Qand

Қанд, қанд моддаси, шакар моддаси – углеводлар (моносахаридлар ва олигосахаридлар) синфининг қуйи молекулали вакиллари. Сувда яхши эриши ва кристалланиши қанд моддасининг ўзига хос хусусияти ҳисобланади. У қайси манбадан илк бор олинган бўлса, ўшанинг номи билан аталади. Мас, глюкоза – узум қанди, лактоза – сут қанди, малтоза – солод қанди, сахароза – шакарқамиш ёки лавлаги қанди. Қанд моддаси деганда Қ бўлмаган табиий ва синтетик моносахаридлар ҳам тушунилади. Бундай моддалар одатдаги қанд моддасидан ўзига хос томонлари билан ажратади. Уларнинг молекуласида гидроксил гуруҳ (—ОН) ўрнига бошқа гуруҳ, мас, водород атоми (дезоксисахар), аминогуруҳ Н11, (аминосахар), меркаптогуруҳ §Н (тиосахар) ва ҳоказо бўлади; тармоқданган углерод скелети (тармоқланган қанд моддаси) ёки 7 ва ундан кўп атомдан иборат утлерод занжирига (юқори қанд моддаси) эга; қўшимча кислород гутувчи сикли (ангидросахар) ёки қўшалоқ углерод боғи (тўйинмаган қанд моддаси) бўлади. Микроорганизмлар турлитуман „қанд бўлмаган“ қанд моддасига бой манбадир. Кўпчилик табиий қанд моддаларининг структураси кимёвий синтез йўли билан аниқланган.

Тарихи

Асосий мақола: Шакар тарихи

Қадимги дунёдан Уйғониш давригача

Осиё

Шакар Ҳиндистон ярим оролида минг йиллар давомида ишлаб чиқарилган^[1]. Шакарқамиш шу ерда етиштирилган бўлиб, Кҳйбер довони ва карвон йўллари орқали Хитойга тарқалган^[2]. Илк даврларда у камёб ва қиммат бўлган. Дунёнинг кўп қисмида ширинлик учун асалдан кўпроқ фойдаланилган^[3]. Дастлаб, одамлар шакарқамишни хом ҳолида чайнаб, унинг ширинлигини олишган. Европа мустамлакачилиги даврида тозаланган шакарқамиш кенг тарқалган бўлса ҳам^[4], Жава ва Жануби-Шарқий Осиёнинг бошқа шакар ишлаб чиқарувчи ҳудудларида палма шакари афзал кўрилган. Бугунги кунда ҳам палма шакари кокос шакари билан бирга маҳаллий ширинликлар тайёрлашда ишлатилади^[5]^[6].

Шакарқамишнинг ватани Ҳиндистон ярим ороли (Жанубий Осиё) ва Жануби-Шарқий Осиёдаги тропик ҳудудлардир^[7]^[8]. Шакарқамиш ҳақидаги энг қадимги тарихий маълумотлардан бири милоддан аввалги ВИИИ асрга оид хитой қўлёзмаларида учрайди. Ушбу қўлёзмаларда шакарқамишдан фойдаланиш Ҳиндистонда бошланганлиги қайд этилган^[9].