Shon bi

Шон Би Эдигеули (қозоқча: Шоң Едігеұлы; 1764 — 1836) — Ўрта жузнинг машҳур би. 1816-йилда Қозоқ чўлида хонликни йўқ қилиш мақсадида. „Тўрт ўғил“ (Тортуйл) иттифоқини жонлантиради. Иттифоққа кирган уруғларнинг би Ш. б-ни бир овозда „Тобе Би“ деб номланади. 1833-1836 йилларда Баяноул ташқи округининг катта султони. А.Янушкевич ўзининг 1946-йил Парижда нашр этилган „Кундаликлар ва хатлар“ асарида: „Шон Би буюк инсон эди. У халқни донолик ва адолат билан бошқара олди“, деб ёзади у. Туркистон шаҳридаги Хўжа Аҳмад Яссавий мақбарасига дафн этилган. Арғин қабиласининг Идабол уруғидан Абилайхон саройидаги қозилар кенгашининг таниқли аъзоси Эдиге бининг ўғли. Отаси вафотидан кейин ҳокимият тепасига келиб, қозилар ҳукмронлигига қарши қўл остидаги халқни бир жойга йиғди. ХВИИИ асрнинг 2-ярмида қуба қалмоқлари қайтгандан сўнг Шон би Суйиндикнинг Қаржас, Жанболд, Қулболд, Жўлболд (ўрмончилар) авлодларини бирлаштирди, улар ўз ватанларидан Ўрта Осиёга қарийб юз йил давомида кўчиб ўтишга мажбур бўлдилар, муқаддам „Тортуйл“ бирлашмаси таркибига кириб, уларни Баянаул туманига кўчирди. Бу ишни амалга оширишда унга Идабол қабиласининг қаҳрамони Сати бий Ўлжабой ёрдам берган. Шон Би „Туртуйл“ рақси учун бош би этиб сайланганидан сўнг у жиддий равишда ҳакамларни мамлакатдан ҳайдаб чиқара бошлади. Хонга тегишли бўлган яйловларни ўзлаштириб олиш учун бутун мамлакатини Нура дарёси бўйлаб жойлаштирди. Бўкей, судя, Сҳон би гуруҳига қарши ҳужум бошлади. 1817-йил июн ойида бўлиб ўтган бу жангда Шон Би ғалаба қозониб, халқ орасида обрў-эътибори ортди. 1822-йил Қирол ҳокимияти томонидан тасдиқланган қоидаларга кўра, Ўрта жуз хонлиги тугатилди. Уларнинг ўрнига дуанлар (графликлар) тузилиб, оқсуяклардан бўлган катта султонлар томонидан бошқарилган. Шон Би оддий одамлар давлатни бошқариши мумкинлигини исботлаб, подшоҳ томонидан тасдиқланган низомни бузди ва биринчи Би Султон бўлди. Шон Би шогирдлари орасида Шўрман Кушикули энг машҳури эди. Россия архивларида би ҳақида жуда кўп ёзма маълумотлар мавжуд. У ҳақидаги халқ орасида тарқалган ривоят ва ривоятлар машҳур Жусип Копеиулининг солномасида батафсил баён этилган. Ёзувчи И.Исабай шу мавзуда тадқиқот олиб бориб, „Шон би“ ва „Серт“ китобларини ёзган. Павлодар шаҳридаги кўчалардан бирига Шон Би номи берилган. Шоннинг жасади Туркистон шаҳрига олиб кетилиб, дафн қилинди. Қозоқ шажарасида Шон Би афсонаси қуйидагича тақсимланган. Арғин, жумладан Меирамсопйдан Қуандиқ, Суйиндик, Бегендик, Шегендик, Қаракесек (Болаткўжа, Шубиртпалй, Қамбар). Суйиндикдан Қаржас, Жанбўлди, Қулбўлди, Жўлбўлди (Ўрмончи) (бу тўртта қишлоқ аждодини эл „Туртули“ (Туртуйл) деб атаган). Қулболдидан,Идабол бидан,Жанқўзидан, Тўлебайдан, Эдидан. Эдидан ака-ука Чўнг ва Тўрайғир туғилган. Идабол, Жанқози, Малқози, Кенжеқози, Оққози, Қорақози, Бозқози, Тайкелтир, Қосжетер (Кошетер), Қожагели аждодлари тарқалган.