Ziyosfera

Shushtar

Шуштар (форсча: شوشتر‎‎)[а] Эроннинг Хузистон устони Шуштар шаҳристони Марказий туманидаги шаҳар. Ҳам шаҳристон, ҳам туман маркази вазифасини бажаради[3].

Шуштар

شوشتر
Шаҳар
32°02′42″Н 48°51′34″Э / 32.04500°Н 48.85944°Э / 32.04500; 48.85944
Мамлакат Эрон
устон Хузистон
шаҳристон Шуштар
бахш Марказий туман
Ҳукумат
Расмий тил(лар)и форс тили
Аҳолиси
 (2016)
 101 878[1]
Вақт минтақаси УТC+3:30
Телефон коди +98
Shushtar xaritada
Shushtar
Шуштар

2006-йилги миллий аҳолини рўйхатга олиш вақтида шаҳар аҳолиси 21 511 хонадонда яшовчи 94 124 кишини ташкил қилган[4]. 2011-йилги аҳолини рўйхатга олишда 26 639 та хонадондан иборат 106 815 киши бор эди[5]. 2016-йилги аҳолини рўйхатга олиш вақтида 28 373 та хонадонга бўлинган 101 878 киши истиқомат қилган[1].

Шуштар қадимий қал’а шаҳар бўлиб, вилоят маркази Аҳвоздан тахминан 92 километр (57 ми) узоқликда жойлашган. Унинг ўтмишдаги қишлоқ хўжалиги ҳосилдорлигининг катта қисми Эрондаги биринчи тўғон кўприги бўлган Банди Қайсарда жойлашган суғориш тизимидан олинган.[6]. Шуштар тарихий гидравлика тизими Юнесконинг Жаҳон мероси рўйхатига киритилган 13 та обектдан иборат.

Тарихи

Элам даврида Шуштар Адамдун номи билан танилган[манба керак]. Аҳамонийлар даврида унинг номи Šуркутир бўлган[манба керак]. Анъанага кўра, Шуштарга афсонавий шоҳ Ҳўшанг Суза (ака Шуш)ни қургандан сўнг асос солилган. „Шуштар“ номи „Шушдан ҳам гўзал“ маъносини билдирувчи қиёсий шакл бўлган[7]. Жозеф Маркварт ҳам Шуштар номини Шушдан олинган, лекин бир оз бошқача маънода, „-тар“ қўшимчаси йўналишни билдирувчи деб талқин қилган[7]. Шаҳарнинг арабча номи Тустар форсча Шуштар шаклига мослашган[7].

Шуштар Плиний Элдер тилга олган „Состра“ бўлиши мумкин[7]. Сурёний адабиётда Несториан епископлиги сифатида ҳам танилган[7].

Сосонийлар даврида у Қарун дарёси бўйидаги орол шаҳар эди ва ёзги пойтахт бўлиш учун танланган. Дарё шаҳар атрофида хандақ ҳосил қилиш учун канализация қилинган, Шуштарга кўприклар ва асосий дарвозалар шарқ, ғарб ва жанубда қурилган. Яқин атрофдаги бир нечта дарёлар қишлоқ хўжалигини кенгайтириш учун қулайдир; асосий экин бўлмиш шакарқамиш етиштириш 226-йилга бориб тақалади. Дарёни уйлар ва биноларнинг шахсий сув ҳавзалари билан боғлайдиган, маиший эҳтиёжлар ва суғориш учун, шунингдек асосий дарвозалар ёпилган уруш даврида сув билан таъминлаш, сақлаш ва суғориш учун сув етказиб берувчи коризлар деб номланган ер ости каналлари тизими қурилган. Бу ганотларнинг изларини ҳозир ҳам баъзи уйларнинг ўрнида топиш мумкин.

Халифалик даврида Шуштар Хузистон таркибига кирган етти кувардан бирининг маркази эди[7]. Унинг кураҳи шимолий Хузистон текислигининг шарқий чеккасини қамраб олган бўлса керак[8]:178. Бугунги кунда бу ҳудудда ярим кўчманчи одамлар яшайди – бу Муқаддасийнинг Шуштарга тобе бўлган „ҳеч қандай шаҳарча йўқ“ деб ёзганини тушунтириб бериши мумкин[8]:178.

Тарихан Шуштар Хузистоннинг энг муҳим тўқимачилик шаҳарларидан бири бўлган[8]:185.  Ўрта асрлар давомида муаллифлар Шуштарда ишлаб чиқарилган турли тўқимачилик маҳсулотларини доимий равишда санаб ўтишган[8]:185.  Масалан, ал-Истахрий (тах. 933-йилда) дибож (кимхоб) ва тираз, ал-Муқаддасий (тах. 1000-йилда) дибож, анмат (гилам), пахта ва Марв услубидаги кийимларни ва Ҳофизи Абру (тах. 1430-йилда) дибож, тираз ва ҳарирни (ипак) ёзиб қолдирган[8]:183  Шуштарнинг тижорат аҳамияти унинг 933-йилда кисва (Каъба учун нақшли қоплама) ишлаб чиқариш учун танлангани билан эътироф этилган. Бу сиёсий аҳамиятга эга бўлган катта шараф эди[8]:185–6.

Ал-Муқаддасийнинг маълумотларига кўра, Шуштарнинг ўртасида қабристон бўлган[8]:338–9. Нанетте Мари Пйне бу кўринадиган даражада ғайриоддий ҳодиса эмаслигини айтади: Эроннинг бу қисмида қабристонлар кўп учрайди. энг баланд ерга, баъзи жойларда сув сатҳи кўтарилмаслиги учун, баъзиларида эса экин майдонларини ишлаб чиқаришдан маҳрум қилмаслик учун қўйилган“[8]:339.  Шуштар мисолида, қабристон энг баланд ер ернинг ўртасида, Парфия ва Сосонийлар истилоси натижасида вужудга келган турар-жой тепалиги тепасида бўлган[8]:339  Ал-Мақдисий ҳам Шуштар масжидининг „газма савдогарлари ҳудудидаги бозорлар ўртасида“ жойлашганини таърифлайди[8]:339. Шаҳар дарвозаси ёнида иккинчи газлама бозори жойлашган эди[8]:339 Мато тўлдирувчилар майдони яқин атрофдаги кўприк ёнида жойлашган эди[8]:339.

Ал-Муқаддасийнинг Шуштарни хурмо, узум ва ситрон каби мевали боғлар билан ўралган деб таърифлаган[8]:337–8.  Муқобил қўлёзмада „нозик анорлар“ ва „юқори ноклар“ ҳам келтирилган[8]:339.

Ибн Баттута зиёрат қилиб, „Дарёнинг икки қирғоғида боғлар ва сув ғилдираклари бор, дарёнинг ўзи чуқур ва унинг устида, саёҳатчилар дарвозасига олиб боради, қайиқлар устида кўприк бор“, деб таъкидлаган[9].

Қадимий қал’а деворлари Сафавийлар даврининг охирида вайрон қилинган.

1831-йилги вабо эпидемияси

1831-йилда вабо эпидемияси Шуштарни вайрон қилиб, шаҳар аҳолисининг ярмига яқинини нобуд қилди. Шуштар вабоси пайтида мандаий жамоаси айниқса қаттиқ таъсир кўрсатди, чунки уларнинг барча руҳонийлари вабодан ўлган эди. Ўлган руҳонийнинг тирик қолган ўғли Яҳё Биҳрам Шуштарда мандаий руҳонийлигини жонлантиришга киришди[10].

1800-йилларнинг охиридан ҳозиргача бўлган даври

Шуштар 1887-йилда ташкил этилган Қарун пароход хизматидан фойдаланган[7]. Бу қайиқлар оқимнинг юқори томонидаги энг узоқ нуқтаси эди ва юкларни шу ерга тушириш ва карвон орқали қуруқликка жўнатиш керак эди[7]. У Эроннинг жануби-ғарбий қисмидаги асосий савдо марказига айланди ва 1938-йилга келиб унинг аҳолиси 28 минг кишига етди[7]. 20-аср бошларида шаҳар Ҳайдарий ва Неъматий гуруҳлари ўртасидаги тартибсизликлардан азият чекди[7]. Оддий Ҳайдарий-Неъматий рақобати Шуштарда ҳам сиёсий тус олди, чунки Ҳайдарийлар араб ва монархия тарафдори, неъматийлар эса Бахтиёрий ва конституцияпараст эди[7].

Транс Эрон темир йўли қуриб битказилиши билан Шуштар таназзулга юз тута бошлади[7]. Темир йўл Шуштарни айланиб ўтиб, Аҳвоз фойдасига Шуштарнинг савдо аҳамиятини ўз зиммасига олди ва Шуштар аҳолиси камайиб кетди[7].

Банди Қайсар

Шуштар тарихий гидротехника тизимининг харитаси

Баъзилар фикрича, Банди Қайсар („Қайсар тўғони“) Рим томонидан қурилган арк кўприги [чунки унинг қурилишида Рим асирлари қўлланган] ва мамлакатда уни тўғон билан бирлаштирган биринчи кўприк ҳисобланади[6]. Сосоний Шоҳ Шопур И Рим императори Валерианни мағлуб этганида, у асирга олинган Рим аскарларига 500 метрдан ортиқ чўзилган катта кўприк ва тўғон қуришни буюргани айтилади[11]. Форс ҳудудида чуқур жойлашган бўлиб, Римнинг типик қурилиш техникасини намойиш этувчи иншоот энг шарқий Рим кўприги ва Рим тўғонига айланди[12]. Унинг икки мақсадли дизайни Эрон қурилиш муҳандислигига катта таъсир кўрсатди ва Сосонийларнинг сувни бошқариш усулларини ишлаб чиқишда муҳим рол ўйнади[13]. Анъанавий ҳисоб баҳсли бўлса-да, уни қуришда Рим ҳарбий асирлари иштирок этгани ақл бовар қилмайди[7].

Эроннинг энг тез оқар дарёси бўлган Қарун устидаги тахминан 500 м узунликдаги сув тўғони Шуштар тарихий гидравлика тизимининг асосий структураси бўлиб, Шуштар қишлоқ хўжалиги учун унумдор бўлган[14] ва 2009-йилда УНЕСCО томонидан Жаҳон мероси рўйхатига киритилган йирик суғориш мажмуаси эди[15]. Аркали устки иншоот Пасаргада ва Сосонийлар пойтахти Ктесифон ўртасидаги муҳим йўл бўйлаб ўтган[16]. Ислом даврида[17] кўп марта таъмирланган тўғон кўприги 19-аср охирида фойдаланишдан чиқиб кетди, бу эса мураккаб суғориш тизимининг дегенерациясига олиб келди[18].

Қадимги асарларни ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритиш

2009-йил 26-июн куни УНЕСCО Жаҳон мероси қўмитасининг йиллик йиғилишида Шуштар тарихий гидравлика тизими номи билан рўйхатга олинган Шуштарнинг қадимий асарлари ЮНЕСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатида 1315-рақам билан Эроннинг ўнинчи асари сифатида киритилди[19].

Аҳолиси ва маданияти

Шуштар ҳунармандчилиги

Шуштар халқининг тақводорлиги унинг „Дорул мўминин“ лақабини олишига сабаб бўлган[7].

Маҳаллий урф-одатлар қадимги Рим мустамлакачиларига, шунингдек, Банди Қайсар қурилиши ва брокар ишлаб чиқариш техникасининг жорий этилишига тегишли[7].

Тарихан, Шуштарнинг Субби Куш маҳалласи асрлар давомида мандаийлар жамоасининг уйи бўлган, гарчи мандаийлар эмиграция туфайли у ерда 21-асрда яшамаган бўлсалар ҳам[10]. Шуштарнинг энг машҳур мандаий руҳонийларидан бири Рам Зиҳрун эди[20]:140.

Иқлими

Шуштар иссиқ ярим қуруқ иқлимга эга (Кöппен иқлим таснифи БШ) ёзи жуда иссиқ ва қиши юмшоқ. Қишда баъзан тунда совуқ бўлади, аммо қишда қор ёғмайди. Ёмғир Эрон жанубидаги аксар ҳудудга қараганда кўпроқ, лекин деярли фақат ноябрдан апрелгача бўлган даврга тўғри келади, лекин баъзида у ойига 250 миллиметр (9.8 ин) ёки йилига 600 миллиметр (24 ин) дан ошиши мумкин[21].

Машҳур кишилари

  • Сайид Бузург Маҳмудий, Анестезиолог. Америкалик рафиқаси Бетти ва уларнинг қизи Моҳтобни Эронга олиб кетиб, уларни гаровда ушлаб турганликда айбланмоқда
  • Муҳаммад Али Мўсовии Жазойирий, Шиаларнинг ўн икки имомидан бири
  • Муҳаммад Али Имом Шуштарий, тарихчи ва диний олим
  • Саҳл Шуштарий, илк классик сўфий тасаввуфчиси
  • Қози Нуруллоҳ Шустарий, таниқли шиа фақиҳи (юрист) ва олими
  • Нематуллоҳ Жазойирий, таниқли шиа олими
  • Муҳаммад Тақи Шуштарий, эронлик ўн икки шиа олимидан бири
  • Шайх Жафар Шуштарий, таниқли шиа олими

Эслатмалар

  1. ↑ Шūштар, Шūстар ва Шооштар шаклида ҳам романизация қилинади[2]

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1395 (2016)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2019-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
  2. ↑ Шуштар cан бе фоунд ат ГЕОнет Ном Сервери, ат тҳис линк, бй опенинг тҳе Адванcед Сеарч бох, энтеринг "-3085511" ин тҳе "Униқуэ Феатуре Ид" форм, анд cлиcкинг он "Сеарч Датабасе".
  3. ↑ Ҳабиби, Ҳассан „Аппровал оф тҳе организатион анд чаин оф cитизеншип оф тҳе элеменц анд униц оф тҳе натионал дивисионс оф Кҳузестан провинcе, cентеред ин тҳе cитй оф Аҳваз“ (фа). Исламиc Парлиамент Ресеарч Cентер. Министрй оф Интериор, Политиcал анд Дефенсе Cоммиссион оф тҳе Говернмент Боард. 2014-йил 17-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 25-январ.
  4. ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1385 (2006)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2011-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-сентябр.
  5. ↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1390 (2011)“ (фа) (Эхcел). Сйраcусе Университй. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2023-йил 15-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
  6. ↑ 6,0 6,1 Вогел 1987, с. 50
  7. ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 Крамерс, Ж.Ҳ. „СҲУСҲТАР“, . Тҳе Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Вол. ИХ (САН-СЗЕ). Леиден: Брилл, 1997 — 512–3-бет. ИСБН 90-04-10422-4. Қаралди: 2022-йил 18-май. 
  8. ↑ 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 Пйне, Нанетте Мариэ. Тҳе импаcт оф тҳе Селжуқ инвасион он Кҳузестан: ан инқуирй инто тҳе ҳисториcал, геограпҳиcал, нумисматиc, анд арчаэологиcал эвиденcе, 1982. Қаралди: 2021-йил 2-сентябр. 
  9. ↑ Баттутаҳ, Ибн. Тҳе Травелс оф Ибн Баттутаҳ. Лондон: Пиcадор, 2002 — 64-бет. ИСБН 9780330418799. 
  10. ↑ 10,0 10,1 Буcклей, Жорунн Жаcобсен. Тҳе Мандаэанс: анcиэнт техц анд модерн пеопле. Охфорд Университй Пресс, 2002. ИСБН 0-19-515385-5. ОCЛC 65198443. 
  11. ↑ Смитҳ 1971, сс. 56–61; Счниттер 1978, с. 32; Клеисс 1983, с. 106; Вогел 1987, с. 50; Ҳартунг & Курос 1987, с. 232; Ҳодге 1992, с. 85; О'Cоннор 1993, с. 130; Ҳуфф 2010; Крамерс 2010
  12. ↑ Счниттер 1978, с. 28, фиг. 7
  13. ↑ Импаcт он cивил энгинеэринг: Ҳуфф 2010; он wатер манагемент: Смитҳ 1971, сс. 60ф.
  14. ↑ Ленгтҳ: Ҳодге 1992, с. 85; Ҳодге 2000, сс. 337ф.; эхтенсиве ирригатион сйстем: О'Cоннор 1993, с. 130
  15. ↑ Cентре, УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге „Шуштар Ҳисториcал Ҳйдраулиc Сйстем“. УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Cентре.
  16. ↑ Ҳартунг & Курос 1987, с. 232
  17. ↑ Ҳартунг & Курос 1987, с. 246
  18. ↑ Ҳодге 1992, с. 85; Ҳодге 2000, сс. 337ф.
  19. ↑ Cентре, УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге „Шуштар Ҳисториcал Ҳйдраулиc Сйстем“ (эн). УНЕСCО Wорлд Ҳеритаге Cентре. Қаралди: 2023-йил 9-январ.
  20. ↑ Буcклей, Жорунн Жаcобсен. Тҳе греат стем оф соулс: реcонструcтинг Мандаэан ҳисторй. Горгиас Пресс, 2010. ИСБН 978-1-59333-621-9. 
  21. ↑ „اداره کل هواشناسی استان چهارمحال و بختیاری“. www.чбмет.ир. 2020-йил 6-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 30-май.
Викиомборда „Шуштар“ мавзуси бўйича медиафайллар бор.

Адабиётлар

  • Ҳартунг, Фритз; Курос, Гҳ. Р. (1987), „Ҳисторисче Талсперрен им Иран“, ин Гарбречт, Гüнтҳер (муҳ.), Ҳисторисче Талсперрен, 1-жилд, Стуттгарт: Верлаг Конрад Wиттwер, 221–274-бет, ИСБН 3-87919-145-Х
  • Ҳодге, А. Тревор (1992), Роман Ақуэдуcц & Wатер Супплй, Лондон: Дуcкwортҳ, 85-бет, ИСБН 0-7156-2194-7
  • Ҳодге, А. Тревор (2000), „Ресервоирс анд Дамс“, ин Wикандер, Öржан (муҳ.), Ҳандбоок оф Анcиэнт Wатер Течнологй, Течнологй анд Чанге ин Ҳисторй, 2-жилд, Леиден: Брилл, 331–339 (337ф.)-бет, ИСБН 90-04-11123-9
  • Ҳуфф, Диэтрич (2010), „Бридгес. Пре-Исламиc Бридгес“, ин Яршатер, Эҳсан (муҳ.), Энcйcлопæдиа Ираниcа
  • Клеисс, Wолфрам (1983), „Брücкенконструктионен ин Иран“, Арчитеcтура, 13: 105–112 (106)
  • Крамерс, Ж. Ҳ. (2010), „Шуштар“, ин Беарман, П. (муҳ.), Ислом энсиклопедияси (2нд-нашр), Брилл Онлине
  • О'Cоннор, Cолин (1993), Роман Бридгес, Cамбридге Университй Пресс, 130 (Но. Э42)-бет, ИСБН 0-521-39326-4
  • Счниттер, Никлаус (1978), „Рöмисче Талсперрен“, Антике Wелт, 8 (2): 25–32 (32)
  • Смитҳ, Норман (1971), А Ҳисторй оф Дамс, Лондон: Петер Давиэс, 56–61-бет, ИСБН 0-432-15090-0
  • Вогел, Алехиус (1987), „Диэ ҳисторисче Энтwиcклунг дер Геwичцмауэр“, ин Гарбречт, Гüнтҳер (муҳ.), Ҳисторисче Талсперрен, 1-жилд, Стуттгарт: Верлаг Конрад Wиттwер, 47–56 (50)-бет, ИСБН 3-87919-145-Х

Ҳаволалар


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi