Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Shaxmat

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
шахмат тахтаси, доналари ва шахмат соати.

Шахмат (форсча: شاه مات, шоҳ мот — „шоҳ ўлди“) — икки кишилик мантиқий ўйин. Ба'зида бу о'йиннинг Хианг қи (Хитойча шахмат) ёки шоги (Японча шахмат) каби бошқа хил шаклларидан ажратиш мақсадида Халқаро шахмат ёки Г'арб шахмати деб аталади. шахмат яширин ма’лумотлар ёки тасодифийлик элементларини о’з ичига олмайдиган абстракт стратегик о’йиндир. Ўйиндан мақсад — рақиб шоҳини мот қилиш . Бу о'йин 64 та катакли тахтада 32 та фигура ёрдамида ва 8х8 катакли тахтада ўйналади.

О'йинчилар, одатда, "Оқ" ёки "Қора" деб аталади. Ҳар бир ўйинчи 16 та фигурага эга бўлади:

шахмат мусобақалари пайтида маълум сондаги юришлар қилиниши учун чегараланган вақт белгиланади. Дастлабки 40 та юриш учун 2,5, 2 ва 1,5 соат ажратилади. Тезкор шахматда ўйинни тугатиш учун аниқ вақт (30, 25, 15 ва 5 дақиқадан) берилади. Сиртқи шахматда ҳар бир юришни амалга ошириш учун масофа ва алоқа воситаси турига қараб, кун ёки ҳафталар белгиланиши мумкин.

Ҳозирги кўринишдаги шахмат ҳинд шатранжидан тубдан фарқ қилади, Жанубий Европада ХВ аср охирларида шаклланган.

Бугунги кунда шахмат энг машҳур ўйинлардан бирига айланган, спорт тури сифатида қабул қилинган; дунё бўйлаб миллионлаб кишилар бу ўйинни ўйнашади. шахмат ақлий гимнастика сифатида ҳам кўрилади.

Тарихи

шахматнинг келиб чиқиши чатуранга ўйинига бориб тақалади. Ўзбек халифалиги даврида бу ўйин шатранж номи билан оммавийлашди. Ўзбеклар шахмат ёзувини жорий этгани учун шахмат ўйинлари матнига оид қимматли маълумотлар сақланиб қолган. Абулфатҳ Аҳмад ибн Сижзий „Шатранж китоби“да 819 йилда Хуросонда ўтказилган биринчи шахмат мусобақаси ва унда ғолиб чиққан ўрта-осиёлик машҳур шатранжчи Абу Бакр ас-Сулий ҳақида ёзган. Ас-Сулий кўплаб шахмат воқеаларига қаҳрамон бўлиб кирган Абулфарож Лайложга устозлик қилган.

шахмат ХИ асрдан бошлаб Европада жадал ривожланди. ХВ асрда шахмат қоидаларига ўзгаришлар киритилди. 1512-йилда Римда Дамианонинг „Бу китоб шахмат ўйнашни ўргатади“ тўплами босилди ва у Европа тилларига таржима қилинди. 1575-йилда Мадридда Испания ва Италия шахматчилари ўртасида учрашув ўтказилди. ХВИИ асрда Жоаккино Греко (Италия), ХВИИИ асрда Даникан (Франсуа Андре), Филидор (Франсия), ХИХ асрда Говард Стаунтон (Англия), Адолф Андерсен, Иоганнес Сукерторт (Германия), Пол Морфи, Луи Паулсен (АҚСҲ), Игнац Колиш, Вилгелм Стейниц (Австрия—Венгрия), Александр Петров, Михаил Чигорин (Россия) каби шахмат усталари бу ўйиннинг ривожига катта ҳисса қўшишди.

1851-йилда Лондонда 1-халқаро мусобақа уюштирилди. Унда Андерсен ғалаба қозонди. 1886-йилдан шахсий жаҳон чемпионати ўтказилиши шахматни янада оммалаштирди. 1924-йилда Халқаро шахмат федерацияси (ФИДЕ) тузилди. 1987-йилда тузилган Гроссмейстерлар ассоциацияси (кейин Жаҳон шахмат кенгаши, деб номланди) мустақил равишда шахмат бўйича бир қанча мусобақа, жаҳон кубоги ва чемпионати ташкил этди. 2000-йилда Владимир Крамник ва Гарри Каспаров ўртасида ўтказилган мусобақада Крамник ғалаба қозонди ва жаҳон чемпиони, деб эълон қилинди. ФИДЕ шахматдаги бўлинишга барҳам бериш мақсадида мутлақ жаҳон чемпионини аниқлаш учун бирлаштирувчи мусобақа белгилади.

Шахмат Ўзбекистонда

Ўзбекистон заминида шахмат чуқур илдиз отганини тасдиқловчи манбалар мавжуд. 1972-йилда Далварзинтепа (Сурхондарё)да олиб борилган археологик қазилмалар вақтида Кушон даври (И—ИИ-асрлар)га оид шахмат доналари, 1977-йилда Афросиёб (Самарқанд)да ўтказилган тадқиқотлар чоғида ВИИ(7)—ВИИ(8)-асрларга тааллуқли 7 та шахмат донаси топилган. ИХ-асрда яшаган араб олими ва шатранжчиси ал-Адлийнинг ёзишича, шатранждаги инсон тафаккурини чеклаган шашхолдаги холларнинг тушишига қараб юриш шашхолнинг бекор қилиниши ва бу ўйиннинг ривожланишида Ўрта Осиё халқлари муҳим рол ўйнаган. Абу Райҳон Берунийнинг „Ҳиндистон“, Абдураззоқ Самарқандийнинг „Матлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн“, Алишер Навоийнинг „Мажоил ул-нафоис“, „Лисон уттайр“, Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг „Бобурнома“ ва бошқалар тарихий асарларда шахмат (шатранж)га оид қимматли маълумотлар бор. Амир Темур даврида қучли шатранжчилар Самарқандда тўпланишган. Табризлик Али аш-Шатранжий (Оловиддин ат-Табризий) Самарқандда ўтказилган мусобақаларда ғолиб чиққан. Шатранж ҳақида китоб ёзиб, унга ўзининг ва ХИВ(14)-асргача Ўрта Осиёда яшаган кўплаб олия (гроссмейстер)ларнинг мансубаларини киритган. Амир Темурнинг ўзи билан ҳам шатранж ўйнаб турган.

ХХ(20)-асрнинг 20-йилларидан Ўзбекистонда шахматнинг замонавий қоидалари кенг тарғиб этилиши бу спорт турининг ривожланишига туртки берди. Тошкент, Самарқанд, Қўқон ва бошқалар шаҳарларда шахмат тўгараклари очилди. Азмиддин Хўжаев, Сергей Фрейман, Пўлат Саидхонов, Зокир Хўжаев кабилар шахматни тарғиб этишда жонкуярлик кўрсатишди. 1930-йилдан эркаклар, 1935-йилдан аёллар ўртасида Ўзбекистон чемпионатлари ўтказила бошлаган (Александр Грушевский ва Лариса Пинчук энг кўп — 8 мартадан чемпион бўлишган). Турли даврларда Фёдор Дуз-Хотимирский, Сало Флор, Тигран Петросян, Паул Керес, Александр Котов, Марк Тайманов, Виктор Корчной, Анатолий Карпов каби таниқли гроссмейстерларнинг Ўзбекистонга келиб, маърузалар ўқиши, бир йўла ўйин (сеанс)лар ўтказиши, мусобақаларда қатнашиши мамлакатимиз шахмати ривожига самарали таъсир этди. ХХ (20)-асрнинг 50-йилларидан бошлаб Мамажон Муҳитдинов, Улуғбек Элбеков, Сергей Пинчук, Роман Ким, Алла Мкртичан каби шахмат жонкуярларининг янги авлоди вояга етди. Республика шахмат-шашка клуби фойдаланишга топширилди, турли тоифадаги мусобақалар ўтказила бошланди, газета ва журналларда шахмат рукнлари, Ўзбекистон телевидениесида шахмат кўрсатуви очилди, шахматга оид китобларни нашр этиш йўлга қўйилди. Исаак Бирбрагер, Ефим Рухлис каби шахмат композиторлари турли танловларда ғолиб чиқишди. Георгий Борисенкога сиртқи шахмат бўйича халқаро гроссмейстер унвони берилди. Георгий Аъзамов эса Ўзбекистондан етишиб чиққан 1-халқаро гроссмейстер бўлди (1984).

1992-йилда Ўзбекистон эркаклар терма жамоаси жаҳон шахмат олимпиадасида 2-ўринни эгаллади, 1999-йилда эса Осиё чемпионатида ғалаба қозонди. 1998-йилда Иброҳим Ҳамроқулов ўсмирлар ўртасида жаҳон биринчилигида ғолиб чиқди. Рустам Қосимжонов 1998-йилда Осиёнинг биринчи, 2004-йилда эса жаҳоннинг 17-чемпиони бўлди.

Нуфузли мусобақаларда юқори натижалар кўрсатгани учун ФИДЕ Ўзбекистонлик қуйидаги шахматчиларимизга халқаро гроссмейстер унвонини берди: Валерий Логинов, Александр Ненашев, Григорий Серпер, Сергей Загребелний, Сайдали Йўлдошев, Алексей Барсов, Михаил Салтаев, Рустам Қосимжонов, Рена Мамедова, Шуҳрат Сафин, Марат Жумаев, Дмитрий Қаюмов, Тимур Гареев. Бир неча шахматчи ва мураббийлар Ўзбекистон Республикасининг фахрий унвони ва орден-медаллари билан мукофотланишди. Мамлакатда болалар ва ёшлар ўртасида ҳам шахматни ривожлантиришга катта эътибор бериляпти. шахмат „Умид ниҳоллари“, „Баркамол авлод“, универсиада мусобақалари дастурига киритилган. Ўзбекистонлик ёш шахматчилар болалар-ўсмирлар ўртасида ўтказилаётган халқаро мусобақаларда совринли ўринларни эгаллаб келишяпти. Ҳозирги вақтда Тошкент ва вилоятлардаги шахматга ихтисослашган болалар-ўсмирлар спорт мактаблари, шахмат клублари ва тўгаракларида 268 мураббий фаолият кўрсатяпти. Мамлакатимизда 7984 киши (2320 нафари хотин-қизлар) шахмат билан бевосита шуғулланишади, улардан 3220 нафари шахмат разряд ва унвонларига эга[1].

ФИДЕ таснифи бўйича жаҳон чемпионлари

Адабиётлар

  • Муҳитдинов М., Ўзбекистонда шахматчилик, Т., 1961;
  • Муҳитдинов М., шахмат — кони ҳикмат, Т., 1994.

Почта шахмат

Бу шахматнинг бир тури бо'либ, рақиблар узоқ жойларда бо'либ, ҳаракатлар электрон почта орқали (илгари хат орқали) узатилади. Жавоб вақти кунлар билан о'лчанади ва о'йинни бажариш учун ойлар ёки йиллар керак бо'лиши мумкин.

1951-йилда ташкил этилқан Халқаро почта шахмат федерацияси (ИCCФ) [2] о'зининг Олимпия ва жаҳон чемпионатларини шу услуб билан ташкил қуилади.

Почта шахмат бо'йича жаҳон чемпионати

# Йиллар Чемпион Миллати
01. 1950-1953 Cеcил Пурдй Avstraliya bayrogʻi Австралия [3]
02. 1956-1959 Виачеслав Рагозин Rossiya bayrogʻi Россия [4]
03. 1959-1962 Албериc О'Келлй Belgiya bayrogʻi Белгия [5]
04. 1962-1965 Владимир Загоровскй Rossiya bayrogʻi Россия [6]
05. 1965-1968 Ҳанс Берлинер AQSH bayrogʻi АҚСҲ [7]
06. 1968-1971 Ҳорст Риттнер Olmoniya bayrogʻi Германия [8]
07. 1972-1976 Яcоб Эстрин Rossiya bayrogʻi Россия [9]
08. 1975-1980 Жорн Слотҳ Daniya bayrogʻi Дания [10]
09. 1977-1983 Тону Оим Estoniya bayrogʻi Эстония [11]
10. 1978-1984 Вйтас Палcиаускас AQSH bayrogʻi АҚСҲ [12]
11. 1983-1989 Фритз Баумбач Olmoniya bayrogʻi Германия [13]
12. 1984-1991 Григорй Санакоэв Rossiya bayrogʻi Россия [14]
13. 1989-1998 Микҳаил Уманскй Rossiya bayrogʻi Россия [15]
14. 1994-2000 Тону Оим Estoniya bayrogʻi Эстония [16]
15. 1996-2002 Герт Тиммернан Niderlandlar bayrogʻi Нидерландия [17]
16. 1999-2004 Тунc Ҳамарат Avstriya bayrogʻi Австрия [18]
17. 2002-2007 Ивар Берн Norvegiya bayrogʻi Норвегия } [19]
18. 2003-2005 Жооп ван Оостером Niderlandlar bayrogʻi Нидерландия [20]
19. 2004-2007 Чристопҳе Леотард Fransiya bayrogʻi Франсия [21]
20. 2004-2011 Пертти Леҳикоинен Finlandiya bayrogʻi Финландия [22]
21. 2005-2008 Жооп ван Оостером Niderlandlar bayrogʻi Нидерландия [23]
22. 2007-2010 Александр Дронов Rossiya bayrogʻi Россия [24]
23. 2007-2010 Улрич Степҳан Olmoniya bayrogʻi Германия [25]
24. 2009-2011 Маржан Семри Sloveniya bayrogʻi Словения [26]
25. 2009-2013 Фабио Финоcчиаро Italiya bayrogʻi Италия [27]
26. 2010-2014 Рон Лангевелд Niderlandlar bayrogʻi Нидерландия [28]
27. 2011-2014 Александр Дронов Rossiya bayrogʻi Россия [29]
28. 2013-2016 Леонардо Лжубиcиc Xorvatiya bayrogʻi Хорватия [30]
29. 2015-2015 Александр Дронов Rossiya bayrogʻi Россия [31]
30. 2017-2019 Андрей Кочемасов Rossiya bayrogʻi Россия [32]
31. 2019-2022 Фабиан Станач
Чристиан Муcк
Рон Лангевелд
Polsha bayrogʻi Полша
Avstriya bayrogʻi Австрия
Niderlandlar bayrogʻi Нидерландия
[33]
32. 2020-2022 Жон Эдwардс AQSH bayrogʻi АҚСҲ [34]

Почта шахмат олимпиадаси

# Йиллар Олтин медал Кумуш медал Бронза медал
01. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-12-14 санасида архивланган) 1949-1952 Vengriya bayrogʻi Венгрия Чехословакия Shvetsiya bayrogʻi Швеция
02. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-09-22 санасида архивланган) 1952-1955 Чехословакия Shvetsiya bayrogʻi Швеция Olmoniya bayrogʻi Германия
03. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-12-14 санасида архивланган) 1958-1961 Совет Иттифоқи Vengriya bayrogʻi Венгрия Югославия
04. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-09-21 санасида архивланган) 1962-1964 Совет Иттифоқи Демократик Германия Shvetsiya bayrogʻi Швеция
05. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-09-22 санасида архивланган) 1965-1968 Чехословакия Совет Иффифоқи Федерал Германия
06. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-09-21 санасида архивланган) 1968-1972 Совет Иттифоқи Чехословакия Демократик Германия
07. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-09-22 санасида архивланган) 1972-1976 Совет Иттифоқи Bolgariya bayrogʻi Болгария Британия
08. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-09-21 санасида архивланган) 1977-1982 Совет Иттифоқи Vengriya bayrogʻi Венгрия Британия
09. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-12-14 санасида архивланган) 1982-1987 Британия Федерал Германия Совет Иттифоқи
10. 1987-1995 Совет Иффифоқи Angliya bayrogʻi Англия Демократик Германия
11. 1992-1999 Чехословакия
Olmoniya bayrogʻi Германия
Kanada bayrogʻi Канада
Shotlandiya bayrogʻi Шотландия
12. 1998-2004 Olmoniya bayrogʻi Германия Litva bayrogʻi Литва Latviya bayrogʻi Латвия
13. 2004-2009 Olmoniya bayrogʻi Германия Chexiya bayrogʻi Чехия Polsha bayrogʻi Полша
14. 2002-2006 Olmoniya bayrogʻi Германия Litva bayrogʻi Литва AQSH bayrogʻi АҚСҲ
15. 2006-2009 Norvegiya bayrogʻi Норвегия Olmoniya bayrogʻi Германия Niderlandlar bayrogʻi Нидерландия
16. 2010-2016 Chexiya bayrogʻi Чехия Olmoniya bayrogʻi Германия Fransiya bayrogʻi Франсия
17. 2009-2012 Olmoniya bayrogʻi Германия Ispaniya bayrogʻi Испания Italiya bayrogʻi Италия
18. 2012-2016 Olmoniya bayrogʻi Германия Sloveniya bayrogʻi Словения Ispaniya bayrogʻi Испания
19. 2016-2021 Bolgariya bayrogʻi Болгария Olmoniya bayrogʻi Германия Chexiya bayrogʻi Чехия
Polsha bayrogʻi Полша
20. 2016-2019 Olmoniya bayrogʻi Германия Rossiya bayrogʻi Россия Ispaniya bayrogʻi Испания
21. 2020-2023 Olmoniya bayrogʻi Германия Lyuksemburg bayrogʻi Люксембург AQSH bayrogʻi АҚСҲ

Манбалар