Shtark effekti
Штарк эффекти - ташқи электр майдони мавжудлиги сабабли атомлар ва молекулаларнинг спектрал чизиқларининг бўлиниши ҳодисасидир. Бу Зеэман эффектининг электр майдон аналоги бўлиб, магнит майдон мавжудлиги сабабли спектрал чизиқ бир нечта компонентларга бўлинади. Дастлаб статик ҳолат учун ишлаб чиқилган бўлса-да, у вақтга боғлиқ электр майдонларининг таъсирини тасвирлаш учун кенгроқ йўналишда ҳам қўлланади. Хусусан, Штарк эффекти плазмадаги зарядланган зарралар томонидан спектрал чизиқларнинг босимининг кенгайиши (Штарк кенгайиши) учун жавобгардир.
Штарк эффекти биринчи марта 1913-йилда кашфиёти учун 1919-йилда физика бўйича Нобел мукофотига сазовор бўлган Ёханнес Штарк томонидан кузатилган. Штарк эффекти квант механик эффектидир ва уни атом ёки молекуланинг электр дипол моменти билан электр майдонининг ўзаро таъсири билан изоҳлаш мумкин. Электр дипол моменти атом ёки молекуладаги заряднинг ажралиш ўлчовидир. Электр майдони қўлланилганда, атом ёки молекуланинг электр дипол моменти майдонга тўғри келади. Бу ҳизаланиш атом ёки молекуланинг энергия даражаларининг бўлинишига олиб келади. Спектрал чизиқ бўлинадиган компонентлар сони атом ёки молекуланинг квант рақамларига ва электр майдонининг кучига боғлиқ.

Штарк эффекти бир қатор иловаларга эга. Ундан атомлар ва молекулаларнинг тузилишини ўрганиш, электр майдонларининг кучини ўлчаш, оптик модуляторлар ва лазерлар каби янги технологияларни ишлаб чиқишда фойдаланиш мумкин.
Штарк қурилмасининг хусусиятлари:
Штарк эффекти Штарк қурилмаси орқали яққол намоён бўлади. Разряд трубкасидаги газ ёруғланиш берганда кучли ионланиш юз беради. Бунинг оқибатида трубка ичида майдонларни кучли қилиб туришга имконият йўқ. Штарк бунинг йўлини топди: кучли ионланиш билан ёруғланиш трубканинг бир четига йўпланди, кучли майдон эса ионлар бўлмаган қисмида ҳосил қилинган, демак бу қисмда юқори кучланишни сақлаб туриш мумкин; босимлар фарқи ҳайдаш йўли билан ўзгартирилмасдан сақланган. ёруғлик чиқарадиган зарралар тешиклар орқали кирғизиб турилган.
Штарк эффекти қўлланадиган баъзи соҳалар:
Спектроскопия: Штарк эффекти атомлар ва молекулаларнинг спектрал чизиқларини бўлиш орқали тузилишини ўрганиш учун ишлатилиши мумкин. Ушбу маълумот атом ёки молекуладаги электронларнинг энергия даражасини аниқлаш учун ишлатилиши мумкин.
Электр майдонини ўлчаш: Штарк эффекти электр майдонларининг кучини ўлчаш учун ишлатилиши мумкин. Бу электр майдонининг мавжудлигида спектрал чизиқларнинг бўлинишини ўлчаш орқали амалга оширилади.
Оптик модуляторлар: Штарк эффекти оптик модуляторларни яратиш учун ишлатилиши мумкин. Оптик модуляторлар ёруғликнинг поларизациясини ёки интенсивлигини ўзгартириш учун ишлатилиши мумкин бўлган қурилмалардир. Улар телекоммуникация ва оптик ҳисоблаш каби турли хил иловаларда қўлланади.
Лазерлар: Штарк эффекти лазерларни яратиш учун ишлатилиши мумкин. Лазерлар — бу жуда тор тўлқин узунликдаги ёруғлик чиқарадиган қурилмалар. Улар тиббий жарроҳлик ва ишлаб чиқариш каби турли хил иловаларда қўлланади.
Манбалар
| Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
Адабиётлар
- Г. С. Ландсберг. Оптика. Тошкент — „Ўқитувчи“ — 1981.
- С. Э. ФришваА. В. Тиморева. Умумийфизикакурси. ИИИ том. ЎзССР" Ўртаваолиймактаб" давлатнашриёти — 1962.
| Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |