Sintagma

Синтагма (юн. сйнтагма — қандайдир бириккан, бирга қўшилган нарса) — 1) оғзаки нутқ ёки ёзилган матндан тегишли ран доирасида муайян интонационмазмуний бирлик сифатида ажратиб олинадиган бўлак, парча. Ушбу маънода С. бир сўздан, сўзлар гуруҳидан ва бир бутун гапдан иборат бўлиши мумкин. Айрим тадқиқотларда С. билан сўз бирикмасини тенглаштириш ҳоллари ҳам учрайди. Лекин нутқ жараёнини кузатиш С. ва сўз бирикмаси айнан бир нарса эмаслигини, ҳар доим ҳам бирбирига тенг келавермаслигини кўрсатади. Масалан, "Биз, ёшлар, мустақил ватанимизни севамиз" гапида 3 та С. ва 2 та сўз бирикмаси мавжуд. Минимал интонационмазмуний бирлик бўлган С.лар гапнинг ритмик гуруҳларини ташкил этади, яъни гапда қанча ритмик гуруҳ бўлса, шунча С. бўлади. Гапни С.ларга бўлувчи асосий воситаларга нутқ мелодикаси, тезлиги, мароми, пауза, сўз урғуси кабилар киради. С. қисмларининг бири (кўпинча, охиргиси) бош урғу (мантиқий урғу)га эга бўлади ва бу қисм С.нинг интонацион марказини ташкил қилади. С.лар унинг таркибидаги сўзларнинг ўзаро алоқасига кўра (предикатив С, атрибутив С, релятив С, обектив С); гапда тутган ўрнига кўра (тугалланма С, бошланма С); уларнинг интонацион занжирини шакллантириш турига кура (тугалланган С, тугалланмаган С, кириш С, зидловчи С, изохловчи С.) тавсифланади; 2) аникловчи — аниқланмиш алоқаси билан боғланган икки ёки ундан ортиқ тил бирликларининг изчиллиги; сўзлар изчиллиги (ташқи С.) ва морфемалар изчиллиги (ички С.) ўзаро фарутнади. Мас, "уйча" бирлиги ички С. бўлиб, ундаги "уй" — аниқланмиш, "ча" эса аникловчи қисмдир; "кичкина уй" бирлиги эса ташқи С. бўлиб, "уй" — аниқланмиш қисм, "кичкина" — аникловчи қисмдир. "С." терминини ушбу маънода дастлаб швейсариялик олим Ф.Д.Соссюр қўллаган. Синтагматика тил бирликларининг нутқ жараёнида о'заро бог'ланган ҳолда қо'лланишини текширади. Демак, лисоний бирликларнинг - масалан, со'зларнинг нутқ фаолиятида кетма-кет келиши, муайян тартибда жойлашиши синтагматика сифатида намоён бо'лади.

Синтагматикада лисоний бирликлар орасидаги муносабатлар аниқлиги ва изчиллиги билан ажралиб туради. қиёшланг: Мен истиқлол туфайли гуллаб яшнаётган Ватаннинг фарзандиман, Ко'риниб турибдики, нутқ фаолиятида муайян "ётиқ чизиққа" жойлашиб, муайян тартибда, мантиқий кетма-кетликда келган бирликлар орасидаги муносабат синтагматик муносабатни ҳосил қилади. Синтагматик муносабатлар доимо яққол та'сир қилиши - инсонда лисоний сезги уйг'отиши билан ҳам о'зига хосдир.

Ибодулла Мирзаев.

Синтагма сўзи франсуз тилидан келиб чиққан ҳисобланади. "Тартибланган гуруҳ", "тўплам", "қўшин", ёки "синтактик элемент" деган маънони англатади.

       Муҳаррам Қурбонова