Ziyosfera

Shayx Hasina

(Sheikh Hasinadan yoʻnaltirildi)

Шайх Ҳасина Вазед (1947-йил 28-сентябр)[1] — Бангладешлик сиёсатчи, 2009—2024-йилларда Бангладеш Бош вазири бўлиб ишлаган. Ҳасина Бангладешнинг асосчиси ва биринчи президенти Бангабандҳу Шайх Мужибур Раҳмоннинг қизи[2]. У аввал 1996-йилнинг июнидан 2001-йилнинг июлигача бош вазир лавозимида ишлаган. У Бангладеш тарихидаги энг узоқ вақт хизмат қилган бош вазир бўлиб, жами 18 йилдан ортиқ вақт давомида хизмат қилган. 2026-йил 7-ноябр ҳолатига кўра, у тарихда дунёдаги энг

Ҳасина Россия президенти Владимир Путин билан 2013-йил январ ойида Кремлда

узоқ вақт хизмат қилган аёл Бош вазир ҳисобланади[3][4][5] Шунингдек, у Бош вазир лавозимида энг узоқ қолган аёл рекордчи ҳисобланади.

2014-йилда Бангладеш Миллатчилар партияси томонидан бойкот қилинган сайловда у учинчи муддатга қайта сайланди. У 2018-йилда мухолифат зўравонлиги билан кечган сайловлардан сўнг тўртинчи муддатга ғалаба қозонди. Шайх Ҳасина 2018-йил 30-декабрда ўтказилган 11-миллий парламент сайловларида унинг партияси Авами Лигаси бошчилигидаги Буюк Алянс мутлақ ғалаба қозонганидан сўнг, 2019-йил 7-январ куни тўртинчи марта Бангладеш Халқ Республикаси Бош вазири сифатида қасамёд қилди. Шайх Ҳасина бир қанча рейтингларда дунёдаги энг қудратли аёллардан бири саналади[6][7]

Ёшлиги

Ҳасина 1947-йил 28-сентябрда Шарқий Бенгалиядаги Тунгипара шаҳридаги Бенгал мусулмон шайхи оиласида туғилган. Унинг отаси Бангладешнинг асосчиси ва биринчи президенти Шайх Мужибур Раҳмон эди. Унинг отаси бобоси Шайх Лутфар Раҳмон орқали Ироқ арабларидан келиб чиққан бўлиб, у ХВ асрдаги мусулмон воизи Бағдодлик Шайх Аввалнинг бевосита авлоди бўлган[8]. Онаси Шайх Фазилатунниса Мужиб эди[9]. У кўплаб интервюларида отасининг сиёсий ишлари туфайли қўрқувда ўсганини айтган[10]. У 1968-йилда физик МА Вазед Миаҳга турмушга чиқди [11] У Дакка университетининг талабалар сиёсатида фаол иштирок этган[12].1975-йил 15-августда Бангладеш армиясининг диндан қайтган офицерлари томонидан амалга оширилган ҳарбий тўнтаришда унинг отаси ва унинг кўпчилик оиласи ўлдирилганида, Ҳасина Бангладешда бўлмаган.  У Ғарбий Германияда ядро физикаси бўйича ишлаган эри, МА Вазед Миаҳ билан бирга эди. У 1975-йил охирида Ҳиндистондан бошпана олган ҳолда Янги Деҳлига кўчиб ўтди. Унинг ўғли Сажиб Вазед Жой Ҳиндистон мактаб-интернатларида таҳсил олган. Ҳиндистонда бўлган вақтларида Ҳасина сиёсат билан шуғулланмади, лекин Ҳиндистоннинг бўлажак

Хасина Буюк Британия Бош вазири Девид Кемерон билан Даунинг-стрит, 10 (2011-йил январ)

президенти Пранаб Мукержининг рафиқаси Сувра Мукержи билан яқин дўст эди[11][13].

Ҳасина 1981-йил 16-февралда Авами лигасини бошқаришга сайлангунига қадар Бангладешга қайтиши тақиқланган ва 1981-йил 17-майда уйига келган[10].

Дастлабки сиёсий мартабаси

Ҳарбий бошқарувга қарши ҳаракат, 1981-1991

Ҳиндистонда сургунда яшаётган Ҳасина 1981-йилда Авами Лигаси (АЛ) президенти этиб сайланди[14].

Ҳасина 1980-йиллар давомида ҳибсда эди. 1984-йилда у феврал ва ноябрда яна уй қамоғига олинди. 1985-йил март ойида у яна уч ойга уй қамоғига ўтказилди[15][16].

Ҳасина ва АЛ 1986-йилда президент Ҳусайн Муҳаммад Эршад даврида ўтказилган Бангладешдаги умумий сайловда қатнашган. У 1986-1987-йилларда парламент мухолифати етакчиси бўлиб ишлаган[9]. У Эршодга қарши мухолифат сифатида саккиз партиядан иборат иттифоқни бошқарган[17]. Ҳасинанинг сайловда иштирок этиш қарори унинг рақиблари томонидан танқид қилинган, чунки сайлов ҳарбий ҳолат шароитида ўтган ва бошқа асосий мухолифат гуруҳи сўровни бойкот қилган. Бироқ, унинг тарафдорлари у Эршод ҳукмронлигига қарши курашиш учун парламентдан самарали фойдаланганини таъкидладилар. Эршод парламентни 1987-йилнинг декабрида Ҳасина ва унинг Авами Лигаси нейтрал ҳукумат остида янги умумий сайлов ўтказишга чақириш мақсадида истеъфога чиққанида тарқатиб юборди. 1987-йилнинг ноябр ва декабр ойларида Даккада оммавий қўзғолон бўлиб ўтди ва бир неча киши, жумладан, Авами Лигаси фаоли ва Ҳасинани қўллаб-қувватлаган Нур Ҳусайн ҳалок бўлди[18].

Унинг партияси Халида Зия бошчилигидаги Бангладеш Миллатчилар партияси (БНП) билан биргаликда демократик йўл билан сайланган ҳукуматни тиклаш бўйича ишларни давом эттирди, улар мамлакатни парламент бошқарув шаклига қайтариш бўйича конституциявий

Хасина Г7 раҳбарлари ва меҳмонлари билан, Япониядаги Шима Канко меҳмонхонаси, 2016-йил

референдумдан сўнг эришдилар. 1991-йилги парламент сайловларида БНП ғалаба қозонди.

Мухолифат раҳбари, 1991-1996

Бир неча йиллик автократик бошқарувдан сўнг, кенг тарқалган норозилик намойишлари ва иш ташлашлар иқтисодиётни фалаж қилди. Ҳукумат амалдорлари буйруқларни бажаришдан бош тортдилар ва истеъфога чиқдилар. Бангладеш милтиқлари аъзолари намойишчиларга қарата ўқ отиш ўрнига қуролларини қўйишди ва комендантлик соати очиқдан-очиқ бузилди. Ҳасина Холида Зиё билан бирга Эршодга мухолифатни ташкил қилишда ишлаган[19]. 1990-йил декабр ойида бўлиб ўтган оммавий норозилик намойиши Эршодни ўз вице-президенти, Бангладеш Олий судининг бош судяси адлия Шаҳабуддин Аҳмад фойдасига истеъфога чиқаргач, ҳокимиятдан четлатилган. Аҳмад бошчилигидаги муваққат ҳукумат парламентга умумий сайлов ўтказди. Халида Зиё бошчилигидаги Бангладеш миллатчи партияси умумий кўпчилик овозни қўлга киритди ва Ҳасинанинг Авами лигаси энг йирик мухолифат партияси сифатида майдонга чиқди[20]. Ҳасина иштирок этган учта сайлов округидан иккитасида ютқазиб, биттасида ғалаба қозонди. Мағлубиятдан сўнг, у партия президенти лавозимидан истеъфога чиқишни таклиф қилди, аммо партия раҳбарларининг илтимосига биноан ўз фаолиятида қолди. 

Бангладешдаги сиёсат 1994-йилда, ўша округ депутати, Ҳасина партияси аъзоси вафотидан сўнг ўтказилган Магура-2даги қўшимча сайловдан сўнг ҳал қилувчи бурилиш ясади. Авами лигаси ўз ўрнини қайтариб олишини кутган эди, аммо БНП номзоди сохталаштириш ва манипуляция орқали ғалаба қозонди[21].

Бангладеш Бош вазири, 1996-2001

Ҳасина АҚШ Президенти Билл Клинтон билан Даккадаги Бош вазирлик идорасида, 2000-йил.

Авами Лигаси (АЛ) бошқа мухолиф партиялар билан биргаликда навбатдаги умумий сайловлар нейтрал муваққат ҳукумат остида ўтказилишини ва муваққат ҳукуматларнинг сайловларни бошқариши шарти конституцияга киритилишини талаб қилди.  Ҳукмрон Бангладеш миллатчилар партияси (БНП) бу талабларга амал қилишдан бош тортди[22].Ҳасина Бангладеш Бош вазири лавозимида биринчи муддатни 1996-йилдан 2001-йилгача бошқарган. У Бангладеш мустақилликка эришгандан кейин бутун беш йиллик муддатини якунлаган биринчи бош вазир бўлди[9] У Ҳиндистон билан Ганг дарёсини бошқарадиган 30 йиллик сув тақсимоти шартномасини имзолади. Унинг маъмурияти Шайх Мужиб, унинг отаси ва Бангладешнинг биринчи президентининг қотилларига таъқиб қилишдан дахлсизлик берган товон тўлаш тўғрисидаги қонунни бекор қилди. Унинг ҳукумати телекоммуникация саноатини хусусий сектор учун очди, шу пайтгача у фақат давлат компаниялари билан чекланган эди. 1999-йилда ҳукумат хусусий секторни мустаҳкамлаш ва ўсишни рағбатлантиришга қаратилган Янги саноат сиёсатини (НИП) бошлади[23]..

2001-2008: Мухолифат даври

Авами лигаси депутатлари кейинги даврда парламентда тартибсиз қатнашдилар[24]. 2003-йил охирида Авами лигаси ҳукуматга қарши биринчи йирик ҳаракатини бошлади ва партия бош котиби Абдул Жолилнинг ҳукумат 2004-йил 30 апрелгача қулаши ҳақидаги баёноти билан якунланди. Бу амалга ошмади ва Жалилни билвосита қўллаб-қувватлаган партия ва Ҳасинага зарба сифатида қаралди. 2007-йил апрел ойида Ҳасинага 2006-2008-йиллардаги сиёсий инқироз даврида ҳарбийлар томонидан қўллаб-қувватланган муваққат ҳукумат томонидан товламачилик ва товламачиликда айбланган. У тадбиркор Тажул Ислом Фарукни 1998-йилда унинг компанияси электр стансиясини қуришдан олдин уни пора беришга мажбурлаганликда айбланган. Фарук ўз лойиҳасини маъқуллагани учун Ҳасинага пул тўлаганини айтди[25]. Ҳасина мамлакатни тарк этиб, аввал АҚШга, кейин эса Буюк Британияга қочиб кетди[26].2008-йил 13-январда Ҳасина икки қариндоши, синглиси Шайх Реҳана ва амакиваччаси Шайх Селим билан бирга махсус суд томонидан товламачиликда айбланган[27]. 6-феврал куни Олий суд уни фавқулодда ҳолат жорий этилгунга қадар содир этилган жиноятлар учун фавқулодда ҳолатлар тўғрисидаги қонунлар бўйича жиноий жавобгарликка тортилиши мумкин эмаслиги ҳақидаги қарор билан суд жараёнини тўхтатди[28].2008-йил 11-июнда Ҳасина тиббий сабабларга кўра шартли равишда озод қилинди. Эртаси куни у эшитиш, кўз муаммолари ва юқори қон босими учун даволаниш учун

Ҳасина Ҳиндистон Бош вазири Нарендра Моди билан, 2018-йил

АҚШга учиб кетди[29]. Унинг шахсий шифокори Сайид Модассер Али муваққат ҳукуматни Ҳасинанинг ҳибсга олинган вақтида даволанишига бепарволик қилгани учун судга бериш билан таҳдид қилди[30].

Бангладеш Бош вазири, 2009-йилдан ҳозиргача

Иккинчи премерлик, 2009-2014

2008-йил 6-ноябрда Ҳасина 29-декабрга белгиланган 2008-йилги умумий сайловда иштирок этиш учун Бангладешга қайтиб келди[31]. У парламент сайловларида Ҳусайн Муҳаммад Эршод бошчилигидаги Жатия партияси билан „Буюк иттифоқ“ шиори остида унинг асосий ҳамкори сифатида иштирок этишга қарор қилди. 2008-йил 11-декабрда Ҳасина матбуот анжуманида ўз партиясининг сайловолди манифестини расман эълон қилди ва 2021-йилгача „Рақамли Бангладеш“ни қуришга ваъда берди[32].Ҳасина ўз партияларининг аввалги муваққат ҳукумат томонидан амалга оширилган ислоҳотларни қўллаб-қувватлаган кўплаб сиёсатчиларни лавозимидан четлатди. У 2009-йилда Бангладеш милтиқлари қўзғолони кўринишидаги йирик миллий инқирозга қарши туриши керак эди, натижада Бангладеш армияси зобитлари, шу жумладан 75 киши ҳалок бўлди[33][34]. Бангладеш армиясининг баъзи офицерлари ўлимда Ҳасинани айбладилар, чунки улар илгари армияга юборилмаган[35]. 2011-йилда парламент партиясиз муваққат ҳукуматга сайловлар ўтказишни талаб қилувчи қонунни олиб ташлади[36]. 2012-йилда у қатъий позицияни сақлаб қолди ва 2012-йилги Ракхайн штатидаги тартибсизликлар пайтида Мянмадан қочган роҳинжа қочқинларига киришга рухсат бермади[37].

Шахсий ҳаёти

1968-йилда Хасина бангладешлик физик, ёзувчи ва Бангладеш Атом энергияси комиссияси раиси МА Wазед Миаҳга (1942-2009) турмушга чиқди[1][38] Унинг Сажиб Вазед исмли ўғли ва Саима Вазед исмли қизи бор[1]. Ҳасинанинг ягона тирик укаси Шайх Реҳана 2017-йилда Гопалганждаги Авами лигаси Тунгипара упазила бўлимининг маслаҳатчиси этиб тайинланган[39]. Шеикҳ Ҳасина ўзининг сиёсий фаолияти давомида жами 19 марта ўз ҳаётига суиқасддан омон қолган[40].

Жаҳонда

  • 2018-йилда Ҳасина Резаур Раҳман Хон Пиплу режиссорлигидаги "Ҳасина: Қизнинг эртаги" ҳужжатли драмасида бош ролда пайдо бўлади[41][42].
  • 2021-йил 1-февралда Ҳасина Ал-Жазира телеканалининг 64 дақиқалик "Барча Бош вазирнинг одамлари" ҳужжатли филмида ҳавола этилди.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 „ПМ'с биртҳдай тодай“. Тҳе Даилй Стар (2019-йил 29-сентябр). 2019-йил 29-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 29-сентябр.
  2. ↑ „Шеикҳ Ҳасина“. БТРC. 2019-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 15-август.
  3. ↑ „Шеикҳ Ҳасина лонгест сервинг фемале леадер ин wорлд: Сурвей“. Унииндиа.cом (2019-йил 9-сентябр). Қаралди: 2022-йил 25-июн.
  4. ↑ „Сурвей: Шеикҳ Ҳасина топс ас лонгест сервинг фемале леадер ин wорлд“ (2019-йил 11-сентябр).
  5. ↑ „Шеикҳ Ҳасина wорлд'с лонгест сервинг фемале леадер“.
  6. ↑ „Тҳе Wорлд'с 100 Мост Поwерфул Wомен“. Форбес (2018-йил 4-декабр). 2017-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 4-декабр.
  7. ↑ „Тҳе Wорлд'с 100 Мост Поwерфул Wомен“. Форбес (2017-йил 1-ноябр). 2018-йил 25-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 2-ноябр.
  8. ↑ Ҳақуэ Кҳока, Моминул. অস্তরাগের স্মৃতি সমুজ্জ্বল : বঙ্গবন্ধু, তাঁর পরিবার ও আমি (бн). Дҳака: Шаҳитя Пракаш, 1998 — 24-бет. Қаралди: 2022-йил 19-сентябр (2021-йил 21-апрелда асл нусхадан архивланган). 
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 „Шеикҳ Ҳасина Wазед“. Энcйcлопæдиа Британниcа. 2016-йил 6-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 28-март.
  10. ↑ 10,0 10,1 „Шеикҳ Ҳасина: Тҳей 'шоулд бе пунишед'“. Ал Жазеэра (2013-йил 23-сентябр). 2015-йил 24-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 16-ноябр.
  11. ↑ 11,0 11,1 „Тҳе тиме Делҳи гаве шелтер то Шеикҳ Ҳасина“. дна (2017-йил 7-апрел). 2019-йил 9-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-феврал.
  12. ↑ Моҳиуддин, Ясмеэн (Спринг 2008). "Шеикҳ Ҳасина анд Кҳаледа Зиа". Интернатионал Жоурнал 63 (2): 464. дои:10.1177/002070200806300215. ҳттпс://арчиве.орг/детаилс/сим_интернатионал-жоурнал_спринг-2008_63_2/паге/464. 
  13. ↑ „Ҳасина ревисиц Делҳи, ҳер ҳоме фром 1975–81“. бднеwс24.cом. 2018-йил 1-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-феврал.
  14. ↑ „Шеикҳ Ҳасина Wажед“. Форбес. 2019-йил 10-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 28-март.
  15. ↑ „Шеикҳ Ҳасина –“. Арчивес оф Wомен'с Политиcал Cоммуниcатион. 2019-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-август.
  16. ↑ „Шеикҳ Ҳасина | বিটিআরসি“. БТРC. 2019-йил 8-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-август.
  17. ↑ Ап. „Бангладеш Стормс Килл 200 ин Wеэк; 3,000 Аре Миссинг“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1987-йил 29-август). 2019-йил 9-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-феврал.
  18. ↑ „Ҳоссаин, Шаҳид Нур - Банглапедиа“ (эн). эн.банглапедиа.орг. Қаралди: 2022-йил 20-июл.
  19. ↑ Cроссетте, Барбара. „Револутион Брингс Бангладеш Ҳопе“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (1990-йил 9-декабр). 2018-йил 4-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-феврал.
  20. ↑ „Аналйсис: А тале оф тwо wомен“. ББC Неwс (2001-йил 2-октябр). 2016-йил 13-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 28-март.
  21. ↑ „Магура: Поллс тҳен анд ноw“. Тҳе Даилй Стар (2014-йил 7-апрел). 2017-йил 3-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 2-январ.
  22. ↑ Ҳаидар, Суҳасини. „Бефоре ҳис пен wент дрй, Пранаб Мукҳержеэ wроте он 1971, лове фор Шеикҳ Мужибур Раҳман фамилй“. Тҳе Ҳинду (2020-йил 17-октябр). 2020-йил 31-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
  23. ↑ „Ҳасина, Шеикҳ“. Банглапедиа. 2020-йил 12-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 2-январ.
  24. ↑ „Ассассинатион Аттемпт он Ҳасина: Тен Ҳужи мен гет деатҳ бй шоотинг“ (эн). Тҳе Даилй Стар (2017-йил 21-август). 2017-йил 22-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 7-ноябр.
  25. ↑ „Бангладеш полиcе то инвестигате графт аллегатион агаинст формер ПМ Ҳасина“. Интернатионал Ҳералд Трибуне. Ассоcиатед Пресс (2007-йил 9-апрел). 2008-йил 26-февралда асл нусхадан архивланган.
  26. ↑ Бакер, Луке. „Бангладеш'с эх-ПМ Ҳасина барред фром флйинг ҳоме“. Реутерс (2007-йил 22-апрел). Қаралди: 2021-йил 29-август.
  27. ↑ „Бангладеш cоурт индиcц Ҳасина, тwо отҳерс ин эхтортион cасе“. Тҳе Тимес оф Индиа (2008-йил 13-январ). 2014-йил 10-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 30-сентябр.
  28. ↑ „Бангладеш cоурт қуашес Ҳасина'с триал“. Тҳе Ҳинду (2008-йил 6-феврал). 2012-йил 10-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 30-сентябр.
  29. ↑ „Шеикҳ Ҳасина гоэс то УС фор медиcал треатмент“. Гулф Неwс. 2009-йил 11-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 15-феврал.
  30. ↑ „Ҳасина wанц то ретурн энд оф Септ: доcтор“. бднеwс24.cом. 2018-йил 27-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 21-август.
  31. ↑ Пасрича, Анжана. „Шеикҳ Ҳасина Ретурнс то Леад Ҳер Партй ин Бангладеш“. ВОА Неwс (2008-йил 6-ноябр). 2008-йил 10-ноябрда асл нусхадан архивланган.
  32. ↑ „Ҳасина плайс он пеопле'с эхпеcтатион фор а чанге“. Тҳе Даилй Стар. 2016-йил 8-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2016-йил 28-март.
  33. ↑ Рамеш, Рандеэп; Монсур, Малоти. „Бангладеши армй оффиcерс' бодиэс фоунд ас деатҳ толл фром мутинй рисес то море тҳан 75“. Тҳе Гуардиан (2009-йил 28-феврал). 2019-йил 9-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-феврал.
  34. ↑ Сенгупта, Сомини. „Бангладеши Премиэр Фаcес а Грим Cруcибле“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2009-йил 13-март). 2019-йил 9-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-феврал.
  35. ↑ Нелсон, Урмеэ Кҳан анд Деан. „Бангладеши армй оффиcерс бламе приме министер фор мутинй“. Тҳе Телеграпҳ (2009-йил 13-март). 2019-йил 9-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-феврал.
  36. ↑ „Бангладеш эндс 'cаретакер' поллс“. ББC Неwс (2011-йил 30-июн). 2019-йил 9-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 8-феврал.
  37. ↑ ПМ сайс Бангладеш cаннот ҳелп Роҳингя ЁуТубеда
  38. ↑ „Шеикҳ Ҳасина Wазед“ (эн). www.британниcа.cом. Қаралди: 2022-йил 27-март.
  39. ↑ „Шеикҳ Реҳана беcомес адвисер оф Тунгипара АЛ“. Дҳака Трибуне (2017-йил 30-июл). Қаралди: 2022-йил 26-март.
  40. ↑ Карим. „А лифе ҳаунтед бй ассассинс алл алонг“. Тҳе Бусинесс Стандард (2021-йил 27-сентябр). 2022-йил 22-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 22-август.
  41. ↑ Карим, Элита. „'Ҳасина: А Даугҳтер'с Тале' то Премиэре Соон“. Тҳе Даилй Стар (2018-йил 29-сентябр). 2021-йил 6-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 3-октябр.
  42. ↑ „'Ҳасина: А Даугҳтер'с Тале' аwаиц релеасе“. Дҳака Трибуне (2018-йил 28-сентябр). 2018-йил 3-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 2-октябр. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi