Seitan sahifasining manbasini koʻrish

[[Image:Seitan Platter (4139727246).jpg|thumb|Qovurilgan seitan boʻlaklari]]
[[Image:Packaged Seitan.JPG|thumb|Savdo uchun qadoqlangan seitan]]
'''Seitan''' ({{Lang-ja|セイタン}}<ref>{{citation|last=Wells|first=John C.|title=Longman Pronunciation Dictionary|year=2008|edition=3rd|publisher=Longman|isbn=9781405881180}}</ref>) – [[bugʻdoy]]ning asosiy [[oqsil]]i boʻlgan [[gluten]]dan tayyorlangan oziq-ovqat<ref>{{Cite web|title=seitan {{!}} Definition of seitan in English by Oxford Dictionaries|url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/seitan|archive-url=https://web.archive.org/web/20170814094645/https://en.oxforddictionaries.com/definition/seitan|url-status=dead|archive-date=August 14, 2017|access-date=2019-04-27|website=Oxford Dictionaries {{!}} English}}</ref>. U shuningdek, miànjīn ({{zh|links=no|t=麵筋}}), '''fu''' ({{Lang-ja|麩}}), '''milgogi''' ({{Lang-ko|밀고기}}), bugʻdoy goʻshti, oqsil goʻshti yoki oddiygina oqsil nomi bilan ham tanilgan. U bugʻdoy unidan olingan oqsildan tashkil topgan, [[un]]ga oʻxshash muhim bugʻdoy oqsilidan tayyorlanadi.

Bugʻdoy oqsilidan soyaga asoslangan oziq-ovqat mahsulotlari, masalan, tofu, baʼzan goʻshtning oʻrniga ishlatiladi. Bugʻdoy oqilining tarkibi baʼzi turlari boshqa oʻrnini bosuvchi moddalarga qaraganda goʻshtga koʻproq oʻxshaydi: chaynash yoki ipli tuzilishga ega ekanligi. Bugʻdoy oqsili koʻpincha [[Osiyo]], vegetarian taomlari, veganizm, buddist va makrobiyotik parhez oshxonalarida goʻsht oʻrniga foydalaniladi. [[Soxta o'rdak]] keng tarqalgan boʻlib, odamlarning sevimli taomi hisoblanadi<ref name = Shewry2009>{{Citation |
first1 = Peter R| last1 = Shewry | year = 2009 | title = Wheat | journal =Journal of Experimental Botany | volume = 60 | issue = 6 | pages = 1537–1553 | doi = 10.1093/jxb/erp058| pmid = 19386614|url=http://jxb.oxfordjournals.org/content/60/6/1537.full|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220063243/http://jxb.oxfordjournals.org/content/60/6/1537.full|url-status=dead|archive-date=2012-02-20|type= Review| doi-access = free }}</ref><ref name=FAO2013>{{cite book|url= http://www.fao.org/ag/humannutrition/35978-02317b979a686a57aa4593304ffc17f06.pdf|title= Dietary protein quality evaluation in human nutrition. Report of an FAO Expert Consultation|author = Food and Agriculture Organization of the United Nations|date= 2013|publisher= Food and Agriculture Organization of the United Nations|isbn= 978-92-5-107417-6}}</ref>.

Bugʻdoy oqsili birinchi marta XI asrda Xitoy lagʻmonlarining tarkibiy qismi sifatida paydo boʻlgan degan maʼlumotlar mavjud<ref name="sah"/>. Ushbu seitan tarixan Xitoy, Yaponiya va boshqa Sharqiy va [[Janubi-Sharqiy Osiyo]] xalqlarining oshxonalarida mashhur boʻlgan. Osiyoda, odatda, [[buddist]]lar goʻsht isteʼmol qilmaydigan mijozlarga xizmat koʻrsatadigan restoranlarning menyusida uchraydi.

== Ishlab chiqarishi ==
Gluten anʼanaviy ravishda bugʻdoy unidan olinadi. Xamir kraxmal granulalarining koʻp qismi tozalanmaguncha suvda yuviladi, elastik massa sifatida yopishqoq, erimaydigan oqsil qoladi. Bu massa turli yoʻllar bilan pishiriladi va isteʼmol qilinadi<ref>{{cite AV media | url=https://www.youtube.com/watch?v=5H2qzA50jZQ |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211212/5H2qzA50jZQ| archive-date=2021-12-12 |url-status=live| title=How to make your Gluten at home| date=2 January 2007| work=YouTube}}{{cbignore}}</ref>.

Ajratib olingan oqsil muqobil ravishda quritilishi va „muhim bugʻdoy oqsili“ deb ataladigan kukunga aylantirilishi mumkin.<ref>{{cite web |last1=Asbell |first1=Robin |title=The Kitchen; website; accessed October 2016 |url=https://www.thekitchn.com/what-is-seitan-22983660 |website=Kitchn |language=en}}</ref>. Oqsil kukun („seitan“) massasiga qayta gidratlanishi va asl mahsulot bilan bir xil tarzda pishirilishi mumkin<ref>{{cite web |last1=Asbell |first1=Robin |title=What Is Seitan and How Do You Cook with It? |url=https://www.thekitchn.com/what-is-seitan-22983660 |website=Kitchn |language=en}}</ref>.

Kraxmaldan oqsil ajratishning bir necha sanoat usullari mavjud<ref>{{cite journal |title=Modern methods of separation the components of wheat |date=2000|volume=2|issue=23S|journal=Polish Society of Food Technologists |url=https://journal.pttz.org/magazine-archive/modern-methods-of-separation-the-components-of-wheat/}}</ref>.

== Tarixi ==
Miànjīn ({{lang|zh|麵筋}}) deb ataladigan bugʻdoy oqsilini tayyorlashning bu usuli Xitoyda VI asrdan beri hujjatlashtirilgan<ref name="sah">{{cite book | last1=Shurtleff|first1=William|author-link=William Shurtleff | last2=Aoyagi| first2=Akiko|author-link2=Akiko Aoyagi| last3=Huang| first3=H.T.| title=History of Soybeans and Soyfoods in China and Taiwan, and in Chinese Cookbooks, Restaurants, and Chinese Work with Soyfoods Outside China (1024 BCE to 2014)| year=2014| publisher=Soyinfo Center| isbn=978-1-928914-68-6|pages=2478–2479|url=https://www.soyinfocenter.com/pdf/176/Chin.pdf}}</ref>. Seitan xitoyliklar tomonidan goʻsht oʻrnini bosuvchi sifatida keng isteʼmol qilinadi, ayniqsa monastir va Xitoy buddizmining oddiy tarafdorlari orasida ham keng tarqalgan<ref name=ftp>{{cite book | last=Anderson| first=E. N.| title=Food in Time and Place| year=2014| publisher=University of California Press| chapter=China| isbn=978-0-520-95934-7| page=[https://books.google.com/books?id=YSyDDwAAQBAJ&pg=PA44 44]}}</ref>. Bugʻdoy oqsili haqidagi eng qadimgi maʼlumot 535-yilda Jia Sixie tomonidan yozilgan boʻlib, ushbu maʼlumot Xitoy qishloq xoʻjaligi ensiklopediyadasi Qimin Yaoshuda uchraydi. Ensiklopediya bugʻdoy oqsilidan tayyorlangan botuo ({{lang|zh|餺飥}}) deb nomlangan lagʻmonlarni eslatib oʻtadi<ref name="sah"/>. Bugʻdoy oqsili [[Sun imperiyasi |Song sulolasi]] (960-1279) tomonidan miànjīn ({{lang|zh|麵筋}}) nomi bilan tanilgan. Anʼanaga koʻra, oziq-ovqat Xitoy madaniyatida oshxona tibbiyoti sifatida qabul qilinadi, oqsil [[Xitoy oziq-ovqat terapiyasi | shi liáo]] (食療) deb nomlangan anʼanaviy xitoylik oziq-ovqat terapiyasining bir qismidir va anʼanaviy xitoylik shifokorlar tomonidan turli kasalliklar va kasalliklarni davolash uchun buyurilgan<ref>{{Cite book |last=Flaws |first=Bob |title=The tao of healthy eating: dietary wisdom according to Chinese medicine |url=https://archive.org/details/taoofhealthyeati0000flaw |date=2007 |publisher=Blue Poppy Press |isbn=978-0-936185-92-7 |edition=8th pr |location=Boulder, CO}}</ref>. Bugʻdoy oqsili Gʻarbga XVIII asrda kirib kelgan. 1728-yilda Bartolomeo Bekkari tomonidan lotin tilida yozilgan va 1745-yilda Boloniyada nashr etilgan „De Frumento“ italiyalik bugʻdoy haqida maʼlumot, glutenni chiqarib olish uchun bugʻdoyning xamirini yuvish jarayonini tasvirlaydi. Jon Imison 1803-yilda nashr etilgan „Fan va sanʼat elementlari“ asarida bugʻdoy oqsilining ingliz tilidagi taʼrifini yozgan. 1830-yillarga kelib, Gʻarb shifokorlari diabetga chalinganlar uchun bugʻdoy oqsilini isteʼmol qilishni tavsiya qilishdi. Qoʻshma Shtatlarda [[yettinchi kun adventistlari]] XIX asr oxiridan boshlab bugʻdoy oqsilini isteʼmol qilishni targʻib qilishdi. 1882-yilda Jon Harvey Kelloggning Battle Creek sanitoriyasi taomlari tarkibida bugʻdoy oqsili va undan tayyorlagan taomlar borligini reklama qilgan<ref name="sah"/>.

== Seitan soʻzining etimologiyasi ==
''Seitan'' soʻzi yapon tilidan kelib chiqqan boʻlib, 1961 yilda yaponiyalik makrobiotik parhez tarafdori [[George Ohsawa]] tomonidan Oxsavaning shogirdi Kiyoshi Mokutani tomonidan yaratilgan bugʻdoy oqsil mahsulotiga ishora qilish uchun yaratilgan. 1962-yilda bugʻdoy oqsili Yaponiyada Marushima Shoyu K. K. tomonidan seitan sifatida sotilgan. Seitan Gʻarbga 1969-yilda Amerikaning Erewhon kompaniyasi tomonidan olib kelingan<ref name="sah"/>. Seitan soʻzining etimologiyasi noaniq, ammo u 生 (sei, „yangi, hom“) va 蛋 (tan, dan 蛋白 (tanpaku, „oqsil“)) belgilarni birlashtirishdan kelib chiqqan deb aytiladi<ref>[[Oxford English Dictionary]]. ''seitan, n.'' DRAFT ENTRY Dec. 2004. Online edition. Retrieved 2008-02-19.</ref>.

== Havolalar ==
* [https://slate.com/news-and-politics/2007/04/why-do-we-need-to-import-wheat-gluten-from-china.html „Un-American Pet Food: Why do we put Chinese wheat gluten in Fidoʻs kibble?“, Michelle Tsai, ''Slate.com'', April 2, 2007]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Commons category|Seitan}}
{{wikiquote|Seitan}}
{{Vikilugʻat |Seitan}}
[[Turkum:oziq-ovqat]]
[[Turkum:Go‘sht]]