Semioz

Семиоз (юнончадан σημείωσις сўзидан олинган бўлиб , σημειῶ 'белгиламоқ'), ёки белги жараёнини ифодалайди. Ҳар қандай фаолиятни, хулқ-атвор ёки жараён шаклини ўз ичига олади. Белги — бу ўзидан бошқа, белгининг маъносини етказадиган ҳар қандай нарса. Маъноси аниқ маънога эга бўлган сўз каби тасодифий ёки нотасодифан бўлиши мумкин, масалан, белги муайян тиббий ҳолатнинг белгиси бўлган ҳолда бўлиши мумкин. Белгилар ҳар қандай ҳис-туйғулар орқали, яъни кўриш, эшитиш, тутиш, ҳидлаш ёки таъсир орқали ифодаланиши мумкин.

Ушбу атама Чарлз Сандерс Пирс (1839-1914) томонидан белгиларни уларнинг маъноларига ишора қилган ҳолда тушунтирадиган жараённи тасвирлаш учун ишлатилган, бу унинг белги муносабатлари назариясида ёки семиотика асослари тасвирланган. Бошқа белги жараёнлари назарияси баъзан Фердинанд де Сауссуре (1857-1913) асарларида намоён бўлади ва бу семиология номи остида амалга оширилади.

Умумий хулоса

Пирс, биринчи навбатда, мантиққа, Соссюр эса, тилнинг функсиялари ва тузилмаларини ўрганувчи тилшунослик билан қизиқди. Бироқ, уларнинг иккаласи ҳам тилшуносликда нутқ ва ёзишдан кўра кўпроқ муҳимроқ нарсаларга муҳтож эканлигини тан олдилар. Буни ҳисобга олган ҳолда, улар тилни инсон ва ноинсоний белгилар тизимлари билан боғлаш учун семиоз ғоясини ишлаб чиқдилар. Бугунги кунда операцион сабаб ва натижа борасида келишмовчиликлар мавжуд. Бир фикр мактаби тил семиотик прототип эканлигини таъкидлайди ва уни ўрганиш бошқа белгилар тизимларига қўлланиши мумкин бўлган тамойилларни ёритади. Қарши қарашлар, мета белги тизими мавжудлигини ва бу тил шунчаки маънони етказиш учун кўплаб кодлардан бири эканлигини исботлайди, бунда инсон чақалоқлари оғзаки тилга эга бўлгунга қадар ўз атроф-муҳитини ўрганиш усулларига таянади. Қайси бири тўғри бўлишидан қатъи назар, семиознинг дастлабки таърифи тингловчилар томонидан талқин қилиниши керак бўлган белгилар ўртасидаги муносабатларни ўрнатиш орқали маънони етказиш учун ҳар қандай ҳаракат ёки таъсир бўлиб қолаверади.

Музокара

Семиоз — бу белгиларни ўз ичига олган мураккаб элементдир. Гарчи инсон кўп нарсаларни билмасдан айтиши мумкин бўлса-да, одамлар одатда гапириш ёки ёзиш орқали бирон бир жавобни келтириб чиқаради. Бироқ, семиознинг таъсирини қандай қилиб амалга оширилишнинг аниқ ифодалаш етарли эмас, бу эса „ишора“ сўзининг кундалик фойдаланилиш сабабли аксарият одамлар унинг маъносини тушунишади. Аммо семиотика аниқ техник таърифларни таклиф қилмаган ва белгиларни қандай таснифлаш кераклиги ҳақида келишув мавжуд эмас.

Ҳашарот (ёки ҳар қандай ҳайвон, инсон ёки бошқа) ўз атроф-муҳитида ҳаракатланаётганда, барча ҳис-туйғулар мияга тақдим этиладиган маълумотларни тўплайди. Бироқ, ҳиссий ортиқча юкланишни олдини олиш учун фақат диққатга сазовор маълумотлар онгнинг когнитив элементларининг тўлиқ эътиборини олади. Бу жараённинг бир қисмини ҳақиқий дунё модел таъсири остида бошқариш кераклигини кўрсатади, бу маълумотлар элементларини уларнинг аҳамиятига қараб тартибга солиши ва омон қолиш учун аҳамияциз маълумотларни филтрлаш имкониятига эга. Бош мия ёки тингловчи уни орқа шовқиндан овозни ажратиб олмагунча, белги ишлаши мумкин эмас. Бу содир бўлганда, белги маълумотлар киритилган маълумотларни тушунтириш ва уни маъноли маълумотга айлантириш учун когнитив фаолиятни қўзғатади.

Яна қаранг

• Семиот терминларининг индексаси

Адабиётлар

• Баинс, Пол. Семиознинг бошланғичлиги: муносабатларнинг онтологияси. Торонто: Торонто университети нашриётлари. (2006)
• Ҳоффмеер, Жеспер. Коинотдаги маъно белгилари. Блоомингтон: Индиана университети нашриётлари. (1996)
• Кул, Калеви. Танлов ва ўрганиш: Семиоз — бу танлов. Ишонч тизимлари тадқиқотлари 46 (4): 452-466. (2018]