136199) Эрис Эпҳемеридес“. Департмент оф Матҳематиcс, Университй оф Писа, Италй.
  2. ↑ „АстДйс (225088) 2007 ОР10 Эпҳемеридес“. Департмент оф Матҳематиcс, Университй оф Писа, Италй.
  3. ↑ „МПЕC 2004-Э45 : 2003 ВБ12“. ИАУ: Минор Планет Cентер. 15 Марч 2004.
  4. ↑ Броwн, Мике „Седна“. Cалтеч.
  5. ↑ Wалкер, Дунcан (16 Марч 2004) „Ҳоw до планец гет тҳеир намес?“. ББC Неwс.
  6. ↑ „Ҳуббле Обсервес Планетоид Седна, Мйстерй Деэпенс“. Ҳубблесите, СТСcИ-2004-14. 2004.
  7. ↑ W. М. Грундй; К. С. Нолл, Д. C. Степҳенс (2005) „Диверсе Албедос оф Смалл Транс-Нептуниан Обжеcц“. Иcарус. Лоwелл Обсерваторй, Спаcе Телесcопе Сcиэнcе Институте.
  8. ↑ Лакдаwалла, Э, (19 Оcтобер 2016) „ДПС/ЭПСC упдате: 2007 ОР10 ҳас а моон!“. Тҳе Планетарй Соcиэтй.
  9. ↑ Ж. П. Эмерй; C. М. Далле Оре; Д. П. Cруикшанк; Фернáндез, Й. Р., Триллинг, Д. Э.; Стансберрй, Ж. А. (2007) „Иcес он 90377 Седна: Cонформатион анд cомпоситионал cонстраинц“. Астрономй анд Астропҳйсиcс.
  10. ↑ М. А. Баруccи; Д. П. Cруикшанк; Э. Дотто; Мерлин, Ф.; Поулет, Ф.; Далле Оре, C., Форнасиэр, С.; Де Бергҳ, C. (2005) „Ис Седна анотҳер Тритон?“. Астрономй & Астропҳйсиcс.
  11. ↑ ИАУ: Минор Планет Cентер, (2 Жулй 2008) „Лист оф Cентаурс анд Сcаттеред-Диск Обжеcц“. Cентрал Буреау фор Астрономиcал Телеграмс, Ҳарвард-Смитҳсониан Cентер фор Астропҳйсиcс.
  12. ↑ Гладман, Бретт Ж. (2001) „Эвиденcе фор ан Эхтендед Сcаттеред Диск?“. Обсерватоире де ла Côте д'Азур.
  13. ↑ „Солар Сйстем Эхплоратион: Мултимедиа: Галлерй“. 2012-йил 30-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 31-май.
  14. ↑ ["Солар Сйстем Эхплоратион: Миссионс то Дwарф Планец „Солар Сйстем Эхплоратион: Миссионс то Дwарф Планец“].
  15. ↑ Сиэгел, Этҳан „Ис Ҳуманитй Игноринг Оур Фирст Чанcе Фор А Миссион То Ан Оорт Cлоуд Обжеcт?“. Форбес.

Ҳаволалар

  • Луcиэ Жíлковá; Симон Портегиэс Зwарт; Тжибариа Пижлоо; Мичаэл Ҳаммер (1-ноябр 2015-йил) [9 Жуне 2015]. „Ҳоw Седна анд фамилй wере cаптуред ин а cлосе энcоунтер wитҳ а солар сиблинг“. Монтҳлй Нотиcес оф тҳе Роял Астрономиcал Соcиэтй. 453-жилд, № 3. 3157–3162-бет. арХив:1506.03105. Бибcоде:2015МНРАС.453.3157Ж. дои:10.1093/мнрас/ств1803. С2CИД 119188358.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  • НАСА'с Седна паге (Wайбаcк Мачине сайтида 2018-03-14 санасида архивланган) (Дисcоверй Пҳотос)
  • Мике Броwн'с Седна паге.