Semiz hujayralar sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:SMCpolyhydroxysmall.jpg|thumb|300x300px| Semiz hujayralari. Bazofil granulalar binafsha rangga boʻyalgan.]]

'''Semiz hujayralar''' ('''mastotsitlar''' yoki labrot'''sitlar'''<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.memidex.com/labrocytes|sarlavha=labrocytes|nashriyot=Memidex|kirish sanasi=2011-02-19|arxivurl=https://web.archive.org/web/20181106182610/http://www.memidex.com/labrocytes|arxivsana=2018-11-06}}</ref>, '''toʻqima bazofillari''' deb ham ataladi) [[Sitoplazma|sitoplazmasida]] [[gistamin]] va geparinli [[Bazofiliya|bazofil]] granulalarni oʻz ichiga olgan miyeloid [[Toʻqima|toʻqima]] [[Hujayra|hujayralaridir]]. Bazofil granulalarini ham oʻz ichiga olgan bazofillardan farqli oʻlaroq, semiz hujayralar odatda qon oqimiga kirmaydi. Semiz hujayralar [[Yalligʻlanish|yalligʻlanishning]] rivojlanishida, birinchi (tezkor) turdagi gipersezuvchanlik reaksiyalarida, organizmni koʻp hujayrali [[Parazitizm|parazitlardan]] va boshqa patogenlardan himoya qilishda, [[Gemato-ensefalik baryer|gematoensefalitik baryerni]] shakllantirishda va boshqa jarayonlarda ishtirok etadi{{Sfn|Ярилин|2010}}. Allergiya va anafilaksiyaning rivojlanishi asosida semiz hujayralar yotadi.

Semiz hujayralar koʻpchilik toʻqimalarda mavjud boʻlib, ular [[Qon tomirlari|tomirlar]] va [[Nerv|nervlar]] yaqinida joylashgan. Ular ayniqsa, tananing tashqi yoki ichki muhit chegarasida joylashgan toʻqimalarda juda koʻp.

== Umumiy xarakteristikasi ==
[[Fayl:Mast_cell.png|left|thumb|99x99px| Semiz hujayra tuzilish diagrammasi]]

Semiz hujayralari koʻpchilik toʻqimalarda mavjud boʻlib, ular [[Qon tomirlari|tomirlar]] va [[Nerv|nervlar]] yaqinida joylashgan. Ular, ayniqsa, tananing tashqi yoki ichki muhit bilan chegarasida joylashgan toʻqimalarda juda koʻp: [[teri]], [[Oʻpka|oʻpka]] va ovqat hazm qilish traktining shilliq pardalari, shuningdek, ogʻiz va burun boʻshliqlari va konyunktivada. Shilliq pardalar, derma, seroz membranalar, [[taloq]] va perivaskulyar [[Biriktiruvchi toʻqima|biriktiruvchi toʻqimalarning]] shilliq osti qatlamida semiz hujayralari 1 [[Gramm|g]] toʻqima uchun 10 <sup>4</sup> −10 <sup>6</sup> miqdorida boʻladi. [[Gistologiya|Gistologik]] preparatlarda semiz hujayralarini toluidin koʻki yoki alsian koʻki{{Sfn|Ярилин|2010}} bilan boʻyash orqali osongina koʻrish mumkin. Semiz hujayralar proteoglikanlarning koʻp miqdorda [[PH|kislota]] [[Kimyoviy radikallar|radikallari]] tufayli [[anilin]] boʻyoqlari bilan boʻyalganida metaxromaziya effekti yuzaga keladi{{Sfn|Жункейра, Карнейро|2009}}.

Semiz hujayralarining asosiy morfologik xususiyati sitoplazmada koʻp miqdordagi (10 dan 150 gacha) bazofil granulalarning mavjudligi boʻlib, ularning tarkibi har xil turdagi semiz hujayralar orasida sezilarli darajada farq qiladi. Barcha semiz hujayralarida granulalarda [[Biogen aminlar|vazoaktiv aminlar]] (birinchi navbatda gistamin), xondroitin sulfatlar A va C va / yoki geparin, shuningdek, turli xil [[Fermentlar|fermentlarni]] oʻz ichiga oladi: proteazalar, shuningdek. degidrogenaza, peroksidaza, ribonukleaza, gistidin dekarboksilaza va kislota glikozaminoglikanlar. Semiz hujayra proteinazalari orasida oʻziga xosligi boʻyicha tripsinga yaqin boʻlgan triptazalar, oʻziga xosligi boʻyicha ximotripsinga oʻxshash ximazalar va karboksipeptidaza A{{Sfn|Ярилин|2010}} mavjud. Ushbu komponentlarga qoʻshimcha ravishda, semiz hujayra granulalarida [[Adenozintrifosfat kislota|ATF]], [[Lizosoma|lizosomal]] fermentlar (β- geksozaminidaza , β- glyukuronidaza, arilsulfaza), eykosanoidlar [[Lipidlar|lipid]] mediatorlari (tromboksanlar, Prostaglandin D2, leykotriyen C4) , trombotsitlarni faollashtiruvchi omil), sitokinlar (TNF-a, fibroblastlar asosiy oʻsish omili, interleykin 4 (IL-4), asos hujayra omili (SCF), kimokinlar), faol kislorod turlari boʻlishi mumkin.

== Faollashtirish ==
[[Fayl:FcεR1.jpg|thumb| FcĵR1 retseptorlari tuzilishi sxemasi]]

FcĵR1 — mast hujayralari yuzasida yuqori afinitetli IgE retseptorlari. FcĵR1 disulfid koʻprigi bilan bogʻlangan bitta a-, bitta b- va ikkita g-zanjirning tetrameridir. IgE bilan bogʻlanish joyi immunoglobulinlarga ga yaqin ikkita domenni oʻz ichiga olgan a-zanjirning hujayradan tashqari qismi tomonidan hosil boʻladi. b-zanjir va ikkita g-zanjirning har birida {{Tarjima qilinmagan 5|ITAM||en|Immunoreceptor tyrosine-based activation motif}} faollashtiruvchi motiv mavjud. FcĵR1 da faollashtiruvchi signal kaskadi b- va g-zanjirlaridagi ITAMlar [[Tirozin|tirozin qoldiqlarida]] fosforlanganda ishga tushadi{{Sfn|Abbas, Lichtman, Pillai|2015}}.
[[Fayl:Mast_cells.jpg|left|thumb| Semiz hujayralarni faollashtirish sxemasi]]

== Funksiyalari ==
Semiz hujayralar [[Allergiya|allergik]] va anafilaktik reaksiyalarning rivojlanishida ishtirok etadi. Degranulyatsiya hujayra oʻlimiga olib kelmaydi va granulalar chiqarilgandan keyin tiklanadi. Shuningdek, degranulyatsiya siklik AMF ning hujayra ichidagi konsentratsiyasi va [[kalsiy]] ionlarining sitozolik kontsentratsiyasining oshishi bilan boshlanadi. TLR2, TLR3 va TLR4 aniqlovchi retseptorlari mavjudligi tufayli semiz hujayralari patogenlarni va ularning xarakterli molekulalarini bevosita taniy oladi{{Sfn|Ярилин|2010}}. Bundan tashqari, maʼlum komplement komponentlari ularni semiz hujayralaridagi maxsus retseptorlari tufayli faollashtirishi mumkin.

Semiz hujayralar granulalarining bir qismi boʻlgan [[Kapillyarlar|gistamin postkapillyar]] venulalarning kengayishiga olib keladi [[Endoteliy|, endoteliyni]] faollashtiradi va qon-tomilar oʻtkazuvchanligini oshiradi. Gistaminning chiqishi mahalliy edema (shish), qizarish, haroratning oshishi va boshqa [[Limfotsitlar|immunitet hujayralarining]] semiz hujayralar faollashuvi markaziga kirishiga olib keladi. Gistamin shuningdek, nerv oxirlarini depolarizatsiya qiladi, bu esa ogʻriqni keltirib chiqaradi.

Semiz hujayralari [[Inson miyasi (Encephalon)|inson bosh miyasida]] joylashgan boʻlib, ular neyroimmun tizim bilan oʻzaro taʼsir qiladi. Miyada semiz hujayralar visseral sensor signallarni uzatuvchi (masalan, ogʻriq) yoki neyroendokrin funksiyalarini bajaradigan tuzilmalarda, shuningdek, [[Gemato-ensefalik baryer|gemato-ensefalitik baryer]]da joylashgan. Ular [[gipofiz]], epifiz, [[Koʻrish doʻmbogʻi|talamus]], [[Gipotalamus gipotalamik soha|gipotalamus]], miya asosining area posrema qismida qon-tomir chigallari va miya pardalarida mavjud. [[Nerv sistemasi|Nerv tizimida]] semiz hujayralar tananing qolgan qismidagi kabi bir xil asosiy funksiyalarni bajaradi: ular allergik reaksiyalarda, tugʻma va orttirilgan immunitet reaksiyalarida, autoimmun reaksiyalarda va yalligʻlanishda ishtirok etadilar<ref name="Mast cell neuroimmmune system" />. Bundan tashqari, semiz hujayralari „ichak-miya“ oʻqi orqali patogenlar tomonidan taʼsirlanadigan asosiy effektor hujayralardir.

Ovqat hazm qilish traktida shilliq qavat semiz hujayralari sensor nerv oxirlari yonida joylashgan<ref name="FGID mast cell" />. Ular degranulyatsiyaga uchraganda, mediatorlar ajraladi, visseral afferent [[Neyron (nerv hujayrasi)|neyronlarni]] faollashtiradi va neyronlar yuzasida mos keladigan retseptorlari bilan bogʻlanish orqali ulardagi membrana nosiseptorlari ifodasini oshiradi<ref name="FGID mast cell" />. Bu jarayon natijasida neyrogen yalligʻlanish, vitseral gipersezuvchanlik va ichak [[Peristaltika|motorikasining]] buzilishi<ref name="FGID mast cell" /> rivojlanishi mumkin. Faollashtirilgan neyronlar P va {{Tarjima qilinmagan 5|CGRP||en|Calcitonin gene-related peptide}} moddasi kabi neyropeptidlarni ajratadi, ular semiz hujayralarning tegishli retseptorlari bilan bogʻlanadi va ularning degranulyatsiyasini qoʻzgʻatadi, bu esa β-geksosaminidaza, sitokinlar, xemokinlar, prostaglandin D2, leykotrienlar va eoksinlar kabi moddalar ajraladi.

== Klinik ahamiyati ==
[[Fayl:Blausen_0018_Anaphylaxis.png|thumb| Semiz hujayralarining faollashishi oqibatida anafilaksiya rivojlanishi]]

Allergiya va anafilaksiya rivojlanishining asosida semiz hujayralar yotadi. Teri va shilliq qavatdagi allergik reaksiyalarning koʻp shakllari asosan semiz hujayralarning faollashishi bilan bogʻliq. Semiz hujayralar [[Bronxial astma|astma]], [[ekzema]], qoʻtir, [[allergik rinit]] va allergik konyuktivitning rivojlanishida asosiy rol oʻynaydi. Allergiya alomatlarini yoʻq qilish uchun antigistaminlar koʻpincha gistaminning nerv oxirlari bilan aloqasini bloklaydi. Kromoglisin kislotaga asoslangan preparatlar semiz hujayralari degranulyatsiyasi uchun zarur boʻlgan kalsiy kanallarini bloklaydi, shu bilan semiz hujayralarni barqarorlashtiradi va gistamin va boshqa mediatorlarning chiqishini oldini oladi. Montelukast va zafirlukast kabi leykotrien antagonistlari leykotrienlarning taʼsirini bloklaydi va allergiya belgilarini davolashda tobora koʻproq foydalanilmoqda. Anafilaktik shokda tanadagi semiz hujayra granulalari tarkibining keskin va qulay ajralishi mavjud boʻlib, bu oʻlimga olib kelishi mumkin{{Sfn|Жункейра, Карнейро|2009}}. Semiz hujayralari revmatoid artrit va bullyoz pemfigoid kabi bir nechta autoimmun kasalliklarning rivojlanishi bilan bogʻliq.

Semiz hujayralar va ularning CD34+ oʻtmishdosh hujayralari sonining koʻpayishi mastotsitoz deb ataladigan holatning rivojlanishiga olib keladi. Koʻpincha mastotsitoz CD117- SCF retseptorini kodlovchi [[gen]] [[Mutatsiya|mutatsiyalari]] bilan bogʻliq. Baʼzida [[Oʻsmalar|oʻsmalar]] semiz hujayralardan rivojlanadi — mastositoma, tanada semiz hujayra granulalari tarkibidagi mediatorlarning haddan tashqari koʻp miqdorda toʻplanadi<ref name="MCAS 2015 review" />. Bir nechta boshqa [[Oʻsmalar|neoplaziyalar]] semiz hujayralari bilan bogʻliq, xususan, oʻta agressiv semiz hujayrali sarkoma va oʻtkir semiz hujayrali leykoz.

== Oʻrganish tarixi ==
Semiz hujayralar birinchi marta 1878-yilda [[Paul Ehrlich|Paul Erlix]] tomonidan [[Dissertatsiya|doktorlik dissertatsiyasida]] tasvirlangan va u yerda ularning granulalarini ham tavsiflagan. Erlix semiz hujayralar atrofdagi toʻqimalarni oziqlantiradi deb yanglish oʻylaydi, shuning uchun ularni Mastzellen deb nomladi ({{lang-de|Mast}} — semirish). Keyinchalik semiz hujayralarining [[Immun sistemasi|immun tizimi]] bilan funksional bogʻliqligi koʻrsatib berildi<ref>{{Книга|заглавие=Beiträge zur Theorie und Praxis der histologischen Färbung|издательство=Leipzig University|год=1878|автор=Ehrlich P.}}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://www.mondofacto.com/facts/dictionary?mastocyte|sarlavha=Mastocyte - Definition|kirish sanasi=2010-08-16|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100203224711/http://mondofacto.com/facts/dictionary?mastocyte|arxivsana=2010-02-03}}</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar|широкие}}

== Adabiyotlar ==

* {{Книга|автор=Жункейра Л. К., Карнейро Ж.|заглавие=Гистология|место=М.|издательство=ГЭОТАР-Медиа|год=2009|страниц=576|isbn=978-5-9704-1352-4|ref=Жункейра, Карнейро}}
* {{Книга|автор=Ярилин А. А.|заглавие=Иммунология|год=2010|страниц=752|isbn=978-5-9704-1319-7|издательство=ГЭОТАР-Медиа|место=М.|ref=Ярилин}}
* {{Книга|автор=Abul K. Abbas, Andrew H. Lichtman, Shiv Pillai|заглавие=Cellular and Molecular Immunology|ссылка=https://archive.org/details/cellularmolecula0000abba_p3e8|издательство=Elsevier Saunders|год=2015|isbn=978-0-323-22275-4|место=Philadelphia|ref=Abbas, Lichtman, Pillai}}