Shangdi

Шангди (хитойча: шàнгдì; пинйин: Шàнгдì; Wаде-Гилес: Шанг Ти), шунингдек, содда тарзда ёзилади: „Император“ (хитойча: зҳí; пинйин: Дì), хитойча „Олий худо“ ёки „Энг олий худо“ учун атамадир. классик матнларнинг илоҳиёцҳунослиги, айниқса Шанг илоҳиётидан келиб чиққан ва Чжоу илоҳиётининг кейинги Тян („Осмон“ ёки „Буюк Бутун“) эквивалентини топди.

Хуантиан Шангди

Хитой динида коинотнинг мутлақ Худосига ишора қилиш учун „Тян“ дан фойдаланиш устун бўлса-да, „Шангди“ турли анъаналарда, жумладан, баъзи фалсафий мактабларда, конфуцийликнинг баъзи штаммларида, қўлланилишида давом этмоқда. баъзи Хитой нажоткор динлари (айниқса, Йигуандао) ва Хитой протестант христианлиги. Бундан ташқари, замонавий хитойликлар (ҳам материк, ҳам хориждаги) ва Шарқий Осиё диний ва дунёвий жамиятлари орасида бундай атама одатда ягона универсал худо ва Иброҳимий динларда Худонинг диний бўлмаган таржимаси учун ишлатилади.

„Шанг Ди“ – бу икки хитойча белгининг пинйин романизацияси. Биринчиси – шàнг, Шàнг – „юқори“, „энг юқори“, „биринчи“, „биринчи“ деган маънони англатади; иккинчиси – дì, Дì – одатда замонавий хитой тилида ҳуангди (йēнгì) сўзининг қисқартмаси сифатида қабул қилинади, Хитой императорларининг унвони биринчи марта Қин Ши Ҳуанг томонидан қўлланади ва одатда „император“ деб таржима қилинади. Бу сўзнинг ўзи Хитой сивилизациясининг мифологик асосчиси ва хитой ирқининг аждоди бўлган Сариқ император (Ҳуангди хàнги), жумладан, Уч „Ҳуанг“ ва беш „Ди“ дан олинган. Шу билан бирга, тì Шангнинг Олий Худосига ишора қилади, шунинг учун „худо“ (зоҳир бўлган худо) деган маънони англатади. ёки классик хитой тилида „Биринчи худо“. Бу худо унвондан олдин бўлган ва Хитой императорлари Осмон ўғиллари Тианзи ролида унинг номи билан аталган. Классик матнларда осмон ҳақидаги энг юқори тушунча кўпинча Шанг Ди билан белгиланади, у бироз антропоморфик тарзда тасвирланган. У қутб юлдузи билан ҳам боғланган. Олий Ҳукмдор (Шанг Ди) ва Олий Осмон (Ҳуанг-тъиэн) ҳақидаги тушунчалар кейинчалик бирлашади ёки бир-бирини сингдиради.