Ziyosfera

Sitt al-Mulk

(Sitt Al-Mulkdan yoʻnaltirildi)

Ситт ал-Мулк (арабча: ست الملك‎‎); (970–1023) Фотимийлар маликаси эди. 1021-йилда ўгай укаси халифа ал-Ҳаким би-Амр Аллоҳ ғойиб бўлгач, у жияни Али аз-Зоҳирнинг ворислигини таъминлашда муҳим рол ўйнади ва 1023-йил 5-февралда вафот этгунга қадар давлатнинг амалдаги ҳукмдори вазифасини бажарган.

Оила ва эрта ҳаёт

У 970-йил сентабр/октабрда Ифриқия (ҳозирги Тунис)даги ал-Мансурия саройида, бўлажак бешинчи шаҳзода Низор оиласида туғилган. Фотимий имом–халифа, ал-Азиз Биллаҳ (ҳ. 975–996).[1][2] Унинг онаси номаълум Жаря канизак эди (умм валад), у катта эҳтимол билан Манбаларда тез-тез тилга олинган ас-Саййида ал-Азизийя (сўзма-сўз таржимаси — „ал-Азиз хоним“) билан аниқланган[3]. Ас-Саййида ал-Азизийя Мелкит насроний,[4] келиб чиқиши, эҳтимол, Византия юнонлари бўлган, эҳтимол бир оиладан бўлган. 965 йилгача у ерда Византияга қарши урушларда асирга олинган Сицилиянинг провинсия зодагонлари.[5] Маълумки, ас-Саййида ал-Азизийя буни рад этган. исломни қабул қилиш. Ал-Азизнинг унга бўлган муҳаббати катта эди, лекин тақводор мусулмонларнинг фикрини жанжал қилди, айниқса ал-Азиз Сурияда византияликлар билан урушаётган бир пайтда. Хабарларга кўра, унинг насронийлик эътиқоди унинг насроний ва яҳудийларга нисбатан бағрикенглиги ортида турганига шубҳа уйғотган, бу эса насроний Исо ибн Настуруснинг вазир этиб тайинланишигача борган.[6] 986 йилда унинг икки укаси Мелкит черковида юқори лавозимга тайинланди: Орест Патриархи] бўлди. Қуддус ва Арсениос Фустатнинг метрополит епископи, кейинроқ Искандария патриархи этиб тайинланган[7]. Ас-Саййида ал-Азизия ҳам Ситт ал-Мулкнинг укасининг онаси, ал-Азизнинг вориси ва вориси ал- Ҳаким би-Амр Аллоҳ (ҳ. 996–1021), лекин далиллар бунга қарши кўринади.[8][а], аммо замонавий тарихчилар Ҳайнц Халм ал-Ҳакимнинг онасини „юнон насронийси“ деб ҳисоблайди (гарчи алоҳида шахс бўлса ҳам) ал-Саййида ал-Азизийядан) ва ал-Ҳакимнинг амакилари Орест ва Арсениос[10][3], каби Майкл Бретт[11]. Бошқа томондан, ўрта аср тарихчиси Антакялик Яҳёнинг хабар беришича, ал-Ҳаким вафотидан кейин Ситт ал-Мулк либослар, китоблар ва кумуш литургикларни ҳадя қилган. Арсениосдан мерос бўлиб қолган ашёлар, бу унинг қариндошлигини билдиради[12]. Унинг онаси 995-йил ноябрида вафот этганида, тарихчи ал-Мақризий хабар беради, Ситт Ал-Мулк унинг қабрида бир ой ҳушёр турди. Малика онасидан чўри қиз Тақаррубни мерос қилиб олди, у унинг бош сирдоши ва саройда айғоқчи бўлди[1].

Ситт ал-Мулк туғилишидан бир йил олдин Фотимийлар қўшинлари Мисрни забт этишлари эди. 972–973 йилларда Фотимийлар саройи янги қурилган пойтахти Қоҳирада яшаш учун Ифриқиядан Мисрга кўчиб ўтди.[13] Ситт ал-Мулк шу тариқа ўтказди. унинг болалиги Нил қирғоғидаги Қаср ал-Баҳр саройида,[14] ва кейинчалик Ғарбий саройда ўз хоналари бўлган. Қоҳирада.[15]

Ситт ал-Мулк отаси томонидан севилган,[16] ва унинг севимли қизи эди.[17] Ал-Азиз жуда кўп совғалар берди. ва унга бойлик ва ҳатто ҳарбий қисмни ўз ихтиёрига топширди.[2] Унинг бойлиги унга бир қанча хайрия жамғармаларини молиялаштириш имконини берди.[1] У ўзининг гўзаллиги билан машҳур эди,[18], лекин фотимийларнинг одатий амалиётига риоя қилган ҳолда, у сулолавий асоратлардан қочиш учун турмушга чиқмаган.[19] Ситт ал-Мулк отасининг очиқ фикрлилиги ва бағрикенглигини мерос қилиб олган,[20] ва фақат Фотимий сарой хонимлари орасида сиёсат билан шуғулланган кўринади. У ўз ҳукмронлиги даврида унга катта таъсир кўрсатган, буни насроний вазири Исо ибн Настурус ўз лавозимидан бўшатилгандан сўнг, унинг шафоати орқали ўз лавозимини тиклашга уринишидан кўриниб турибди (бунинг учун у 300 000 динор ихтиёрида бўлган). [21].

Ал-Ҳаким ҳукмронлиги

Халифа ал-Азиз 996-йил 13-октабрда Билбайсда тўсатдан вафот этди,[1][22] Византияга қарши экспедицияга тайёргарлик кўраётганда. шимолий Сурияда.[23][22] Унинг тўсатдан вафоти ворислик масаласини очди, чунки халифанинг тирик қолган ягона ўғли ал- Мансур ўн бир ёшда эди. Шунинг учун унинг ўгай синглиси Ситт ал-Мулк халифанинг ал-Муизз лий вориси бўлган шаҳзода Абдуллаҳнинг вояга етган ўғли бошқа номзодни қўллаб-қувватлади. -Дин Аллоҳ]] (Андоза:Ҳöкмрон), лекин ундан сал олдин вафот этган ва ал-Азизнинг тахтга киришига олиб келган. Араб йилномачиларининг ёзишича, у номаълум амакиваччасини севиб қолган ва унга уйланиш ниятида бўлган.[24] Маликанинг катта сарой аъёнлари ва сарой қўриқчиси билан Қоҳирага қайтиб келгани хабар қилинган. саройни назорат қилиб, ўз номзодини тахтга кўтаришга қарор қилди, бироқ ал-Мансурнинг устози бўлган эунух Баржавон унга тожни қўйиб, уни олдиндан танлади. ал-Азизнинг ўлими ҳақида хабар келиши биланоқ боланинг боши. Ал-Мансур шу тариқа ал-Ҳаким би-Амр Аллоҳ шоҳлик номи билан халифа бўлди, Ситт ал-Мулк эса уй қамоғига олинди.[1][25]

Шунга қарамай, кўп маълумотлар сақланиб қолмаган бўлса-да, ал-Ҳаким ҳукмронлигининг дастлабки даврида Ситт ал-Мулк ва унинг укаси ўртасидаги муносабатлар нормал ва ҳатто дўстона бўлган кўринади: 997 йилда у унга бой совғалар қилди ва Баржаван ҳукмронлигидан кўп ўтмай. 1000-йилдаги қотиллик ал-Ҳакимга ҳукумат тизгинини ўз қўлига олишга имкон берди, у унга йиллик даромади 100 000 олтин динорс бўлган мулклар берди.[26] 1000-йилда ал-Ҳаким ҳатто чўриларидан бирига уйланган.[3] Камида бир ҳолатда у ҳам давлат ишларидан бехабар бўлган укасига хабар бериш учун аралашиб қолган. вазир Абул-Ала Фаҳд ибн Иброҳимнинг қатл этилишига, кейин эса Фаластин солиқ амалдорларидан катта миқдорда ундирилишига сабаб бўлган икки юқори мартабали амалдорнинг фитнаси.[27] 1013-йилда у акаси билан илгари исён кўтарган Жарроҳид бошлиғи ал-Ҳасан ибн Муфаррижни кечириш учун воситачилик қилди. отаси Муфарриж ибн Даг'фал ибн ал-Жарроҳ билан бирга Фаластинда Фотимийлар ҳукмронлигини қўлга киритди.[28]

Бироқ кўп ўтмай ал-Ҳаким ҳукмронлиги даҳшат ва ўзбошимчалик билан ҳукмронликка айлана бошлади.[29] Халифа ҳайратланарли бир қатор тақиқлар чиқаргани сабабли давлат борган сари тартибсиз бошқарувдан азият чекди. жамоат жойларида овқатланиш ва қўшиқ айтишдан тортиб, итлар ва ҳаммомларгача, насронийлар ва яҳудийларни таъқиб қилишни бошлади (1009-йилда Муқаддас қабр черковининг вайрон бо'лиши билан якунланди), ўзидан мерос бўлиб қолган эски гвардияни амалдорлардан тозалади. ота бўлди ва таълимотга янгилик киритди, ҳаттоки баъзи Исмоилий диндорлари (кейинчалик Друзлар мазҳабини топдилар) томонидан унга берилган илоҳий мақомни қабул қилиш даражасига қадар.[30][31]

Натижада икки ака-ука бир-биридан ажралиб кетди.[29] Малика ал-Ҳакимнинг муросасиз сиёсатига қарши чиқди ва у унга ҳасад қилиб, унинг севишганлари борлигидан шубҳаланарди, шу жумладан унинг опа-сингиллари орасида. генераллар.[32] Иккиси ўртасидаги келишмовчиликка энг кўп ҳисса қўшган воқеа ворислик билан боғлиқ эди: 1013-йилда ал-Ҳаким амакиваччасини Абд ар-Раҳим” танлади. ибн Илёс, тайинланган меросхўр сифатида (валий ʿаҳд ал-муслимīн), тўғридан-тўғри ворислик чизиғини бузган ва бир асрлик прецедентни бекор қилган. кенгроқ сулоланинг эркаклари барча давлат ишларидан.[33][34] Ситт ал-Мулк ал- Ҳакимнинг омон қолган ўғли Али ва уни ва унинг онаси умм валад Руқайяни халифадан ҳимоя қилиш учун ўз саройига олиб кирди.[1][17] Ал-Ҳакимнинг аввалги севимлиси Молик ибн Саид ал. -Фариқий 1014/5-йилда бу билан боғлиқ бўлса керак: Қозилик бошлиғи лавозимига кўтарилган Молик қāḍī ва исмоилийлар бошлиғи. иэрархия дāʿī бошлиғи сифатида унга яқин бўлганликда айбланган (афтидан меросхўр танлашда унинг тарафини олган) ва қатл этилган..[1][35]

1021-йил 13-февралга ўтар кечаси халифа Қоҳира кўчаларида тунги сайрларидан бирида ғойиб бўлди. Бир-икки кунлик қидирувдан сўнг унинг қотиллигига оид далиллар топилди ва у ўлган деб эълон қилинди.[36][37] Бу воқеалар ҳақида ёзган (ва улар ўз навбатида кўплаб кейинги тарихчилар учун материал бўлган) учта замонавий тарихчидан Бағдод йилномачиси Ҳилол ас-Сабийнинг ҳикояси бевосита малика билан боғлиқ. , Ситт ал-Мулк акаси билан давлатнинг йўналиши ва сулоланинг келажаги ҳақида жанжаллашгач, уни ўлдириб қўйишидан қўрқиб кетганини ёзган. Шу тариқа у халифа ўз маҳбубаларидан бири деб гумон қилган Қутама саркардаси Ибн Даввосга яқинлашди ва у билан тил бириктириб, ал-Ҳакимни ўлдиришни Ибн Давоснинг қуллари қилди. Ҳилолнинг фотимийларга қарши кескин тарафкашлигини ҳисобга олсак, бу ҳикоя шубҳали, аммо кейинги тарихчилар Сибт ибн ал-Жаузий ва Ибн Таг'рибирдий, афтидан, иккинчи замонавий ҳисоб – Миср ҳисобига таянадилар. Шофи'ий қāḍī ал-Қуда'ий, у ал-Ҳакимни ўлдириш фитнасида қатнашганларнинг ҳаммасини қатл қилишни буюрганлигини хабар қилинг. Буни замонавий тарихчилар унинг иштирокини яширишга уриниш сифатида талқин қилишган. Бошқа томондан, ал-Ҳакимнинг таъқибидан қочган насроний Антакялик Яҳё ал-Ҳакимнинг ўлимида Ситт ал-Мулкнинг иштироки ҳақида ҳеч нарса айтмайди.[38][39] Замонавий олимлар, эҳтимол, Яаcов Лев ва Фатема Мернисси каби баъзилари унинг иштирокини эҳтимолий деб ҳисоблаган ҳолда, иккига бўлинган,[40][41] ва бошқалар, масалан, Ҳайнц Ҳалм, буни шубҳали деб ҳисоблаб,[42], чунки Фотимий тузумининг бошқа кўплаб аъзолари, жумладан, тартибсиз халифани йўқ қилишдан манфаатдор бўлган Ибн Даввос ҳам бор эди. Ҳатто Халм ҳам миш-мишлар давом этаётганини ва Молик ал-Фариқий атрофидаги иш кўриниб турганидек, ал-Ҳаким ўз синглисига ишонмаганини тан олади.[43].

Ҳукмронлик

Ал-Ҳаким ғойиб бўлганидан сўнг, ҳатто у ўлган деб эълон қилинишидан олдин, Ситт ал-Мулк сарой арбоблари ва ҳарбий қўмондонларига пул тарқатиб, сарой устидан ўз назоратини ўрнатишга ҳаракат қилди (Ҳилолнинг фикрига кўра, Ибн Даввос ёрдамида)..[44] Ҳилолнинг хабар беришича, ал-Ҳакимнинг ўғли Али тахтга кўтарилган, шоҳлик номи аз-Заҳир ли-и'заз Дин Аллоҳ. , ал-Ҳаким ғойиб бўлганидан атиги етти кун ўтгач, аммо бошқа барча манбаларда унинг 27-мартда тож кийганлиги, бу орада Ситт ал-Мулк давлатнинг де-факто ҳукмдори сифатида қайд этилган.[45] Ҳамма манбалар у ал-Ҳакимнинг ўлимига (балки ўз айбини яшириш учун) мас’ул бўлган Ибн Даввосни тезда қатл этишига рози. Кўп ўтмай, ал-Ҳакимнинг тайинланган меросхўри, ўша пайтда Дамашқ ҳокими бўлиб ишлаган Абдурраҳим ибн Илёс эргашди: уни Мисрга қайтаришди, қамоққа ташлашди ва ўлдиришди.[46]

Янги халифа ал-Ҳаким даврида узоқ вақт давомида унинг ҳомийлигида бўлган ва унинг тож кийишидан кейин ҳам бир мунча вақт шундай бўлиб қолган, бу эса аз-Зоҳирнинг онаси Руқайя билан зиддиятга сабаб бўлган.[47] Аз-Зоҳир ҳукмронлигининг дастлабки даврида Ситт ал-Мулк штатнинг самарали губернатори бўлиб, замонавий манбаларда „Малика-хола“ (ас-Саййида ал-ʿАмма) ёки 'Малика Азиз' (ал-Саййида ал-ʿАзиза).[47] Шу лавозимда у ал-Ҳаким қарорларини бекор қила бошлади ва давлат молиясига алоҳида эътибор қаратган тартибли ҳукумат: бошқа чора-тадбирлар қаторида ал-Ҳаким ўз севимлиларига ажратган мулк грантлари ва маошларини бекор қилди ва исломга зид бўлгани учун бекор қилган божхона тўловларини тиклади.[47][48] У, шунингдек, укасининг кўплаб тақиқларини бекор қилди, аёлларга уйларини тарк этишга рухсат берди ва яна мусиқа ва мусиқа тинглашга рухсат берди. шароб ичиш. Ал-Ҳаким даврида исломни қабул қилишга мажбур бўлган номусулмонларга (зиммīс) эски эътиқодига қайтишга рухсат берилди ва мамлакатдан қочганларга рухсат берилди. қайтишга рухсат берилди.[48]

Тарихчи Яаков Левнинг таъкидлашича, у буни бир неча омиллар натижасида амалга ошира олган. Бир томондан, Фотимийлар сулоласи аёллари одатда сиёсат билан шуғулланмаган бўлсалар-да, улар „ижтимоий ва иқтисодий ҳаётдан четда қолмаганлар“ ва бу уларга нафақат саройдан ташқаридаги дунё билан алоқа қилиш имконини берди, балки ҳатто уларни назорат қилишни ҳам талаб қилди. уларнинг номидан иш юритувчи маъмурий ва молиявий агентлар, уларга бундай масалаларда маълум тажрибалар бериш. Ниҳоят, айниқса ал-Ҳакимнинг сўнгги йилларидаги тартибсизлик ва даҳшатдан сўнг, ҳукмрон элита унинг кўрсатмаларини қабул қилишга тайёр эди, чунки уларнинг йўқотиши жуда оз эди. Лев ёзганидек, бу муҳитда „ҳийлалар ва қон тўкишга тайёрлик сиёсий ҳаётнинг қабул қилинган усулларига айланди ва бу меъёрларга кўра Ситт ал-Мулк номга лойиқ ҳукмдор эди, чунки у илҳомлантирган ҳайба [яъни, ҳайратда]“.[49] Бироқ, ўрта аср йилномачилари томонидан шахсий фазилатлари ҳамда оқилона сиёсати учун кенг мақтовга сазовор бўлган бўлса-да,[48] унинг позицияси аномал эди ва бутунлай истисно ҳолатларга боғлиқ эди. У халифалик вазифаларини де-факто бажарган бўлиши мумкин, лекин унинг ўз номидан ҳокимиятга эга бўлиши ва суверенитетга даъво қилиши, масалан, унинг номи хутба (Жума хутбаси).[32] Унинг ҳукмронлиги қанча давом этгани номаълум; замондош амалдор ва тарихчи ал-Мусаббиҳий ҳокимият тез орада амалдорларнинг янги доирасига ўтганлигини ва у ўз таъсирини йўқотиб, номаълум ҳолда вафот этганини кўрсатади, ал-Мақризий эса, у қадар давлат ишлари устидан назоратни сақлаб келганига ишора қилади. ўлим.[50].

Шунингдек, у ал-Ҳакимнинг илоҳийлигига ишонган друзлар динини қаттиқ таъқиб қилган. У уни Мисрдан бутунлай йўқ қилишга ва Ливан тоғлари билан чеклашга муваффақ бўлди. У Византия империяси билан Алеппога эгалик қилиш борасидаги кескинликни камайтиришга ҳам ҳаракат қилган, аммо музокаралар якунланишидан олдин Ситт ал-Мулк 1023-йил 5-февралда дизентерия ёшида вафот этган. эллик икки.[47].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Ҳалм 1997, с. 685.
  2. ↑ 2,0 2,1 Лев 1987, с. 320.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Ҳалм 2015, с. 100.
  4. ↑ Кортесе & Калдерини 2006, с. 52.
  5. ↑ Уолкер 2011, сс. 30–32.
  6. ↑ Мернисси 1993, сс. 160–161.
  7. ↑ Wалкер 2011, сс. 31–32.
  8. ↑ Кортесе & Cалдерини 2006, с. 52.
  9. ↑ Кортесе & Калдерини 2006, сс. 52–53.
  10. ↑ Ҳалм 2003, с. 219.
  11. ↑ Бретт 2017, с. 138.
  12. ↑ Уолкер 2011, с. 33.
  13. ↑ Бретт 2017, сс. 77–80.
  14. ↑ Мернисси 1993, с. 160.
  15. ↑ Бретт 2017, с. 110.
  16. ↑ Мернисси 1993, сс. 159, 160.
  17. ↑ 17,0 17,1 Бретт 2017, с. 147.
  18. ↑ Мернисси 1993, с. 159.
  19. ↑ Ҳалм 2015, сс. 95–96.
  20. ↑ Мернисси 1993, с. 161.
  21. ↑ Лев 1987, сс. 320–321.
  22. ↑ 22,0 22,1 Мернисси 1993, с. 162.
  23. ↑ Бретт 2017, сс. 122–124.
  24. ↑ Ҳалм 2003, с. 168.
  25. ↑ Бретт 2017, с. 125.
  26. ↑ Лев 1987, сс. 321–322.
  27. ↑ Лев 1987, с. 322.
  28. ↑ Ҳалм 2003, с. 235.
  29. ↑ 29,0 29,1 Лев 1987, сс. 322–323.
  30. ↑ Бретт 2017, сс. 133–153.
  31. ↑ Мернисси 1993, сс. 163, 168–175.
  32. ↑ 32,0 32,1 Мернисси 1993.
  33. ↑ Лев 1987, с. 323.
  34. ↑ Бретт 2017, с. 146.
  35. ↑ Бретт 2017, сс. 146–147.
  36. ↑ Лев 1987, сс. 323, 325.
  37. ↑ Мернисси 1993, сс. 163, 165–168.
  38. ↑ Лев 1987, сс. 323–326.
  39. ↑ Ҳалм 2003, сс. 297–301.
  40. ↑ Мернисси 1993, сс. 175–176.
  41. ↑ Лев 1987, с. 326.
  42. ↑ Ҳалм 1997, сс. 685–686.
  43. ↑ Ҳалм 2003, сс. 301–302.
  44. ↑ Лев 1987, с. 325.
  45. ↑ Лев 1987, сс. 325–326.
  46. ↑ Лев 1987, сс. 326–327.
  47. ↑ 47,0 47,1 47,2 47,3 Ҳалм 1997, с. 686.
  48. ↑ 48,0 48,1 48,2 Лев 1987, с. 327.
  49. ↑ Лев 1987, с. 328.
  50. ↑ Лев 1987, сс. 327–328.

Изоҳлар

  1. ↑ Бу сабаб бо'лди. замонавий манбаларда катта чалкашликлар ал-Азизнинг турмуш о'ртоқларининг кимлиги ва кенгроқ оиласи ҳақида. Ас-Саййида билан алоқаси ал-Ҳакимнинг онаси ҳам насроний бо'лган деган тахминларга сабаб бо'лди. Манбалар бу борада қарама-қаршидир,[9]

Адабиётлар

  • Бретт, Мичаэл. Тҳе Фатимид Эмпире, Тҳе Эдинбургҳ Ҳисторй оф тҳе Исламиc Эмпирес. Эдинбургҳ: Эдинбургҳ Университй Пресс, 2017. ИСБН 978-0-7486-4076-8. 
  • Cортесе, Делиа; Cалдерини, Симонетта. Wомен анд тҳе Фатимидс ин тҳе Wорлд оф Ислам. Эдинбургҳ: Эдинбургҳ Университй Пресс, 2006. ИСБН 0-7486-1733-7. 
  • Ҳалм, Ҳеинз. Ситт ал-Мулк — 685–686-бет. 
  • Ҳалм, Ҳеинз. Диэ Калифен вон Каиро: Диэ Фатимиден ин Äгйптен, 973–1074 (де). Мунич: C. Ҳ. Беcк, 2003. ИСБН 3-406-48654-1. 
  • Ҳалм, Ҳеинз „Принзен, Принзессиннен, Конкубинен унд Эунучен ам фатимидисчен Ҳоф“, . Тҳе Ҳеритаге оф Арабо-Исламиc Леарнинг. Студиэс Пресентед то Wадад Кади (де). Леиден анд Бостон: Брилл, 2015 — 91–110-бет. ИСБН 978-90-04-30590-8. 
  • Лев, Яаcов (1987). „Тҳе Фāṭимид Принcесс Ситт ал-Мулк“. Жоурнал оф Семитиc Студиэс. 32-жилд. 319–328-бет. ИССН 0022-4480.
  • Мернисси, Фатима. Тҳе Форготтен Қуээнс оф Ислам. Миннеаполис: Университй оф Миннесота Пресс, 1993. ИСБН 0-8166-2439-9. 
  • Wалкер, Паул Э. (2011). „Тҳе Фатимид Cалипҳ ал-Азиз анд Ҳис Даугҳтер Ситт ал-Мулк: А Cасе оф Делаед бут Эвентуал Суccессион то Руле бй а Wоман“. Жоурнал оф Персианате Студиэс. 4-жилд. 30–44-бет. ИССН 1874-7094..

Қўшимча адабиётлар

  • Жоҳанна Аwад-Геисслер: Диэ Счаттенкалифин. Дроэмер, Мüнчен 2007
  • Ҳалм, Ҳеинз „Ле дестин де ла принcессе Ситт ал-Мулк“, . Л’Éгйпте фатимиде, сон арт эт сон ҳистоире. Аcтес ду cоллоқуэ органисé à Парис лес 28, 29 эт 30 маи 1998 (фр). Леиден анд Бостон: Брилл, 1999 — 69–72-бет. ИСБН 2-84050-162-7. 
  • Рустоw, Мариа (2010). „А петитион то а wоман ат тҳе Фатимид cоурт (413–414 А.Ҳ./1022–23 C.Э.)“. Буллетин оф тҳе Счоол оф Ориэнтал анд Африcан Студиэс. 73-жилд. 1–27-бет. ИССН 0041-977Х..
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi