Shaxmat


Шахмат (форсча: شاه مات, шоҳ мот — „шоҳ ўлди“) — икки кишилик мантиқий ўйин. Ба'зида бу о'йиннинг Хианг қи (Хитойча шахмат) ёки шоги (Японча шахмат) каби бошқа хил шаклларидан ажратиш мақсадида Халқаро шахмат ёки Г'арб шахмати деб аталади. шахмат яширин ма’лумотлар ёки тасодифийлик элементларини о’з ичига олмайдиган абстракт стратегик о’йиндир. Ўйиндан мақсад — рақиб шоҳини мот қилиш . Бу о'йин 64 та катакли тахтада 32 та фигура ёрдамида ва 8х8 катакли тахтада ўйналади.
О'йинчилар, одатда, "Оқ" ёки "Қора" деб аталади. Ҳар бир ўйинчи 16 та фигурага эга бўлади:
шахмат мусобақалари пайтида маълум сондаги юришлар қилиниши учун чегараланган вақт белгиланади. Дастлабки 40 та юриш учун 2,5, 2 ва 1,5 соат ажратилади. Тезкор шахматда ўйинни тугатиш учун аниқ вақт (30, 25, 15 ва 5 дақиқадан) берилади. Сиртқи шахматда ҳар бир юришни амалга ошириш учун масофа ва алоқа воситаси турига қараб, кун ёки ҳафталар белгиланиши мумкин.
Ҳозирги кўринишдаги шахмат ҳинд шатранжидан тубдан фарқ қилади, Жанубий Европада ХВ аср охирларида шаклланган.
Бугунги кунда шахмат энг машҳур ўйинлардан бирига айланган, спорт тури сифатида қабул қилинган; дунё бўйлаб миллионлаб кишилар бу ўйинни ўйнашади. шахмат ақлий гимнастика сифатида ҳам кўрилади.
Тарихи
шахматнинг келиб чиқиши чатуранга ўйинига бориб тақалади. Ўзбек халифалиги даврида бу ўйин шатранж номи билан оммавийлашди. Ўзбеклар шахмат ёзувини жорий этгани учун шахмат ўйинлари матнига оид қимматли маълумотлар сақланиб қолган. Абулфатҳ Аҳмад ибн Сижзий „Шатранж китоби“да 819 йилда Хуросонда ўтказилган биринчи шахмат мусобақаси ва унда ғолиб чиққан ўрта-осиёлик машҳур шатранжчи Абу Бакр ас-Сулий ҳақида ёзган. Ас-Сулий кўплаб шахмат воқеаларига қаҳрамон бўлиб кирган Абулфарож Лайложга устозлик қилган.
шахмат ХИ асрдан бошлаб Европада жадал ривожланди. ХВ асрда шахмат қоидаларига ўзгаришлар киритилди. 1512-йилда Римда Дамианонинг „Бу китоб шахмат ўйнашни ўргатади“ тўплами босилди ва у Европа тилларига таржима қилинди. 1575-йилда Мадридда Испания ва Италия шахматчилари ўртасида учрашув ўтказилди. ХВИИ асрда Жоаккино Греко (Италия), ХВИИИ асрда Даникан (Франсуа Андре), Филидор (Франсия), ХИХ асрда Говард Стаунтон (Англия), Адолф Андерсен, Иоганнес Сукерторт (Германия), Пол Морфи, Луи Паулсен (АҚСҲ), Игнац Колиш, Вилгелм Стейниц (Австрия—Венгрия), Александр Петров, Михаил Чигорин (Россия) каби шахмат усталари бу ўйиннинг ривожига катта ҳисса қўшишди.
1851-йилда Лондонда 1-халқаро мусобақа уюштирилди. Унда Андерсен ғалаба қозонди. 1886-йилдан шахсий жаҳон чемпионати ўтказилиши шахматни янада оммалаштирди. 1924-йилда Халқаро шахмат федерацияси (ФИДЕ) тузилди. 1987-йилда тузилган Гроссмейстерлар ассоциацияси (кейин Жаҳон шахмат кенгаши, деб номланди) мустақил равишда шахмат бўйича бир қанча мусобақа, жаҳон кубоги ва чемпионати ташкил этди. 2000-йилда Владимир Крамник ва Гарри Каспаров ўртасида ўтказилган мусобақада Крамник ғалаба қозонди ва жаҳон чемпиони, деб эълон қилинди. ФИДЕ шахматдаги бўлинишга барҳам бериш мақсадида мутлақ жаҳон чемпионини аниқлаш учун бирлаштирувчи мусобақа белгилади.
Шахмат Ўзбекистонда
Ўзбекистон заминида шахмат чуқур илдиз отганини тасдиқловчи манбалар мавжуд. 1972-йилда Далварзинтепа (Сурхондарё)да олиб борилган археологик қазилмалар вақтида Кушон даври (И—ИИ-асрлар)га оид шахмат доналари, 1977-йилда Афросиёб (Самарқанд)да ўтказилган тадқиқотлар чоғида ВИИ(7)—ВИИ(8)-асрларга тааллуқли 7 та шахмат донаси топилган. ИХ-асрда яшаган араб олими ва шатранжчиси ал-Адлийнинг ёзишича, шатранждаги инсон тафаккурини чеклаган шашхолдаги холларнинг тушишига қараб юриш шашхолнинг бекор қилиниши ва бу ўйиннинг ривожланишида Ўрта Осиё халқлари муҳим рол ўйнаган. Абу Райҳон Берунийнинг „Ҳиндистон“, Абдураззоқ Самарқандийнинг „Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн“, Алишер Навоийнинг „Мажоил ул-нафоис“, „Лисон уттайр“, Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг „Бобурнома“ ва бошқалар тарихий асарларда шахмат (шатранж)га оид қимматли маълумотлар бор. Амир Темур даврида қучли шатранжчилар Самарқандда тўпланишган. Табризлик Али аш-Шатранжий (Оловиддин ат-Табризий) Самарқандда ўтказилган мусобақаларда ғолиб чиққан. Шатранж ҳақида китоб ёзиб, унга ўзининг ва ХИВ(14)-асргача Ўрта Осиёда яшаган кўплаб олия (гроссмейстер)ларнинг мансубаларини киритган. Амир Темурнинг ўзи билан ҳам шатранж ўйнаб турган.
ХХ(20)-асрнинг 20-йилларидан Ўзбекистонда шахматнинг замонавий қоидалари кенг тарғиб этилиши бу спорт турининг ривожланишига туртки берди. Тошкент, Самарқанд, Қўқон ва бошқалар шаҳарларда шахмат тўгараклари очилди. Азмиддин Хўжаев, Сергей Фрейман, Пўлат Саидхонов, Зокир Хўжаев кабилар шахматни тарғиб этишда жонкуярлик кўрсатишди. 1930-йилдан эркаклар, 1935-йилдан аёллар ўртасида Ўзбекистон чемпионатлари ўтказила бошлаган (Александр Грушевский ва Лариса Пинчук энг кўп — 8 мартадан чемпион бўлишган). Турли даврларда Фёдор Дуз-Хотимирский, Сало Флор, Тигран Петросян, Паул Керес, Александр Котов, Марк Тайманов, Виктор Корчной, Анатолий Карпов каби таниқли гроссмейстерларнинг Ўзбекистонга келиб, маърузалар ўқиши, бир йўла ўйин (сеанс)лар ўтказиши, мусобақаларда қатнашиши мамлакатимиз шахмати ривожига самарали таъсир этди. ХХ (20)-асрнинг 50-йилларидан бошлаб Мамажон Муҳитдинов, Улуғбек Элбеков, Сергей Пинчук, Роман Ким, Алла Мкртичан каби шахмат жонкуярларининг янги авлоди вояга етди. Республика шахмат-шашка клуби фойдаланишга топширилди, турли тоифадаги мусобақалар ўтказила бошланди, газета ва журналларда шахмат рукнлари, Ўзбекистон телевидениесида шахмат кўрсатуви очилди, шахматга оид китобларни нашр этиш йўлга қўйилди. Исаак Бирбрагер, Ефим Рухлис каби шахмат композиторлари турли танловларда ғолиб чиқишди. Георгий Борисенкога сиртқи шахмат бўйича халқаро гроссмейстер унвони берилди. Георгий Аъзамов эса Ўзбекистондан етишиб чиққан 1-халқаро гроссмейстер бўлди (1984).
1992-йилда Ўзбекистон эркаклар терма жамоаси жаҳон шахмат олимпиадасида 2-ўринни эгаллади, 1999-йилда эса Осиё чемпионатида ғалаба қозонди. 1998-йилда Иброҳим Ҳамроқулов ўсмирлар ўртасида жаҳон биринчилигида ғолиб чиқди. Рустам Қосимжонов 1998-йилда Осиёнинг биринчи, 2004-йилда эса жаҳоннинг 17-чемпиони бўлди.
Нуфузли мусобақаларда юқори натижалар кўрсатгани учун ФИДЕ Ўзбекистонлик қуйидаги шахматчиларимизга халқаро гроссмейстер унвонини берди: Валерий Логинов, Александр Ненашев, Григорий Серпер, Сергей Загребелний, Сайдали Йўлдошев, Алексей Барсов, Михаил Салтаев, Рустам Қосимжонов, Рена Мамедова, Шуҳрат Сафин, Марат Жумаев, Дмитрий Қаюмов, Тимур Гареев. Бир неча шахматчи ва мураббийлар Ўзбекистон Республикасининг фахрий унвони ва орден-медаллари билан мукофотланишди. Мамлакатда болалар ва ёшлар ўртасида ҳам шахматни ривожлантиришга катта эътибор бериляпти. шахмат „Умид ниҳоллари“, „Баркамол авлод“, универсиада мусобақалари дастурига киритилган. Ўзбекистонлик ёш шахматчилар болалар-ўсмирлар ўртасида ўтказилаётган халқаро мусобақаларда совринли ўринларни эгаллаб келишяпти. Ҳозирги вақтда Тошкент ва вилоятлардаги шахматга ихтисослашган болалар-ўсмирлар спорт мактаблари, шахмат клублари ва тўгаракларида 268 мураббий фаолият кўрсатяпти. Мамлакатимизда 7984 киши (2320 нафари хотин-қизлар) шахмат билан бевосита шуғулланишади, улардан 3220 нафари шахмат разряд ва унвонларига эга[1].
ФИДЕ таснифи бўйича жаҳон чемпионлари
- В. Стейниц
Австрия : 1886 — 1894 - Э. Ласкер
Германия : 1894 — 1921 - Х.Р. Капабланка
Куба : 1921 - 1927 - А. Алёхин
Франсия : 1927 — 1935, 1937 — 1944 - М. Эйве
Нидерландия : 1935 - 1937 - М. Ботвинник
Совет Иттифоқи : 1948 — 1957, 1958—1960, 1961—1963 - В. Смислов
Совет Иттифоқи : 1957 — 1958 - М. Тал
Совет Иттифоқи : 1960 - 1961 - Т. Петросян
Совет Иттифоқи : 1963 — 1969 - Б. Спасский
Совет Иттифоқи : 1969 — 1972 - Р. Фишер
АҚСҲ : 1972 - 1975 - А. Карпов
Совет Иттифоқи : 1975 - 1985, 1993 - 1999 - Г. Каспаров
Совет Иттифоқи : 1985 — 1993 - А. Халифман
Россия : 1999 — 2001 - В. Ананд
Ҳиндистон : 2001 — 2002 - Р. Пономарёв
Украина : 2002 — 2004 - Р. Қосимжонов
Ўзбекистон : 2004 - 2005 - В. Топалов
Болгария : 2005 - 2006 - В. Крамник
Россия : 2006 - 2007 - В. Ананд
Ҳиндистон : 2007 - 2013 - М. Карлсен
Норвегия : 2013 - 2023 - Н.Абдусатторов🇺🇿Ўзбекистон : 2023 - 2024
- Н.Абдусаттаров 🇺🇿Ўзбекистон: 2024 - .....
Адабиётлар
- Муҳитдинов М., Ўзбекистонда шахматчилик, Т., 1961;
- Муҳитдинов М., шахмат — кони ҳикмат, Т., 1994.
Почта шахмат
Бу шахматнинг бир тури бо'либ, рақиблар узоқ жойларда бо'либ, ҳаракатлар электрон почта орқали (илгари хат орқали) узатилади. Жавоб вақти кунлар билан о'лчанади ва о'йинни бажариш учун ойлар ёки йиллар керак бо'лиши мумкин.
1951-йилда ташкил этилқан Халқаро почта шахмат федерацияси (ИCCФ) [2] о'зининг Олимпия ва жаҳон чемпионатларини шу услуб билан ташкил қуилади.
Почта шахмат бо'йича жаҳон чемпионати
| # | Йиллар | Чемпион | Миллати | |
|---|---|---|---|---|
| 01. | 1950-1953 | Cеcил Пурдй | [3] | |
| 02. | 1956-1959 | Виачеслав Рагозин | [4] | |
| 03. | 1959-1962 | Албериc О'Келлй | [5] | |
| 04. | 1962-1965 | Владимир Загоровскй | [6] | |
| 05. | 1965-1968 | Ҳанс Берлинер | [7] | |
| 06. | 1968-1971 | Ҳорст Риттнер | [8] | |
| 07. | 1972-1976 | Яcоб Эстрин | [9] | |
| 08. | 1975-1980 | Жорн Слотҳ | [10] | |
| 09. | 1977-1983 | Тону Оим | [11] | |
| 10. | 1978-1984 | Вйтас Палcиаускас | [12] | |
| 11. | 1983-1989 | Фритз Баумбач | [13] | |
| 12. | 1984-1991 | Григорй Санакоэв | [14] | |
| 13. | 1989-1998 | Микҳаил Уманскй | [15] | |
| 14. | 1994-2000 | Тону Оим | [16] | |
| 15. | 1996-2002 | Герт Тиммернан | [17] | |
| 16. | 1999-2004 | Тунc Ҳамарат | [18] | |
| 17. | 2002-2007 | Ивар Берн | [19] | |
| 18. | 2003-2005 | Жооп ван Оостером | [20] | |
| 19. | 2004-2007 | Чристопҳе Леотард | [21] | |
| 20. | 2004-2011 | Пертти Леҳикоинен | [22] | |
| 21. | 2005-2008 | Жооп ван Оостером | [23] | |
| 22. | 2007-2010 | Александр Дронов | [24] | |
| 23. | 2007-2010 | Улрич Степҳан | [25] | |
| 24. | 2009-2011 | Маржан Семри | [26] | |
| 25. | 2009-2013 | Фабио Финоcчиаро | [27] | |
| 26. | 2010-2014 | Рон Лангевелд | [28] | |
| 27. | 2011-2014 | Александр Дронов | [29] | |
| 28. | 2013-2016 | Леонардо Лжубиcиc | [30] | |
| 29. | 2015-2015 | Александр Дронов | [31] | |
| 30. | 2017-2019 | Андрей Кочемасов | [32] | |
| 31. | 2019-2022 | Фабиан Станач Чристиан Муcк Рон Лангевелд |
[33] | |
| 32. | 2020-2022 | Жон Эдwардс | [34] |
Почта шахмат олимпиадаси
| # | Йиллар | Олтин медал | Кумуш медал | Бронза медал |
|---|---|---|---|---|
| 01. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-12-14 санасида архивланган) | 1949-1952 | Чехословакия | ||
| 02. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-09-22 санасида архивланган) | 1952-1955 | Чехословакия | ||
| 03. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-12-14 санасида архивланган) | 1958-1961 | Совет Иттифоқи | Югославия | |
| 04. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-09-21 санасида архивланган) | 1962-1964 | Совет Иттифоқи | Демократик Германия | |
| 05. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-09-22 санасида архивланган) | 1965-1968 | Чехословакия | Совет Иффифоқи | Федерал Германия |
| 06. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-09-21 санасида архивланган) | 1968-1972 | Совет Иттифоқи | Чехословакия | Демократик Германия |
| 07. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-09-22 санасида архивланган) | 1972-1976 | Совет Иттифоқи | Британия | |
| 08. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-09-21 санасида архивланган) | 1977-1982 | Совет Иттифоқи | Британия | |
| 09. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-12-14 санасида архивланган) | 1982-1987 | Британия | Федерал Германия | Совет Иттифоқи |
| 10. | 1987-1995 | Совет Иффифоқи | Демократик Германия | |
| 11. | 1992-1999 | Чехословакия |
||
| 12. | 1998-2004 | |||
| 13. | 2004-2009 | |||
| 14. | 2002-2006 | |||
| 15. | 2006-2009 | |||
| 16. | 2010-2016 | |||
| 17. | 2009-2012 | |||
| 18. | 2012-2016 | |||
| 19. | 2016-2021 | |||
| 20. | 2016-2019 | |||
| 21. | 2020-2023 |
Манбалар
- ↑ Ўзбекистон миллий энсиклопедияси, Асрор Мўминов
- ↑ ИCCФ
- ↑ 1-жаҳон чемпионати
- ↑ 2-жаҳон чемпионати
- ↑ 3-жаҳон чемпионати
- ↑ 4-жаҳон чемпионати
- ↑ 5-жаҳон чемпионати
- ↑ 6-жаҳон чемпионати
- ↑ 7-жаҳон чемпионати
- ↑ 8-жаҳон чемпионати
- ↑ 9-жаҳон чемпионати
- ↑ 10-жаҳон чемпионати
- ↑ 11-жаҳон чемпионати
- ↑ 12-жаҳон чемпионати
- ↑ 13-жаҳон чемпионати
- ↑ 14-жаҳон чемпионати
- ↑ 15-жаҳон чемпионати
- ↑ 16-жаҳон чемпионати
- ↑ 17-жаҳон чемпионати
- ↑ 18-жаҳон чемпионати
- ↑ 19-жаҳон чемпионати
- ↑ 20-жаҳон чемпионати
- ↑ 21-жаҳом чемпионати
- ↑ 22-жаҳон чемпионати
- ↑ 23-жаҳон чемпионати
- ↑ 24-жаҳон чемпионати
- ↑ 25-жаҳон чемпионати[сайт ишламайди]
- ↑ 26-жаҳон чемпионати
- ↑ 27-жаҳон чемпионати[сайт ишламайди]
- ↑ 28-жаҳон чемпионати
- ↑ 29-жаҳон чемпионати
- ↑ 30-жаҳон чемпионати
- ↑ 31-жаҳон чемпионати
- ↑ 32-жаҳон чемпионати
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |