Ziyosfera

Serval

Сервал ёки бута мушук (лотинча: Лептаилурус сервал), мушуксимонлар оиласига мансуб йиртқич сутемизувчидир.


Сервал - ўртача катталикдаги ингичка, узун оёқли мушук. Тана узунлиги 90-135 см, элкаларида баландлиги 40-65 см гача етади; вояга етган ҳайвоннинг вазни 8 кг дан 18 кг гача. Сервал мушуклар орасида энг катта панжаларга ва энг катта (тана ҳажмига нисбатан) қулоқларга эга мушук ҳисобланади. Унинг боши кичик; думи нисбатан қисқа - 30-45 см.

Бир қатор морфологик хусусиятларга кўра, сервал ташқи кўриниши билан силовсин ва каракалларга жуда ўхшайди, аммо ранги - сариқ-кулранг фонда қора доғлар ва чизиқлари билан - гепардга ҳам ўхшайди. Унинг кўкраги, қорни ва тумшуғи оқ рангда. Ташқи қулоқлари сариқ ёки оқ кўндаланг қора доғларга эга.

Сервалнинг турли географик ирқларга қараб рангларда фарқлар мавжуд. Дашт ва сийрак ўрмонли ҳудудларда яшовчи серваллар енгил фонда катта доғлар билан ажралиб туради. Ўрмон серваллари қуюқроқ, фон рангига эҳа уларнинг доғлари кичикроқ; улар „сервал мушуклар“ ёки сервалиннинг алоҳида турларида изоляция қилинганидан олдин. Бу икки тур ўртасидаги ўтиш, айниқса, уларнинг диапазонлари бир-бирига улашган жойларда силлиқдир. Шундай қилиб, Уганда ва Анголада серваллар қуюқ фонда катта доғлар билан, Гвинея, Того ва Эфиопияда эса - оч сариқ фонда кичик доғлар эга кўринишда пайдо бўлишади.

Кениянинг тоғли ҳудудларида қора рангли серваллар (меланистлар) учрайди; бу ерда улар жами сервалларнинг ярмини ташкил қилади. Кумуш кулранг доғлар билан оқ серваллар фақат ҳайвонот боғларда учраши маълум.

Тарқалиши ва кичик типлари

Сервалларни деярли бутун Африка бўйлаб учратиш мумкин лекин Саҳара, экватор зонаси ўрмонлари ва материкнинг жанубий ҳудуди (Кейп вилояти) бундан мустасно. Саҳара шимолида (Жазоир, Марокаш) бу ҳайвон ҳозир жуда кам учрайди, лекин Шарқий ва Ғарбий Африкада жуда кенг тарқалган.

Сервалнинг тахминан 14 та кенжа тури аниқланган:

  1. Лептаилурус сервал сервал - Танзаниядан собиқ Кейп провинсиясигача (Жанубий Африка);
  2. Лептаилурус сервал беираэ - Мозамбик ;
  3. Лептаилурус сервал брачюра - Ғарбий Африка, Саҳел, Эфиопия ;
  4. Лептаилурус сервал cонстантина - Шимолий Африка (йўқолиб кетиш хавфи остида);
  5. Лептаилурус сервал ҳамилтони - собиқ Трансваал провинсиясининг шарқида (Жанубий Африка);
  6. Лептаилурус сервал ҳиндеио - Танзания ;
  7. Лептаилурус сервал ингриди - Намибия, жанубий Боцвана, Зимбабве ;
  8. Лептаилурус сервал кемпи - Уганда ;
  9. Лептаилурус сервал кивуэнсис - ДР Конго ;
  10. Лептаилурус сервал липостиcта - шимолий Ангола ;
  11. Лептаилурус сервал лоннберги - жанубий Ангола ;
  12. Лептаилурус сервал мабабиэнсис - шимолий Боцвана ;
  13. Лептаилурус сервал роберци - собиқ Трансваал провинсиясининг ғарбида (Жанубий Африка);
  14. Лептаилурус сервал тогоэнсис - Того, Бенин.

Турмуш тарзи ва овқатланиш

Жанубий Африкада сервал

Серваллар, кўпинча, сув ҳавзалари яқинида жойлашган буталар ва ўтли чакалакзорларда очиқ жойларда яшайдилар. Улар чўллардан, қуруқ текисликлардан ва тропик ўрмонлардан кўра ўтлоқли текисликларни мақул кўрадилар.

Серваллар асосан крепускуляр ҳайвонлар; уларнинг ҳаёт фаолиятининг энг юқори нуқтаси эрталаб соат 4-5 ва кечқурун 10-11 га тўғри келади. Уларнинг асосий ўлжаси кемирувчилар, қуёнлар, гиракслар ва майда антилопалар, шунингдек фламинголар, гвинея паррандалари ва бошқа майда қушлар. Катта қулоқлар ва яхши ривожланган эшитиш уларга кемирувчилар ва калтакесакларни кузатишга ёрдам беради, узун оёқ-қўллари эса саваннанинг баланд ўтлари буталари орасидан ўтишни осонлаштиради ва уларга югуришда ёрдам беради. Ҳар бир кўз қорачиғи бир вақтнинг ўзида ранг, шакл ва ҳаракатни идрок этади[1].

Узун кучли оёқлари бўлишига қарамай, сервал узоқ вақт давомида ўз ўлжасини таъқиб қила олмайди. Унинг ов қилиш усули бошқа мушук - каракалнинг ов қилиш тактикасига ўхшайди. Сервал баланд ўтларорасида яшириниб ов қилади; агар керак бўлса, учувчи қушларни тутиш учун, катта вертикал сакрашларни амалга ошира олади. Серваллар кўпинча кемирувчиларни қазиб олишади, тешикларни катталаштиришади ва дарахт гиракслари учун дарахтларга чиқади. Суза олади. Серваллар жуда қобилятли овчилардир; ўртача ҳужумларнинг 59% и ўлжани қўлга киритиш билан якунланади.

Серваллар ёлғиз ҳаёт кечиришади. Улар ўртасида тўқнашувлар кам учрайди. Хавфли ҳолатларда улар яширинишни ёки қочишни, кутилмаганда сакрашни ёки югуриш йўналишини кескин ўзгартиришни афзал кўрадилар ва камдан-кам ҳолларда дарахтларга чиқишади.

Сервалнинг табиатдаги душманлари леопард, жанговар бургут, шер, гиэна итидир.

Кўпайиш

Сервалларда кўпайиш учун йилнинг маълум бир вақти билан чегараланмайди. Бироқ, диапазоннинг жанубий ҳудудларида жуфтлар асосан феврал-апрел ойларида пайдо бўлади. Эструс даврида урғочи ва эркак бир неча кун бирга ов овланашади ва дам оладилар. Ҳомиладорлик даври 65-75 кун. Болалар эски ўтлар ўртасида ёки уяларда туғилади; бир мартада ўртача 2-3 мушукча туғилади. Она уларни 5 ойдан 7 ярим ойгача эмизади. Бир ёшга тўлганда, улар онасини ташлаб, ўз ҳудудларини топадилар. Ёш урғочилар оналари билан ёш эркакларга қараганда кўпроқ яшайдилар. Сервалларда жинсий этуклик 18-24 ойликдан кейин содир бўлади.

Популация ҳолати ва ҳимояси

Сервал броконерлар учун овлаш об'экти ҳисобланади, чунки унинг териси мўйнали маҳсулотлар учун ишлатилади; Африканинг баъзи қисмларида гўшти учун ҳам овланади. Паррандаларга қилинган ҳужумлар туфайли ҳам йўқ қилинади. Натижада, Африканинг аҳоли зич жойлашган ҳудудларида серваллар сони сезиларли даражада камайиб кетган. Сервалнинг шимолий кичик турлари ИУCН Қизил рўйхатига "йўқолиб кетиш хавфи остида турган турлар " мақоми билан киритилган.

Сервалларни боқиш жуда осон ва уларни тутқинликда сақлаш мумкин.

Барча сервал кичик турлари CИТЕСнинг лл-иловасида келтирилган.

Дурагайлар

Эркак серваллар оддий уй мушуклари билан жуфтлашишидан, дурагайлар пайдо бўлиши мумкин. Сервалларнинг каракалли дурагайлари ҳам маълум - серваллар ва караваллар. Уй мушуги бўлган дурагайлар " саванна " деб аталади. Мушукларнинг иУшер гибрид зоти ҳақида ҳам маълумотлар пайдо бўлди, лекин кейинчалик маълум бўлдики „Ушер“ фирибгарлар жуда оширилган нархда сотадиган „саванналар“ бўлиб чиқди[2].

Манбалар

  1. ↑ „Сервал“, Животный мир Африки, Обитатели Земли. М.: «Росмэн», 1997 — 29-бет. ИСБН 5-257-00174-8. 
  2. ↑ „Ашера. Кошка-иллюзия.“. 23-май 2010-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-июн 2022-йил.

Адабиётлар

  • Wилсон Д. Э. & Реэдер Д. М. (эдс). Маммал Спеcиэс оф тҳе Wорлд. — 3рд эд. — Жоҳнс Ҳопкинс Университй Пресс[эн], 2005. — Вол. 1. — П. 743. — ИСБН 0-8018-8221-4. ОCЛC 62265494.
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi