Шоромба — Индигирканинг юқори оқимида яшаган тайга юкагирларининг қабила гуруҳи. Ясак китобларига кўра, у 12 авлоддан иборат бўлган: Порочи, Пелев, Нозеги, Надуни, Пороя, Кондил, Лукоча, Ятанга, Лукта, Миндовка, Кокори, Нелита. Этнонимда Юкагир сўзини тахмин қилиш мумкин — шоромо „одам“. Улар ХВИИИ-асрнинг биринчи ярмида руслар ва ламутлар билан ҳарбий тўқнашувлар, шунингдек чечак эпидемияси натижасида вафот этдилар.

Келиб чиқиши ва номланиши

Шормба этноними юкагир тилидаги шоромо сўзидан келиб чиққан бўлиб, одам, шахс маъносини билдиради. Рус шарқшуноси Александр Немировскийнинг хулосаларига кўра, юкагир тилининг шимолий, тундра вариантида ш товуши йўқ, шунинг учун шоромба жанубий юкагир жамоаларига мансуб бўлиши керак[1].

Илк эслатмалар

Шоромба биринчи марта рус манбаларида ВХИИ-асрда Индигирканинг ўрта ва юқори оқимига нисбатан тилга олинган. Эҳтимол, Шоромба жанубий вилоятлардан Тунгус (Эвенкс) ҳужуми остида бу ерга чекинган. Совет этнографи Борис Долгихнинг маълумотларига кўра, Шоромба Индигирка водийсида Мома қирғоғидан Селеннях қирғоғигача, Моманинг ўрта ва қуйи оқимида, Ожогина дарёси ҳавзасининг, юқори қисмида яшаган. Буор-Юрях ва Бадяриха дарёларининг оқими[2].

Руслар ва Ламутлар билан ҳарбий тўқнашувлар

Шоромбанинг руслар билан биринчи алоқаси 1639-йилда, Иван Постник 30 нафар ҳарбий хизматчи билан тоғларни кесиб ўтиб, Юқори Яна томондан Индигиркага — Шоромбалар жойлашадиган жойларга борганида бошланган. Шоромба янгинцлар (юқогирлар) билан яқин иттифоқ тузган. 1642-йилда Шоромба Уяндин кабинасига ҳужум қилади, лекин орқага чекинади. 1640-1650-йиллар давомида. ХВИИ-асрда Шоромбалар аста-секин руслар томонидан бўйсундирилиб, ясак тўлай бошлаган. 1656-йилдаги ясак китобларига кўра, уларда 90 та ҳақиқий ясак тўловчи бор, бу эса Немировскийнинг ўша пайтда шоромбалар сони 360 кишига яқин бўлган деган хулосага келишига имкон беради. Худди шу даврда 12 та Шоромба авлоди мавжуд. 1656-йилга келиб барча Шоромба уруғлари бўйсундирилиб, русларнинг ирмоқларига айланди.

Қирилиб кетиши

Мулкдан махрум қилиш Шоромбнинг моддий аҳволини ёмонлаштирди. Бундан ташқари, 1657, 1667 ва 1693-йилларда улар чечак эпидемиясига дучор бўлдилар, уларнинг сони сезиларли даражада (ярим баробар камайиши тахмин қилинмоқда). Долгих 1691-йилда, охирги йирик эпидемия арафасида, тахминан 200 Шоромбани ҳисоблайди. ХВИИИ-аср бошидаги ҳисоб-китобларга кўра, 160 та Шоромба, 1723-йилда 120 та бўлган. ХВИИИ-аср ўрталарида шоромба бутунлай йўқ бўлиб кетади. Одамларнинг ғойиб бўлишининг якуний сабаблари ҳали аниқ белгиланмаган.

Адабиётлар

  • Немировский А. Материалы к истории юкагирского племени Шоромба. — арcтиc-мегапедиа.ру. Архивировано 2 сентябр 2014 года.
  • Н. В. Плужников, В. И. Шадрин. Юкагиры // Народы Северо-Востока Сибири / ред. Е. П. Батьянова, В. А. Тураев. ИЭА РАН. М.: Наука, 2010.
  • Туголуков В. А. Кто вы, юкагиры? М.: Наука, 1979
  • Юкагиры. Историко-этнографический очерк / З. В. Гоголев, И. С. Гурвич и др.; ред. А. П. Окладников. Новосибирск: Наука, 1975

Манбалар