Ziyosfera

Selahattin Demirtaş

Selahattin Demirtaş (1973-yil 10-aprelda tugʻilgan) — kurd siyosatchisi, yurist va yozuvchi[1]. U 2014-yildan 2018-yilgacha chap qanotdagi, kurdlar tarafdori boʻlgan Xalqlar demokratik partiyasi (HDP)ning hamraisi sifatida Figen Yüksekdağ bilan birga faoliyat yuritgan[2]. Selahattin Demirtaş 2023-yil may oyidagi saylovlardan soʻng siyosatdan ketganini eʼlon qildi[3].

Selahattin Demirtaş
Selahattin Demirtaş

Selahattin Demirtaş 2015-yilda
Xalqlar demokratik partiyasi (HDP)ning hamrais
Mansab davri
22-iyun 2014 – 11-fevral 2018
Oʻtmishdoshi Ertuğrul Kürkçü
Vorisi Sezai Temelli
Shaxsiy maʼlumotlari
Tavalludi 1973-yil 10-aprel (1973-04-10) (53 yosh)
Palu, Elazığ, Turkiya
Fuqaroligi  Turkiya
Siyosiy partiyasi Demokratik jamiyat partiyasi
(2007–2008)
Tinchlik va demokratiya partiyasi
(2008–2014)
Xalq demokratik partiyasi
(2014–2020)
Turmush oʻrtogʻi
Başak Demirtaş (turm. 2002)
Bolalari 2 ta
Alma mater Anqara universiteti, Huquqshunoslik fakulteti

Demirtaş HDPning 2014-yilgi prezident saylovidagi nomzodi boʻlib, unda uchinchi oʻrinni egallagan. U HDPni 2015-yil iyun parlament saylovlarida 13,1% va 2015-yil noyabrdagi muddatidan oldingi saylovlarda 10,7% ovoz toʻplash darajasiga olib chiqqan, har ikkala saylovda ham toʻrtinchi oʻrinni egallagan. U 2016-yil 4-noyabrdan beri qamoqda va shunga qaramay, HDP Demirtaşni 2018-yilgi prezident saylovida oʻz nomzodi sifatida koʻrsatdi; u saylov kampaniyasini qamoqdan olib bordi[4].

2020-yil dekabrida chiqargan hukmida Inson huquqlari boʻyicha Yevropa sudi Demirtaşning „uzluksiz hibsda ushlab turilishi vaqti (muhim konstitutsiyaviy referendum va prezident saylovi bilan bir vaqtda boʻlgani)“ hamda Turkiyada „muholif ovozlarni „boʻgʻishning“ tizimli tendensiyasi“ni inobatga olib, Demirtaşni sudgacha boʻlgan davrda davomli hibsda ushlab turishning siyosiy maqsadi katta boʻlganini taʼkidladi[5].

Yoshligi

Selahattin Demirtaş 1973-yil 10-aprelda Palu, Elazığda zaza[6] oilasida tugʻilgan va boshlangʻich hamda oʻrta taʼlimni shu yerda tamomlagan. 1991-yildan u Dokuz Eylül universitetida dengiz savdosi va boshqaruvi boʻyicha tahsil oldi[7], bu yerda u diplomni olmasdan oʻqishni tashlashga majbur qilgan siyosiy muammolarga duch keldi. U Diyarbakirga qaytib, 1993-yilda universitetga kirish imtihonini qayta topshirdi va shundan soʻng Anqara universiteti yuridik fakultetiga oʻqishga kirdi[7].

Professional faoliyati

Oʻqishni tugatgach, Demirtaş bir muddat erkin (mustaqil) yurist sifatida ishladi. 2000-yilda u Diyarbakir boʻlimidagi Inson huquqlari assotsiatsiyasi (İHD) ijroiya qoʻmitasi aʼzosi boʻldi[7]. Oʻsha paytda İHD raisi keyinchalik mahalliy saylovlarda Diyorbakir meri etib saylangan Osman Baydemir edi. 2004-yilda Demirtaş Diyarbakir İHD raisi sifatida uning oʻrnini egalladi[7]. Uning raislik davrida assotsiatsiya Turkiyadagi siyosiy sabab yechilmayotgan qotilliklarning koʻpayishi masalasiga jiddiy eʼtibor qaratdi.

Siyosiy faoliyati

Selahattin Demirtaşning saylov kampaniyasi logotipi

Selahattin Demirtaş oʻzining siyosiy faoliyati boshlanishini siyosatchi va inson huquqlari boʻyicha yurist Vedat Aydın (1953–1991)ning dafn marosimidagi tajribasi bilan bogʻlaydi:

"Men boshqa odamga aylandim. Hayotimning yoʻnalishi oʻzgardi … voqealar ortidagi sabablarni toʻliq tushunmasam ham, endi bilar edim: biz kurdlarmiz va bu unutib yuboriladigan shaxsiyat emas edi, demak bu mening muammoyim ham edi."[1]

Xalqaro kuzatuvchilar tomonidan koʻpincha „kurd Obama“si[8][9] deb atalgan Demirtaş oʻzining siyosiy faoliyatini 2007-yilda Demokratik jamiyat partiyasi (DTP) aʼzosi sifatida boshladi. Oʻsha paytda u DTP va Turkiyadagi bir necha boshqa demokratik tashkilotlarning Ming umid nomzodlaridan biri sifatida saylovlarda qatnashdi. U 23-chaqiriq parlamentga saylandi va 34 yoshida partiyaning parlamentdagi bosh vakili boʻldi. Shu lavozimda u kurd tilida taʼlim olishga qoʻyilgan cheklovlarni bekor qilishni qoʻllab-quvvatladi va turklar hamda kurdlar uchun Turkiya konstitutsiyasida teng huquqlar talab qildi[10]. 2007-yil oktyabrida[11] Bolu Ekspress gazetasida chiqgan maqolada DTP siyosatchilarini Kurdiston ishchi partiyasi (PKK) sabab boʻlgan oʻlimlar uchun oʻldirishga chaqirilganidan soʻng Selahattin Demirtaş sudga shikoyat qildi, biroq sud 2008-yilda bu fikrni „fikr erkinligi“ doirasida deb topdi[12]. Shundan soʻng Demirtaş 2 va 13-moddalarining buzilishi boʻyicha Inson huquqlari boʻyicha Yevropa konvensiyasiga zid ravishda hukm chiqarilganini taʼkidlab, Yevropa sudiga murojaat qildi, ammo 2015-yilda sud Turkiya foydasiga qaror chiqardi[11].

Demirtaşning 2013-yilda Yevropa Parlamenti prezidenti Martin Schulz bilan uchrashuvi

DTP 2009-yilda yopildi. Bosh sud Demirtaşning PKK bilan aloqadorlikda ayblanishi yuzasidan partiyani taqiqladi[13] va DTP deputatlari Tinchlik va demokratiya partiyasiga (BDP) oʻtdi[14]. BDP 2010-yilda oʻzining ilk qurultoyini oʻtkazdi va Selahattin Demirtaş hamda Gyultan Kışanakni yangi hamraislar etib sayladi. Demirtaş 2011-yilgi saylovlarda BDP va 18 ta turli demokratik siyosiy tashkilotlar qoʻllab-quvvatlagan Mehnat, demokratiya va erkinlik qoʻshma roʻyxati tarkibida bu safar Hakkaridan nomzod boʻlib qatnashdi. U yana mustaqil nomzod sifatida parlamentga saylandi[15].

Qiziltepa tumani (Mardin)da 2012-yil noyabrida oʻtkazilgan mitingda Selahattin Demirtaş turk politsiyasini namoyishchilarning Abdulla Ojalon tasvirlari tushirilgan plakatlarini koʻtarishiga aralashgani uchun tanqid qilib, quyidagilarni aytdi: „Sizlarga murojaat qilaman: kurdlarga qotil boʻlgan Evren haykalining oʻrnatilishidan yoki maktablarga Evren nomi berilishidan bezovta boʻlmaydiganlarga. Agar ular (kurdlar) Kurdistonda Ojalonning suratini ilolmasa, uni qayerga iladi? Biz bundan ham nariga oʻtib, uning haykalini oʻrnatamiz.“[16][17]

2019-yilda Demirtaş sudda bergan javobida oʻz bayonotini himoya qilib, oʻsha paytda plakatlarga qarshi zirhli mashinalar va rezina tayoqlar bilan javob berilganiga eʼtiroz bildirganini, oʻzi esa Ojalon haykali oʻrnatilishiga qarshi ekanini taʼkidladi[18][19].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 Bellaigue, Christopher de. „The battle for Turkey: can Selahattin Demirtas pull the country back from the brink of civil war?“ (en-GB). The Guardian (2015-yil 29-oktyabr). Qaraldi: 2020-yil 5-oktyabr.
  2. ↑ „Selahattin Demirtaş kimdir? İşte Demirtaş'ın hayatı“. Sözcü (2020-yil 11-sentyabr). Qaraldi: 2022-yil 24-dekabr.
  3. ↑ „Selahattin Demirtaş, Artı Gerçek'e açıkladı: Aktif politikayı bu aşamada bırakıyorum“ (2023-yil 31-may). 2023-yil 31-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 26-sentyabr.
  4. ↑ Zaman, Amberin. „Turkey's top Kurdish politician to run for president from behind bars“. Al-Monitor (2018-yil 25-aprel). 2021-yil 20-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 4-noyabr.
  5. ↑ „Case of Selahattin Demirtas v. Turkey (No. 2) (Application no. 14305/17)“. European Court for Human Rights (2020-yil 22-noyabr). Qaraldi: 2021-yil 4-noyabr.
  6. ↑ „Demirtaş'tan Kürtçe açıklaması: Ben Zazayım, Zazaca biliyorum“ (tr) (2016-yil 25-sentyabr). Qaraldi: 2025-yil 4-iyul. „Demirtaş, kendisinin Zaza olduğunu ve Kürtçe'nin bir lehçesi olan 'Zazaca' bildiğini, annesinin, babasının ve kardeşlerinin de bu dili konuştuklarını söyledi.“.[sayt ishlamaydi]
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 „Who's who in Politics in Turkey“. Heinrich Böll Stiftung 232–235. 2019-yil 15-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 7-aprel.
  8. ↑ Kenner, David „Turkey's 'Kurdish Obama' Is Now in Jail“ (en-US). Foreign Policy (2016-yil 4-noyabr). 2021-yil 4-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 20-fevral.
  9. ↑ „Jailed 'Kurdish Obama' says he won't run for Turkish elections“ (en). France 24 (2018-yil 10-yanvar). 2021-yil 26-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 20-fevral.
  10. ↑ WELT. „Inhaftierter PKK-Chef: Öcalan entwirft "Road Map" für Türken und Kurden“ (de). DIE WELT (2009-yil 14-avgust). Qaraldi: 2021-yil 5-dekabr.
  11. ↑ 11,0 11,1 „No violation of right to life in Demirtaş' case, says ECHR - Türkiye News“ (en). Hürriyet Daily News (2015-yil 23-iyun). Qaraldi: 2022-yil 29-noyabr.
  12. ↑ Coskun, Vahap (2010). "Turkey's Illiberal Judiciary: Cases and Decisions". Insight Turkey 12 (4): 43–67. ISSN 1302-177X. https://www.jstor.org/stable/26331499. 
  13. ↑ „Turkish court bans pro-Kurd party“ (en-GB) (2009-yil 11-dekabr). 2012-yil 26-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 11-avgust.
  14. ↑ Gunes, Cengiz. The Kurdish National Movement in Turkey: From Protest to Resistance (en). Routledge, 2013-01-11 — 172-bet. ISBN 978-1-136-58798-6. 
  15. ↑ „HAKKARİ 2011 GENEL SEÇİM SONUÇLARI“. secim.haberler.com. 2020-yil 19-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 11-avgust.
  16. ↑ „Demirtaş: Öcalan'ın heykelini dikeceğiz“ (tr). www.ntv.com.tr. 2020-yil 29-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 24-yanvar.
  17. ↑ „BDP wants Öcalan statue - Turkey News“ (en). Hürriyet Daily News (2012-yil 13-noyabr). 2021-yil 16-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 24-yanvar.
  18. ↑ „Demirtaş'tan mahkemede 'Öcalan'ın heykelini dikeceğiz' savunması“ (en). www.aydinlik.com.tr (2019-yil 17-iyul). 2021-yil 4-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 24-yanvar.
  19. ↑ „Demirtaş, 'Başkan Apo'nun heykelini dikeceğiz' sözüne açıklık getirdi“ (tr). www.rudaw.net. 2021-yil 1-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 24-yanvar.

Adabiyotlar

Havolalar

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi