Полифемус. Пиазза Армерина (Сицилия) яқинидаги Вилла дел Cасаледан Рим мозаикаси. 4-мил. авв
Полифемус. Капут. Иоханн Тисчбеин, 1802-йил
Одиссей ва сиклоплар Полифемус . Гуруч. Жон Флаксман, 1810-йил

Сиклоплар[1][2] ёки киклоплар[3] (“юмалоқ кўзли”, қадимги юнонча: κύκλος қадимги юнонча: κύκλος - “доира” ва όψις - “кўз”) - қадимги юнон мифологиясида[4] белгилар гуруҳлари, турли хил версияларда илоҳий мавжудотлар (Гея ва Уран болалари) ёки алоҳида халқ.

Кекса сиклоплар

Сиклоплар учта бир кўзли дев[5], Гея ва Ураннинг авлодлари[6]: Арг (қадимги юнонча: Ἄργης қадимги юнонча: Ἄργης, “Порланувчи”), Бронт (Βρόντης, “Момақалдироқли”) ва Стероп (Στερόπης, “Ёрқин”)[7].

Туғилгандан сўнг дарҳол Сиклопларни оталари боғлаб, тартарга ташладилар[8]. Улар Уран ағдарилганидан кейин титанлар томонидан озод қилинди, лекин яна Кронос томонидан занжирбанд қилинди[9].

Зевс Кронос билан ҳокимият учун курашни бошлаганида, онаси Гаянинг маслаҳати билан Титанларга қарши урушда Олимпия худоларига ёрдам бериш учун Сиклопларни Тартардан олиб чиқди. Сиклоплар Зевс учун момақалдироқларни (момақалдироқ ва чақмоқ)[10] ясадилар ва у титанларга ташлади. Улар Ҳадес учун дубулға ва Посейдон учун тридент ясашди[11], Гефест ва Афинага ҳунармандчиликни ўргатишди[12].

Титаномахия тугагандан сўнг, Сиклоплар Зевсга момақалдироқ қуролларини ясаш учун хизмат қилишда давом этдилар. Бронт ва Стероп Гефест гроттосида сохта темир сифатида тилга олинади[13].

Ноннада, Диониснинг ҳинд юриши иштирокчилари - сиклоплар орасида Бронт ва Стероп тилга олинади[14]. Бронт Дериадеяни яралади[15]. Каллимах Бронтус Артемидани тиз чўкиб асраганини таъкидлайди[16].

Ҳелланикга кўра, белги Сиклоп Ураннинг ўғли[17].

Пирагмон (Пйракмон) - сиклоплардан бири, Гефест гроттосида темирчи[18].

Сиклопларнинг ўлими

Зевс Аполлон Асклепийнинг ўғлини момақалдироқ билан[19] урганидан кейин Циклоплар Аполлон томонидан тўхтатилган (ва бу момақалдироқни айнан сиклоплар ясаган). Ёки бу Файтон[20] ни ўлдирган перун эди. Ферекиднинг сўзларига кўра, Аполлон Сиклопларнинг болаларини ўлдиради[21].

Уларнинг Перунс қўрғонидаги ўрнини Гефест эгаллади. Овиднинг сўзларига кўра, улар (Бронт, Акмонид ва Стероп) Сицилияда яшайдилар[22]. Сиклопларнинг қурбонгоҳи Коринфда эди[23].

Сиклоп одамлари

Гомер томонидан Одиссейда акс эттирилган версиялардан бирига кўра, Сиклоплар бутун халқни ташкил этган. Уларнинг орасида энг машҳури Посейдоннинг шафқациз ўғли Полифем, Одиссей уни ягона кўзидан маҳрум қилган.

Аримаспияликларнинг скиф халқи ҳам бир кўзли ҳисобланган. Арслон-Тошдан келган семит бир кўзли иблис тасвири бор[24].

Мифнинг келиб чиқиши

Германиянинг Мюнхен шаҳридаги Геллабунн ҳайвонот боғида намойиш этилган Малта пигми филининг бош суяги.
Мамонтнинг бош суяклари (Сиклоплар афсонаси)

Бошқа мифологиялардаги бир кўзли персонажлар

  • Тожик мифологиясида девлар “Дев” ёки “Деви-якчишма” бир кўзли сиклоплар деб аталади. Дев тоғларда яшайди ва кўзини очиб ухлайди.
  • Балор, ирланд мифологик фигураси. У ягона кўзи билан ўлдириши мумкин эди. Уни набираси ўлдириши башорат қилинган эди, шунинг учун у невараларини ўлдиришга ҳаракат қилди. Бироқ улардан бири, Луг, Маг Туиредҳ иккинчи жангида тирик қолди ва уни ўлдирди.
  • Немис ва Скандинавия фолклорида (афсона), баъзан Хаген ёки Хогни, Ҳöгни, Бургундия жангчиси бир кўзли сифатида тасвирланган.
  • Хитоцуме-козо, япон фолклоридаги йиртқич ҳайвонлар (обаке). Уларнинг пешонасининг ўртасида фақат битта кўз бор эди.
  • Жиан (қуш), Хитой мифологиясида бир кўзли ва бир қанотли қуш. Бундай қушларнинг бир жуфти бир-бирига боғлиқ ва ажралмас эди.
  • Лихо - славян мифологиясида ёвуз тақдир ва муваффақияцизликнинг тимсолидир. Машҳур бир кўзли (бир кўзчали) - рус мифологиясида ёвузлик, бахцизлик руҳи, қайғу тимсоли. Машҳур ва одамга ўхшаш ва ундан сезиларли даражада фарқ қилади. Бир кўзли гигант ёки узун бўйли, қўрқинчли, бир кўзли нозик аёл сифатида машҳур бўлиб кўринади[25]. Лихо одамнинг ёнида бўлса, уни турли хил бахцизликлар таъқиб қила бошлайди. Лихо кўпинча бундай одамга боғланиб қолади ва уни бутун умри давомида қўрқитади. Рўйхатга олинган А. Н. Афанасев эртак “Лихо бир кўзли” - машҳур бир кўзли ёввойи каннибал аёл сифатида тасвирланган; у овқатланмоқчи бўлган одам томонидан кўр бўлиб қолди. Тахминларга кўра, тасвир жаҳон фолклоридан Полифем ва Одиссей сиклоплари ҳақидаги афсонадан келган[26].
  • Один, Умумжаҳон донолик манбаи сувларига кириш эвазига улкан Мимирга кўзини берган немис пантеонининг худоларининг отаси.
  • Кантабрия мифологиясида ёвузлик ва шафқацизликнинг тимсоли бўлган узун соқолли ва қизил сочли бир кўзли дев Оянкану.
  • Псоглав, серб мифологиясида бир кўзли, ит бошли йиртқич ҳайвон.
  • Туркий тилларда, жумладан, қозоқ, турк ва озарбайжон мифологиясида (қўрқут бобомнинг умумий ўғуз китоби) ва ёқутда (Олонхо) бир кўзли жониворлар, жумладан, “Бобом Қўрқутнинг китоби” ўғуз достонидаги Тепеғоз йиртқич ҳайвони ва ёвузлик учрайди. Абасй махлуқлари (шунингдек, абасй, якут. абаагй) (Олонхо) - Ёқут мифологиясида ўз қабила ва уруғларида, ўз хонадони билан яшайдиган юқори, ўрта ва қуйи дунёнинг ёвуз руҳлари[27]. Ёқутларнинг ғояларига кўра, улар личинкадек бўйли одамнинг кўринишига эга[28]. Туркий афсоналардан Тепеғоз (Озарб. Тапағоз, турк тилида. Тепеғоз) - туркий мифологиядаги бир кўзли дев (дев), унинг ҳикояси Тепеғознинг одамни ғорга, унинг уясига овқатланмоқчи бўлган ғорга ҳайдаб юбориши, лекин одамнинг ғорга бир нуқта қўйиб, уни кўр қилиб қўйиши билан боғлиқ. Унинг ягона кўзи ва ғордан чиқиб, устига қўй терисини ташлади. “Тепа” сўзи туркий тиллардан таржимада “тож”, “ғоз” эса “кўз” деган ма’нони англатади[29]. Тепеғоз афсонасида Одиссей ва Полифем ҳақидаги мифнинг барча элементлари учрайди[30]. Немис шарқшуноси Гейнрих Фридрих фон Диц, эҳтимол Гомер Депе ҳақидаги эртакни эшитиб, ўғуз туркий қабилаларидан биридан Полифем ҳақидаги афсонани (айниқса, Сиклопларнинг бутун тасвирини эмас, балки Полифем ҳақида) ўзлаштирган бўлиши мумкинлигини тахмин қилди[31].
  • Эвенк мифологиясида чулуғи бор - бир кўзли ва бир оёқли одамсимон йиртқич ҳайвон, кўпинча жуда узун бўйли.

Адабиётда

Бадиий адабиётда лотинча “сиклоплар”дан фойдаланиш кенг тарқалган. “Сиклоплар” сўзи рус тилида қадимги юнон мифларининг лотин тилидан таржималаридан пайдо бўлган. Масалан, Пушкиннинг “С иклоплар” шеʻри бор ва 6-синф учун адабиёт бўйича мактаб дарсликларида “Одиссей Сиклоплар оролида” ҳикояси берилган (қадимги юнон тилидан В. Жуковский)[32]. Ихтисослашган ва тарихий адабиётларда қадимги юнон мифларини тасвирлашда улар асосан киклопларнинг бевосита юнонизмидан фойдаланадилар.

Кинода

  • Синбаднинг еттинчи саёҳати
  • Сиклоплар
  • Титанларнинг ғазаби
  • Перси Жексон ва ҲАЙВОНЛАР денгизи
  • Одиссей

Манбалар

  1. ↑ несобственное произношение латинского варианта циклоп (лотинча: cйcлōпс)
  2. ↑ М. В. Белкин, О. Плахотская. „Еврипид“, . Античные писатели. Словарь. СПб: Лань, 1998. 
  3. ↑ Фридрих Любкер. Иллюстрированный словарь античности — М.: «Эксмо», 2005. — C. 996.
  4. ↑ Мифы народов мира. М., 1991-92. В 2 т. Т.1. С.648-649,Любкер Ф. Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т.1. С.399-400
  5. ↑ Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека И 1, 2 далее
  6. ↑ Титаномахия, фр.1 Ивлин-Уайт
  7. ↑ Гесиод. Теогония 139—140
  8. ↑ Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека И 1, 2
  9. ↑ Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека И 1, 5
  10. ↑ Гесиод. Теогония 141
  11. ↑ Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека И 2, 1
  12. ↑ Орфика, фр.179 Керн = Прокл. Комментарий к «Кратилу» Платона 389б
  13. ↑ Вергилий. Энеида ВИИИ 425
  14. ↑ Нонн. Деяния Диониса ХИВ 60
  15. ↑ Нонн. Деяния Диониса ХХВИИИ 193—218
  16. ↑ Каллимах. Гимны ИИИ 75
  17. ↑ Схолии к Гесиоду. Теогония 139 // Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.823
  18. ↑ Вергилий. Энеида ВИИИ 425; Валерий Флакк. Аргонавтика И 582; Стаций. Фиваида ИИ 599; Клавдиан. Похищение Прозерпины И 241
  19. ↑ Гесиод. Перечень женщин, фр.52, 54а М.-У.; Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека ИИИ 10, 4; Диодор Сицилийский. Историческая библиотека ИВ 71, 3
  20. ↑ Первый Ватиканский мифограф ИИ 16, 6
  21. ↑ Лосев А. Ф. Мифология греков и римлян. М., 1996. С.527
  22. ↑ Овидий. Фасты ИВ 288
  23. ↑ Павсаний. Описание Эллады ИИ 2, 1
  24. ↑ Яйленко В. П. Архаическая Греция и Ближний Восток. М., 1990. С.219
  25. ↑ Ср. сказку Афанасьева «Лихо одноглазое».
  26. ↑ Капица Ф. С. „Лихо“, . Тайны славянских Богов, Ваша тайна. М.: РИПОЛ классик, 2006 — 170—171-бет. ИСБН 5-7905-4437-1. 
  27. ↑ Левин М. Г., Потапов Л. П. Народы Сибири: этнографические очерки. — Изд-во Академии наук СССР, 1956. — С. 300.
  28. ↑ Мифы народов мира / Гл. ред. С. А. Токарев. — Советская Энциклопедия, 1991. — Т. 1. — С. 21-22. — 671 с.
  29. ↑ Депе-Гёз, персонаж общеогузского героического эпоса «Китаби-Деде Коркут». В восьмой главе эпоса под названием «Басат убивает Тепегёза» говорится о том как, пастух Сары чобан встречается в безлюдном месте с дочерью пери и совершает над ней насилие. От этой связи на свет появляется жестокий людоед, именуемый в народе Тепегёз, из-за единственного глаза на лбу. Рос он не по дням, а по часам. Причём когда его хотели разрубить мечом, он становился ещё больше. Сары чобан отказался от сына, и Тепегёз воспитывался у отца Альп Аруза, одного из предводителей огузов, на чьей земле он и был найден. Тепегёз нападал на караваны, пожирал путников. Лишь Басат, сын Альп Аруза, смог одолеть Тепегёза, ослепив и отрубив ему голову его же собственным мечом. Эта глава была опубликована в 1815 году, став первой опубликованной частью эпоса. Опубликовал её немецкий востоковед Генрих Фридрих фон Диц, который первым обнаружил её в рукописи эпоса «Китаби Деде Коркуд» ХВИ века, хранящейся в Дрезденской библиотеке, в Германии.
  30. ↑ C. Сcотт Литтлетон.. Годс, годдессес, анд мйтҳологй. Маршалл Cавендиш, 2005 — 356-бет. ИСБН 9780761475590. 
  31. ↑ Ҳеинрич Фриэдрич вон Диэз.. Денкwüрдигкеитен вон Асиэн ин Кüнстен унд Wиссенсчафтен, Ситтен, Гебрäучен. Ниcолаи, 1815 — 417-бет. 
  32. ↑ В. П. Полухина, В. Я. Коровина, В. П. Журавлев, В. И. Коровин „Одиссей на острове циклопов“, . Литература. 6 класс. Ч. 2.. М: Просвещение, 2012 — 202—216-бет. ИСБН 9785090202206.