Sinonimlar

Синонимлар (қадимги юнонча: σύν ва ὄνυμα — бир номли) — бир умумий маънога эга бўлган (денотатив маъноси бир хил), қўшимча (коннотатив) маъноси (экспрессив,) услубий ва бошқа муносабат кабиларни ифодаловчи хусусиятлари) билан ўзаро фарқланадиган тил бирликлари — сўз, ибора, синтактик бирлик ва бошқа, бошқатдан, қайта, қайтадан, янгидан, яна, такрор каби сўзлари синоним сўзлар ҳисобланади.

Тил бирликлари бир хил маънога эга бўлиш ҳодисаси синонимия дейилади. Бу ҳодиса қандай тил бирликларига хослигига қараб, лугавий (лексик) синонимия, фразеологик синонимия, синтактик синонимия кабиларга бўлинади. Ўзаро синоним бўлган сўзлар гуруҳи синонимик қатор дейилади. Синонимик қатор 2 ва ундан ортиқ сўзлардан ташкил топади. Мас, булоқ — чашма синонимик қатор 2 сўздан, юз, афт, башара, бет синонимик қатор эса кўп сўзлардан тузилган. Кўп маъноли сўзлар муайян маъноси ёки маънолари билан бир ёки бирдан ортиқ синонимик қаторга кириши мумкин. Битирмоқ сўзи бир маъноси билан тугатмоқ, тугалламоқ, тамомламоқ сўзлари қаторига, бошқа маъноси билан эса адо қилмоқ, йўқотмоқ, йўқ қилмоқ со'злари қаторига киради.

Синонимик қатордаги биринчи сўз бош сўз (асосий сўз) ҳисобланади. Бош сўз, одатда, ҳозирги адабий тилга мансублиги, эмоционал бўёқ, услубга кўра бетарафлиги ва шу каби хусусиятлари билан шу қатордаги бошқа сўзлардан фарқланади, ҳамда, худди шу хусусиятларига кўра тилда бошқаларига нисбатан кенг қўлланади. Чиройли, гўзал, ҳуснли, ҳусндор, хушрўй, кўҳли, зебо, сулув, соҳибжамол синонимик қаторда чиройли сўзи шундай белгиларга эга ва бош сўз ҳисобланади. Қолган сўзлар эса ҳар бири ўзига хос белги-хусусияти билан бошқаларидан фарқланади: гўзал сўзи белгини кучли (юқори) даража билан ифодалайди; барно, зебо сўзлари кўпроқ китобий услубга эга, сулув сўзи эса нисбатан кам қўлланади ва ҳоказо. Нутқда синонимларнинг ҳар биридан уларга хос белги, хусусиятларни ҳисобга олган ҳолда фойдаланиш муҳим аҳамиятга эга.

Яна қаранг

• Антонимлар